Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Олон нийтийн мэдээлэл

**Олон нийтийн мэдээлэл** (массовая информация, mass information). Олон нийтийн мэдээлэл бол сэтгүүл зүйн үндсэн категори юм. “Олон нийтийн” гэсэн тодотгол бол өргөн хүрээтэй гүнзгий агуулгатай бөгөөд нэлээд нухацтай задлан шинжилгээ хийхийг шаарддаг ойлголт мөн. Юуны өмнө сэтгүүл зүйн мэдээлэл нь олон нийтэд зориулагдсан, өөрөөр хэлбэл, бүх хүнд, эсвэл хүмүүсийн ихэнх хэсэгт (ард түмэн, нийгмийн бүлэг, давхарга, нутаг дэвсгэрийн хүн ам, салбарын ажилтнууд, тодорхой нэг ажил төрлийг сонирхогчид г.м.) хандсан, тэдэнд хүртээмжтэй, энгийн, сонирхолтой, цаг үеэ олсон, чухал байхын хамт мэргэжлийн тусгай мэдээллээс (шинжлэх ухаан, техник, нарийн мэргэжлийн г.м.) бүх нийтийг хамарсан шинжээрээ ялгаатай юм. Товчоор хэлбэл, олон нийтийн мэдээлэл тэдний ухамсарт хандсан байдаг. Тийм мэдээллийг бэлтгэхэд хөнгөн хийсвэр хандахаас ямагт зайлсхийх нь чухал. Учир нь ийм хандлага “олон нийтийн соёл” гэж нэрлэгддэг хамгийн үлбэгэр, бүдүүлэг бүтээлийг бий болгоход нөлөөлдөг. Мэдээлэл хүлээн авагчдын сонголт, хандлага зэрэг нь тухайн ОНМХ-ийн нийтлэлийн бодлогод илэрч байгаа сэтгүүлчийн нийгмийн байр сууриас шууд шалтгаална. Учир нь эрхлэн гаргагчид олон нийтэд зориулсан мэдээллийн бодлогоо хэрэгжүүлэхийн төлөө сэтгүүл зүйн сувгийг зохион байгуулдаг. Сэтгүүлч олон нийтийн мэдээллийг цуглуулж, боловсруулж, зохиомжлон бэлтгэж эх бичвэрийн тусламжтайгаар хүлээн авагчдад болон нийгмийн институтуудэд дамжуулдаг. Олон нийтийн мэдээлэл (гол категори) нь сэтгүүл зүйн үйл ажиллагааны онцлог шинжийг улам гүнзгий гаргахад нөлөөлөхүйц бусад ерөнхий ойлголтуудын нэгдмэл шинжийг хангах, цаашид гүнзгийрүүлэн тайлбарлах хамгийн гол эх үүсвэрийн нэг болдог юм. Энэхүү төв категориас эх сууриа авсан бусад ойлголт түүний эргэн тойронд төвлөрч тодорхой гинжин хэлхээг үүсгэдэг бөгөөд ийм хэсэг болгон олон нийтийн мэдээллийн үйл ажиллагааны харилцан уялдаа холбоо бүхий тодорхой бүлэг, зүй тогтлуудын онцлог шинж, учир утгыг тайлбарлах болно.
# Технологи

Хүн төрөлхтөн нь 20-р зуун гэхэд дэлхийн агаар мандлаас анх удаа гарч сансрыг судлах хэмжээний технологитой болжээ.
**Технологи** буюу **боловсруулах арга зүй** гэдэг нь тухайн амьтны зүйлийн өөрийн орчинтойгоо зохицож, зохицуулах зорилгоор багаж урлалийг хэрэглэх, түүний ашиглалтын талаарх өргөн утга хүрээний ойлголт юм. Технологи гэдэг үг нь грек хэлний "техне", "τέχνη" ("урлал") ба "логиа", "λογία" ("судлал") гэсэн хоёр үгнээс гаралтай.

Технологи гэсэн ойлголтын тогтсон нарийн тайлбар гэж үгүй: энэхүү ойлголтод хүн төрөлхтөнд хэрэгтэй бодит хэрэгсэл, эдлэлийг хамруулж болох ч бас систем, зохион байгуулалтын хэлбэр, техник зэрэг илүү өргөн хүрээтэй ойлголтыг ч хамруулж болдог.

## Нэмж унших

* Jean Baudrillard, Hannes Böhringer, Vilem Flusser: *Philosophien der neuen Technologie.* Merve, Berlin 1989, ISBN 3-88396-066-7.
* A. Brem: *Make-or-Buy-Entscheidungen im strategischen Technologiemanagement – Kriterien, Modelle und Entscheidungsfindung.* VDM, Saarbrücken 2007, ISBN 3-8364-1827-4.
* Peter Brödner: *Der überlistete зайл Odysseus.* Edition Sigma, Berlin 1997, ISBN 3-89404-611-2.
* Susanne Fohler: *Techniktheorien. Der Platz der Dinge in der Welt des Menschen.* Wilhelm Fink Verlag, 2003. ISBN 3-7705-3759-9.
* Günter Ropohl: *Allgemeine Technologie. Eine Systemtheorie der Technik.* 2. Aufl. Hanser, München/Wien 1999, ISBN 3-446-19606-4.
* Helmut Seiffert, Gerard Radnitzky (Hrsg.): *Handlexikon zur Wissenschaftstheorie.* 2. unv. Aufl., dtv, München 1992, ISBN 3-423-04586-8, S. 362–365 (Stichwort Technologie und deren Abgrenzung zu anderen Wissenschaften).

## Цахим холбоос

 **Commons: Technology** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ технологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Програмчлал

**Програмчлал** буюу **компьютерын програмчлал** гэдэг нь компьютер програм зохион бүтээх үйл явц юм.

Програмчлалд алгоритм сэдэх, алгоритмын гүйцэтгэлийг шалгах, алгоритмыг аливаа програмчлалын хэлд буулган бичих (үүнийг мөн **кодчлол** буюу Англи: coding гэдэг) зэрэг үйлдлүүд багтдаг. Програмын эх кодыг хүний ойлгох дээд төвшний программчлалын хэлээр бичдэг байхад энэ кодыг машин код болгож хувиргаснаар компютерийн төв процессор ойлгож ажиллуулна. Програмчиллах хүнийг **программист** гэнэ.

Програмчлалын гол зорилго нь ямарваа үйлдлийг автоматжуулж компьютераас гүйцэтгүүлэх - иймд программист нь програм хэрэгжүүлэх гэж буй салбарын мэдлэг, нарийвчилсан алгоритм, математик логик зэрэг хэд хэдэн сэдэвт мэргэшсэн байх ёстой.

Програмчлалтай холбоотойгоор шалгах (тестлэх буюу Англи: testing), алдаа засах (дебаг буюу Англи: debugging), сахих (Англи: maintenance), build систем бүтээх, програмтай холбоотой өгөгдлийг удирдах зэрэг үйлдлүүд байдаг ба эдгээрийг бүхэлд нь програм хангамж хөгжүүлэлт ч гэдэг. Үүнтэй холбоотойгоор инженерчлэлийн аргазүйг ашиглан програм хангамж хөгжүүлэхийг програм хангамжийн инженерчлэл гэнэ.
# Херберт А.Саймон

Херберт Александер Саймон
**Херберт Александер Саймон** (англи. *Herbert A. Simon*; 1916 оны 6-р сарын 15-нд АНУ-ын Милуокид төрж, 2001 оны 2-р сарын 9-нд АНУ-ын Пеннсилвани мужийн Питтсбург хотод нас барсан) — Америкийн нийгэм, улс төр, эдийн засгийн шинжлэх ухааны салбарын эрдэмтэн. Тэрээр компьютерын шинжлэх ухаан, эдийн засаг, танин мэдэхүйн сэтгэл судлалын салбарт нөлөөлсөн эрдэмтэн байв.

АНУ-ын Үндэсний шинжлэх ухааны академийн гишүүн (1967), Америкийн шинжлэх ухаан урлагийн академийн гишүүн (1959). Нобелийн эдийн засгийн шагналтан (1978), Тюринг шагнал (1975) хүртсэн.

Херберт Саймон хиймэл оюун ухаан, мэдээлэл боловсруулах, шийдвэр гаргах, асуудал шийдвэрлэх, зохион байгуулалтын онол, нарийн төвөгтэй систем зэрэг орчин үеийн шинжлэх ухааны хэд хэдэн салбарын анхдагчдын нэг байсан гэдгийг онцлон тэмдэглэх нь зүйтэй.

## Намтар

Херберт Саймон 1916 оны 6-р сарын 15-нд АНУ-ын Висконсин мужийн Милуоки хотод төрсөн. Түүний эцэг Артур Саймон (1881–1948) нь еврей гаралтай цахилгааны инженер байсан бөгөөд 1903 онд Дармштадтын Техникийн дээд сургуульд инженерийн зэрэг хамгаалж, Германаас АНУ-д цагаачлан иржээ. Артур мөн зохион бүтээгч, бие даасан патент эзэмшигч байжээ. Хербертийн эх Эдна Маргарета Меркель (1888-1969) нь Прага, Кёльн хотоос гаралтай эцэг, эхийн охин бөгөөд төгөлдөр хуурч байсан юм. Эхийнх нь отгон дүү эдийн засагч Харольд Меркель (1892—1922) түүний үзэл бодолд их нөлөө үзүүлсэн байна.

1933 онд Саймон Чикагогийн их сургуульд элсэн орж, сонирхолдоо хөтлөгдөн нийгмийн шинжлэх ухаан, математикийн чиглэлээр суралцахаар шийджээ. Саймон бага насандаа "өнгөний сохор" гэдгээ мэдсэн бөгөөд бодит орчин ертөнц нь хүлээн зөвшөөрөгдсөн ертөнцтэй адилгүй болохыг олж мэдсэн байна.

Херберт Саймон 1936 онд бакалавр, 1943 онд Чикагогийн их сургуульд улс төрийн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд энэ нь түүний судалгааны ажилтнаар (1936–1938) орсон анхны албан тушаал юм. 1942 онд Иллинойсын Технологийн дээд сургуулийн профессор, 1947 онд тэндээ улс төрийн шинжлэх ухааны профессор болжээ.

Х.Саймоны удирдлагын шинжлэх ухаанд оруулсан онолын чухал хувь нэмэр нь 1978 онд "эдийн засгийн байгууллага, пүүсүүдийн шийдвэр гаргах үйл явцыг анхдагч судалгаа" ажил нь зохих ёсоор үнэлэгдэж Эдийн засгийн салбарын Нобелийн шагнал хүртэхэд хүргэсэн байна.

Херберт Саймон үнэхээр чухал зүйл тохиолдвол хэн нэгэн түүнд энэ тухай заавал хэлнэ гэж итгэдэг байсан тул хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд цаг алдах нь утгагүй гээд сонин уншдаггүй, зурагт үздэггүй байжээ.

Анх 1947 онд хэвлэгдсэн бөгөөд олон жилийн турш шинэчлэгдсэн "Захиргааны зан байдал" ажил нь Саймоны докторын диссертацид үндэслэсэн болно. Энэ нь түүний амьдралын ажлын гол үндэс болсон юм. Энэхүү номд оновчтой шийдвэр гаргагчдын зан үйл, танин мэдэхүйн үйл явцад анхаарал хандуулдаг байна. Түүний тодорхойлолтоор үйл ажиллагааны захиргааны шийдвэр нь зохицуулалттай арга хэрэгслээр хэрэгжихэд зөв, үр дүнтэй, практик байх ёстой гэжээ. Улмаар тэрээр "Зорилгодоо хамгийн бүрэн дүүрэн хүрэхэд хүргэх боломжит бүх хувилбаруудаас үргэлж сонгож ав" гэж товч тодорхойлсон байна.
# Леонардо Ди Каприо

|  |
| --- |
| **Леонардо Ди Каприо *Leonardo DiCaprio |
|  *Ди Каприо Body of Lies киноны нээлт дээр Лондон, 2008 он* |
| **Бүтэн нэр** | Леонардо Вильгельм Ди Каприо |
| **Иргэншил** |  Америкийн Нэгдсэн Улс |
| **Төрсөн огноо** | 1974 оны 11 сарын 11 |
| **Төрсөн газар** | Лос-Анжелес, Америкийн Нэгдсэн Улс |
| **Танил үе** | 1989—одоо |
| Мэргэжлийн замнал |
| **Мэргэжил** | Жүжигчин, кино найруулагч |
| **Гавьяа шагнал** | Оскар (2016) Алтан бөмбөрцөг (2005, 2014, 2016) Гильд (2016) |
| **Цахим хуудас** | leonardodicaprio.com |

**Леонардо Вильгельм Ди Каприо** Англи: Leonardo Wilhelm DiCaprio, *1974 оны арваннэгдүгээр сарын 11-нд төрсөн*) нь Америкйн жүжигчин, продюсер юм. Алтан бөмбөрцөгт найман удаа нэр дэвшиж байсанаас *Нисгэгч* (2004) кинонд онгоцны нэрт загвар зохион бүтээгч Ховард Хьюзийн дүрийг бүтээж хүртэж байв. Мөн Оскарын шагнал болон БАФТА-д нэр дэвшиж байв. 2016 онд Ревенант кинонд бүтээсэн дүрээрээ анхны Оскарын шагналаа хүртсэн.

Ди Каприо 1984-1993 оны хооронд Америкчуудыг байлдан дагуулж байсан *Санта Барбара* болон *Өсөлтийн өвчин* телесериалуудад тоглож жүжигчиний замналаа эхлүүлсэн бөгөөд *Хүүгийн амьдрал* (1993) киногоороо нилээд алдаршсан байдаг байна. Түүний дараа туслах дүрийг *Гилберт Грэйпийнхэн* (1993) болон *Марвины өрөө* (1996), гол дүрийг *Сагсан бөмбөгийн өврийн дэвтэр* (1995) болон *Ромео + Жульетта* (1996) кинонуудад тус тус бүтээж улмаар Жэймс Камероны *Титаник* (1997) кинонд тоглож дэлхий дахинд нэр алдар нь түгсэн юм.

2000 оноос хойшхи жилүүдэд Ди Каприо *Чаддаг юм бол бариарай* (2002), *Нью-Йоркийн дээрэмчид* (2002), *Нисгэгч*, *Цуст алмааз* (2006), *Тэрсүүд үзэлтэн* (2006) болон *Өөрчлөлтийн зам* (2008) кинонуудын гол дүрд тогложээ. Сүүлд тэрээр *Хараагдсан арал* (2010) болон *Оршил* (2010) зэрэг тайлагдашгүй нууцад нэвтэрсэн сэтгэхүйн аймшгийн кинонуудад тоглосон билээ.

Тоби Магуайр, Кевин Коннолли, Лукас Хаас зэрэг жүжигчид нь балчир наснаасаа уран бүтээлээрээ Ди Каприотой холбогдож байсан дотны найзууд нь гэдэг. *Титаник* болон *Өөрчлөлтийн зам* кинонуудад хамтран тоглож байсан гэдгээрээ Кэйт Уинслет мөн түүний найз.

## Цахим холбоос

 **Commons: Леонардо Ди Каприо** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Албан ёсны цахим хуудас
* Леонардо Ди Каприо — Internet Movie Database
* People.com дахь Леонардо Ди Каприо

## Эшлэл
# 11 сарын 15

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 10 сар · **11 сар** · 12 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |

 |

**11 сарын 15** нь Григорийн тооллын жилийн 319 дэх (өндөр жил бол 320 дахь) өдөр юм. Мөн он дуустал 46 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд

* + 1492 — Христофер Колумб индианчуудын хэргэлдэг тамхийг тэмдэглэлийн дэвтэртээ тайлбарлаж бичсэн.
	+ 1889 — Бразилд эзэн хаан II Педро хаан ширээнээс буулгаж тус улс Бүгд найрамдах улс болсоныг Тунхагалсан.
	+ 1919 — Орос улсад Улаан Арми Омск хотыг эзэлсэн.
	+ 1927 — Канада улс Үндэстнүүдийн Лигийн Зөвлөлд сонгогдсон.
	+ 1955 - Санкт-Петербургийн метроны анхны шугам нээгдсэн.
	+ 1982 —ЗХУ-ын удирдагч Леонид Брежневыг Улаан талбайд оршуулав.
	+ 1996 — Майкл Жэксон Дебби Роу-тай гэрлэсэн.
	+ 2002 — Ху Жиньтао Хятадын Коммунист намын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон.
	+ 2012 — Ши Жиньпин Хятадын Коммунист намын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон.
	+ 2022 — НҮБ-ын мэдээлж буйгаар Дэлхийн хүн ам 8 тэрбум хүрсэн байна.

## Энэ өдөр төрөгсөд

* + 1862 — Герхарт Хауптманн (1946 онд нас барсан), германы зохиолч, 1912 оны Нобелийн шагналтан.
	+ 1891 — Уильям Аверелл Харриман (1986 онд нас барсан), америкийн дипломат, санхүүч, 1943—1946 онд АНУ-аас ЗХУ-д суугаа Элчин сайд.
	+ 1907 — Клаус Шенк фон Штауффенберг (1944 онд цаазлуулсан), нацист германы зэвсэгт хүчний цэргийн хурандаа Адольф Хитлерын амийг хороох оролдлогын удирдагч.
	+ 1954 — Александр Квасньевски, Польшийн Ерөнхийлөгч (1995—2005).

## Тэмдэглэлт баярууд

## Энэ өдөр нас барагсад

---

 **Commons: 11 сарын 15** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# WWE

World Wrestling Entertainment, LLC|  |
| Стамфорд дахь төв байр |
| Арилжааны нэр | WWE |
| Хуучин | Titan Sports, Inc. (1980–1999) World Wrestling Federation Entertainment, Inc. (1999–2002) World Wrestling Entertainment, Inc. (2002–2023) |
| Компанийн төрөл | Охин компани |
| Аж үйлдвэрийн салбар | * Мэргэжлийн бөх
* спортын зугаа цэнгэл
* медиа дамжуулалт
 |
| Өмнөх | Capitol Wrestling Corporation |
| Байгуулагдсан | * 1953 оны 1 сарын 7 (1953-01-07) (Capitol Wrestling Corporation Ltd.)
* 1963 он (1963) (World Wide Wrestling Federation нэрээ дахин өөрчлөв)
* 1980 он (1980) (Titan Sports, Inc. байгуулагдсан)
* 1982 он (1982) (Titan Sports компани Capitol Wrestling Corporation Ltd.-г худалдаж авав)
 |
| Үүсгэн байгуулагч | Жесс Макмахон эсвэл Винсент Ж. Макмахон (Capitol Wrestling Corporation Ltd.) Винс Макмахон, Линда Макмахон (Titan Sports, Inc.) |
| Төв байр | Вашингтоны өргөн чөлөө 707 Стамфорд, Коннектикут, АНУ |
| Үйл ажиллагааны бүс | Дэлхий даяар |
| Удирдах хүмүүс | * Ари Эммануэль (CEO, TKO)
* Ник Хан (ерөнхийлөгч)
* Пол Майкл Левек (Контент захирал)
 |
| Бүтээгдэхүүн | * Кино
* Гэрийн бичлэг
* Шууд арга хэмжээ
* Бараа худалдаа
* Хөгжим
* Pay-per-view
* Хэвлэн нийтлэх
* Телевиз
 |
| Үйлчилгээ | Licensing |
| Орлого | ▲ US$1.398 тэрбум (2024) |
| Үйл ажиллагааны орлого | ▲ US$681.1 сая (2024) |
| Ажилчдын тоо | ~890 (2024) |
| Толгой компани | TKO Group Holdings |
| Хэлтэс | WWE Books WWE Libraries WWE Music Group WWE Network WWE Performance Center WWE Studios |
| Салбар компани | Lucha Libre AAA Worldwide (51%) Tapout (50%) WCW Inc. Others |
| Вэб сайт | wwe.com |

**Ворлд Врэслинг Энтэртэйнмэнт Инк.** (Англи: World Wrestling Entertainment Inc.) буюу **WWE** нь телевиз, интернэт, шоу тоглолтуудад төвлөрч үйл ажиллагаагаа явуулдаг нэгдсэн мэдээллийн хэрэгсэл, мөн голчлон мэргэжлийн бөхийн чиглэлээр шоу зохион байгуулдаг. спорт цэнгээний компани юм. Ашгийн ихэнхийг кино, хөгжим, бүтээгдэхүүний лиценз, худалдаанаас олно. Хамгийн том хувьцаа эзэмшигч, ерөнхий бөгөөд гүйцэтгэх захирал нь Винс Макмахон. Тэрээр эхнэр, охидын хамт тус компанийн нийт ашгийн 70 орчим %, санал өгөх эрхийн 96 орчим %-г эзэмшдэг.

## Эшлэл

Эш татахад гарсан алдаа: `<ref>` tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding `<references group="lower-alpha"/>` tag was found.
# Дубай

| Дубай
دبيDubayy |
| --- |
| Хот |
| Дубайн тэнгэрийн шугамБурж Халифа болон хотын төвХор-ДубайДубай МаринаПалм-Жумейра болон Дэлхий арлуудБурж Аль АрабШейх Заидын зам |
| ТамгаҮгийн тэмдэг |
| Хоч: *DXB, Dar Al-Hay, The Pearl of the Persian Gulf, Персийн булангийн Венец, Дэлхийн хот, Алтан хот* |
| ДубайАрабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь байршилАрабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь байршилДубайДубай (Персийн булан)Персийн булан дахь байршилДубайДубай (Ойрх Дорнод)Ойрх Дорнод дахь байршилДубайДубай (Ази)Ази дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Арабын Нэгдсэн Эмират Улс |
| Эмират |  Дубай |
| Анх суурьшсан | 1822 |
| Үүсгэн байгуулагч | Обид бин Саид, Мактум бин Бутти аль-Мактум |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хэмжээгүй эрхт хаант засаг |
|  • Биет | Дубайн гүйцэтгэх зөвлөл |
|  • Дубай хотын ерөнхий захирал | Абдулла Аль Басти |
|  • Дубайн удирдагч | Мохаммед ибн Рашид аль-Мактум |
| Газар нутаг |
|  • Хот | 544 км2 (210 бээр2) |
|  • Хотын бүс | 1,507 км2 (582 бээр2) |
| Хүн ам (2025) |
|  • Хот | 3,944,751 |
|  • Нягтрал | 7,300/км2 (19,000/бээр2) |
|  • Хотын бүс | 4,945,000 |
|  • Нягтрал | 3,300/км2 (8,500/бээр2) |
|  • Бөөгнөрөл | 6,359,527 |
| ДНБ |
|  • Хот | $ 134.6 тэрбум (2023) |
|  • Бөөгнөрөл | $ 202.8 тэрбум (2023) |
| Цагийн бүс | UTC+04:00 (АНЭУ-ын стандарт цаг) |
| Вэб сайт | tec.gov.ae/en/web/tec/home |

**Дубай** (арабаар دبيّ‎‎ - *Dubayy* «Дубаии») — АНЭУ-ын Дубай нутгийн төв, хот.

## Хүн ам

2008 оны тооцоогоор 2,262,000 оршин суугчтай байна.

## Зургийн цомог

*
*
*
*
*
*
*

## Эшлэл
# Рационализм

Метафизикийг авч үздэг хэд хэдэн хандлага бий. Бодит байдал гэж юу вэ гэсэн асуулт бодит байдлын эх үндэс буюу зарчим нь юу вэ? гэсэн асуултаас эхэлдэг. Үүний үндэс нь субстанц. Энэ нь үл өөрчлөгдөх, орон зай, цаг хугацаанаас үл хамааран орших анхдагч бодитой зүйл бөгөөд ертөнц нь хоёрдогч шинжтэй юм гэж үздэг философи үзлийг Субстанц метафизик үзэл гэж нэрлэдэг бөгөөд Брахманизм болон Платоны философи нь энэ үзлийн илэрхийлэл юм.

Харин зарим философичид үзэхдээ “Бүх юмс өөрчлөгддөг. Өөрчлөгддөггүй зүйл гэж нэгээхэн ч үгүй. Бодит байдал бол хуулиудын дагуу байдаг” гэдэг. Энэ үзлийг Процесс метафизик гэх бөгөөд энэ санааг Гераклитийн болон Буддист философиос харж болно. Харин Аристотель метафизикийг анхны философи гэж нэрлэжээ. Аристотелийн метафизик гурван хэсэгт хуваагддаг. Энэ нь орчин үеийн судалгаанд өрнөдийн уламжлалт метафизик гэж нэрлэгддэг.

Аристотелиос өмнө учир шалтгаан, субстанц, элементүүд, ойлголтын харилцаа холбоо, харилцан үйлчлэл, төгсгөлт чанар зэргийг тайлбарлахад хэрэглэгдэж байжээ. Үүний зэрэгцээ физик, анагаах ухаан, математик, яруу найраг, хөгжим зэрэгтэй эн зэрэгцэж шинжлэх ухаануудын хатан хаан гэгдэж байв.

Дундад зууны үед философичид анхдагч шалтгааныг бурхан, тэнгэрлэг бие хэмээн үзэж байв.

XVII зуунаас буюу орчин үеийн философи эхлэх үед метафизикийн асуудал нь хүрээгээ өөрчилж метафизик шинжлэх ухааны, хэлний, хүртэхүйн, оюун ухааны, шашны философи гэх өөрийн салбартай болжээ. Зарим тохиолдолд метафизик нь байгалийн шинжлэх ухаан, физикийн суурь болж байсныг А.Эйнштейний харьцангуйн онолоор илэрхийлж болох юм. Энэ үед рационалистууд анхдагч шалтгааны тухай санаа буюу метафизикийг хүлээн зөвшөөрч байсан бол эмпирицистүүд ялангуяа Д.Юм хүчтэй эсэргүүцэж байв. Тэрээр оршин байна гэдэг бол хүртэгдэнэ хэмээн баталж /To be is to be perceived/ бодомжуудын ангиллыг гаргаж тавьжээ. Үүнийг илэрхийлэхийн тулд доорхи гурван тайлбарыг гаргаж ирж байна.

1. Оршин буй юмсын тухай буюу физикийн биет

2. Оршин буй юмсын тухай сэтгэж, бодож буй сэтгэхүйн үйлдэл

3. Өгүүлбэр ба бодомж

Тэрээр эхний хоёр асуудалд анхаарал хандуулсан. Мөн аналитик априори, синтетик апостериори бодомжийн төрлийг гаргаж иржээ. Ингээд метафизик бодомж бол логик бус. Энэ хоёр бодомжийн алинд ч хамаарах бололцоогүй хэмээн баталсан байна. Харин И.Кант өөрийн философийн шүүмжлэлээс өмнөх үед Д.Юмын философийг хүлээн зөвшөөрч байсан боловч хожим метафизикийн асуудлыг дахин сөхөж субьектив априори бодомж байх бололцоог харуулжээ.