Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Шербрүүкийн Их Сургууль

**Шербрүүкийн Их Сургууль** (Франц: *Université de Sherbrooke*) нь Канадын Кэбэк мужийн Шербрүүк хотод байрладаг, франц хэлний төрийн өмчит судалгааны их сургууль юм. Мөн тус сургууль нь Монреалийн өмнөд эрэгт орших Лонгой хотод хоёр дахь кампустай. Энэ нь Кэбэкийн Эстри бүсийн хоёр их сургуулийн нэг бөгөөд (нөгөө нь Бишопын Их Сургууль), тус бүс нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг цорын ганц франц хэлний их сургууль юм.

2022 оны байдлаар тус сургууль 31,000 оюутантай бөгөөд “Гурав дахь насны их сургууль” хөтөлбөрийн хүрээнд 50-аас дээш насны 3,000 гаруй хүн үргэлжилсэн боловсрол эзэмшиж байна. Нийт 7,400 ажилтантай, үүнээс 4,000 орчим нь багш, судлаачид юм. Тус их сургууль 100,000 гаруй төгсөгчтэй бөгөөд 46 бакалавр, 48 магистр, 27 докторын хөтөлбөр санал болгодог.

Шербрүүкийн Их Сургууль 61 судалгааны төв ажиллуулдаг бөгөөд үүнд фармакологи, микроэлектроник, статистик сургалт, хүрээлэн буй орчны судалгаа зэрэг салбарууд багтдаг.

1954 онд тус их сургууль нь франц хэлээр ярьдаг Католик их сургууль хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед англи хэл давамгайлсан Эстри (Eastern Townships) бүс нутагт байрлаж байв. Бишопын Их Сургууль нь энэ бүс нутаг дахь цорын ганц их сургууль байсан бөгөөд англи хэлээр хичээл заадаг Англикан шашны сургууль байжээ. Католик сүм энэ бүс нутгийн франц хэлтэй, католик иргэдэд илүү тохиромжтой боловсрол олгохын тулд Шербрүүкийн Их Сургуулийг байгуулсан байна.

Анх тус сургууль шашны хичээлүүдийг агуулж байсан боловч 1960-аад оны “Чимээгүй хувьсгал”-ын дараагаар шашны нөлөө эрс багасаж, их сургууль илүү бие даасан академик байгууллага болж өөрчлөгджээ.
# Агаарын даралт

Агаарын даралтын далайд үзүүлэх даралт 15 жилийн дундаж 6, 7, 8, 12-р саруудад
**Агаарын даралт** — Дэлхийн гадарга болон Дэлхийн агаар мандал дотор оршиж буй бүх зүйлүүдэд үзүүлж буй даралтын нөлөөг агаарын даралт гэнэ. Агаарын даралт нь дэлхийн татах хүчний нөлөөгөөр үүсдэг, ө.х. агаар өөрийн жингээр дэлхий рүү татагдахдаа агаарын даралтыг үүсгэдэг. Агаарын даралтыг барометрээр хэмжих ба 0°С температурт, 760 мм мөнгөн усны баганатай тэнцэх хэмжээний агаарын даралтыг хэвийн агаарын даралт гэж нэрлэдэг. (Олон улсын стандарт атмосфер, 101.325 кПа).

## Түүх

1638 онд Тосканы гүн Флоренцийн цэцэрлэгт хүрээлэнг усан оргилууруудаар чимхийг хүссэн ба тэрээр усыг 10,3 метрээс өндөрт шүршиж чадаагүй байна. Ус яагаад илүү өндөрт гарахгүй байгаа шалтгааныг илрүүлэх ажил эхэлсэн. 1643 онд Эванжелиста Торричелли, нэлээд хүнд бодис болох мөнгөн усаар туршилт хийснээр, агаар өөрийн гэсэн жинтэй гэдгийг баталсан. Винченцо Вивианитэй хамт Торричелли агаарын даралтыг хэмжих анхны туршилтыг хийхдээ, анхны мөнгөн усны барометрийг зохион бүтээсэн (Торричеллийн хоолой гэж мөн нэрлэдэг).

## Стандарт даралт

Химид 1982 оноос IUPAC-ийн зөвлөмжийн дагуу агаарын стандарт даралтыг яг 100 кПа гэж үзэх болсон. Агаарын даралт нь агаар мандлын шинж чанарыг илтгэдэг чухал үзүүлэлт.
СИ систем даралтыг хэмждэг үндсэн нэгж нь паскаль (Па) юм. 1 Па = 1 Н/м2. СИ системийн дагуу бол 760 мм мөнгөн усны баганатай тэнцүү даралт нь 101325 Па эсвэл 101.3 кПа эсвэл 0,1 МПа даралттай тэнцэнэ.

Статикийн тэгшитгэл нь өндрөөс хамаарсан даралтын өөрчлөлтийг илтгэдэг:

|  |
| --- |
| -∆p=gρ∆z |

Үүнд: p — даралт;

g — чөлөөт уналтын хурдатгал;

ρ — агаарын нягт;

∆z — үеийн зузаан.

Статикийн үндсэн тэгшитгэлээс дүгнэхэд, өндрийг нэмэгдүүлэхэд (∆z>0) даралтын өөрчлөлт эсрэг байна, ө.х. даралт буурна. Статикийн үндсэн тэгшитгэл нь, ∆z -ийн маш бага утгад үнэн байдаг. Иймд амьдрал дээр түүнийг агаарын даралтын өөрчлөлтийг тооцоолоход, агаарын үеийн зузаан нь нийт агаар мандлын зузаантай харьцуулахад маш бага үед л ашигладаг.

## Далайн түвшнээр тооцох нь

Цаг агаарын мэдээ явуулдаг станц бүр агаарын даралтын үзүүлэлтэд далайн түвшний хэмжилтийн шилжүүлгийг хийдэг. Учир нь станцууд далайн түвшинтэй харьцуулахад янз бүрийн өндөрт оршдог ба тэднээс явуулсан мэдээллийг цаг агаарын зурагт тусгахад хүндрэл үүсгэдэг. Иймд нэгдсэн эталон цэгийг хэрэглэдэг - далайн түвшин. Шилжүүлгийг Лапласын хялбаршуулсан тэгшитгэлийг ашиглан хийдэг:

|  |
| --- |
| z2-z1=18400(1+λt)lg(p1/p2) |

Ө.х. z2 түвшин дэх даралт ба температур мэдэгдэж байхад, далайн түвшин дэх даралтыг (p1) олж болно.

h өндөр дэх даралтыг, далайн түвшний даралт Po ба агаарын температураар T тооцоолох нь:

|  |
| --- |
| P = Poe-Mgh/RT |

Үүнд: Po — далайн түвшний даралт, Па;

M — хуурай агаарын моль масс 0,029 кг/моль;

g — чөлөөт уналтын хурдатгал 9,81 м/с²;

R — универсал хийн тогтмол 8,31 Дж/моль.К ;

T — агаарын абсолют температур, К, T = t + 273, үүнд: t — температур °C;

h — өндөр, м.

Бага хэмжээний өндрийн хувьд 12 м тутам агаарын даралтыг 1 мм мөнгөн усны баганаар багасгадаг. Их өндрийн хувьд энэ харьцаа үйлчилдэггүй.

## Цахим холбоос

 **Commons: Агаарын даралт** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Төвөдийн өндөрлөг

Төвөдийн өндөрлөг
Төвөд үндэстэн Хөхнуур-Төвөдийн далайн төвшнөөс дээш 4900 метрт өндөрлөгт дасан зохицож амьдарсаар ирсэн. Сүүлийн тоо баримтаар гурван сая 430 мянган хүн ам Төвөдийн өндөрлөгт оршин сууж байгаагийн 90 гаруй хувь нь төвөдүүд. Хятадын засаг захиргааны нэгж дотор хамгийн сийрэг суурьшилтайд тооцогддог байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Төвөдийн өндөрлөг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ газар зүйн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Цацраг туяа

Альфа бета гамма цацрагийн нэвтрэлт
Физикийн хувьд цацраг туяа нь сансар огторгуй эсвэл материаллаг орчинд долгион эсвэл бөөмс хэлбэрээр энерги ялгарах буюу дамжуулахыг хэлнэ.[1][2] Үүнд:

* цахилгаан соронзон цацраг нь радио долгион, богино долгион, хэт улаан туяа, үзэгдэх гэрэл, хэт ягаан туяа, рентген туяа, гамма цацраг (γ) зэрэг фотонуудаас бүрддэг.

* бөөмийн цацраг нь альфа цацраг (α), бета цацраг (β), протоны цацраг, нейтроны цацраг гэх мэт тэг биш тайван энергитэй хэсгүүдээс бүрдэнэ.
* физик дамжуулагчаас хамааралтай хэт авиан, дуу авиа, газар хөдлөлтийн долгион зэрэг акустик цацраг таталцлын цацраг, таталцлын долгион хэлбэрээр, орон зай дахь долгион
* Цацрагийн цацрагийг цацрагийн бөөмсийн энергиэс хамааран ионжуулагч ба ионжуулдаггүй гэж ангилдаг.

Ионжуулагч цацраг нь 10-аас дээш электрон вольт (eV) дамжуулдаг бөгөөд энэ нь атом, молекулуудыг ионжуулж, химийн холбоог таслахад хангалттай. Энэ нь амьд организмд үзүүлэх хор хөнөөлийн ялгаа их байдаг тул чухал ялгаа юм. Ионжуулагч цацрагийн нийтлэг эх үүсвэр нь гелийн цөм, электрон эсвэл позитрон, фотоноос бүрдэх α, β, γ цацраг ялгаруулдаг цацраг идэвхт бодис юм. Бусад эх сурвалжуудад эмнэлгийн рентген шинжилгээний рентген туяа, сансрын анхдагч туяа дэлхийн агаар мандалтай харилцан үйлчилсний дараа үүсдэг сансрын хоёрдогч цацрагийг бүрдүүлдэг мюон, мезон, позитрон, нейтрон болон бусад тоосонцор орно.