Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Еврей бичиг

| Еврей бичиг |
| --- |
| Бичгийн төрөл | Цагаан толгой |
| Хэл | Еврей хэл Арамей хэл Идиш хэл Ладино хэл |
| Зохиогдсон
  | МЭӨ 6-2-р зуун
  |
| Хэрэглэсэн хугацаа
  | өнөөг хүртэл
  |
| Албан ёсоор
  |  Израил
 |
| Гарал
  | Газар дундын тэнгис орчмын фөник үсэг  → Арамеи үсэг   → **Еврей бичиг** |
| Уламжлагдсан
  | Араб бичиг Сири бичиг Арамей бичиг
 |
| Онцлог
  | баруунаас зүүн тийш
  |
| Юникод
 | U+0590 … U+05FF, U+FB1D … U+FB40
  |
| ISO 15924
 | Hebr
  |

**Еврей цагаан толгой** (еврей. אָלֶף־בֵּית עִבְרִי‎) нь еврей хэл, идиш, ладино болон бусад еврейчүүдийн хэлэнд ашиглагддаг цагаан толгой юм.

Еврей цагаан толгой нь 22 үсэгтэй. Таван үсэг нь үгийн төгсгөлд хэрэглэгдэхэд өөр хэлбэртэй бичигддэг. Еврей хэлийг баруунаас зүүн тийш бичдэг.
# Уттаракханд

| Уттаракханд |
| --- |
| Муж |
| Уттаракханд муж |
| Аулигаас харагдах Гархвал Хималайн нурууХар Ки Паури дахь АартиБадринатх сүмНайнитал дахь Раж БхаванКорбетт үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнКедарнатх сүм |
| Уттаракханд мужийн сүлд |
| Үгийн гарал: Хойд нутаг |
| Хоч: Дэвбхуми; Бурхны орон |
| Уриа: Сатьямева Жаяте (Самгарди) "Зөвхөн үнэн ялдаг" |
| Дуулал: Uttarakhand Devbhumi Matribhumi (Хинди) "Уттаракханд, бурхадын нутаг, эх орон минь!" |
| Энэтхэг дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Энэтхэг |
| Бүс нутаг | Хойд Энэтхэг |
|  |  |
| Өмнө нь | Уттар Прадешийн нэг хэсэг |
| Муж гэж | 11 сарын 9, 2000 |
| Байгуулагдсан (хуваалтаар) | 11 сарын 9, 2000 |
|  |
| Нийслэл | Бхарарисайн Дерадун (winter) |
| Томоохон хот | Дерадун |
| Тойрог | 13 |
| Засаг захиргаа |
|  • Захирагч | Гурмит Сингх |
|  • Ерөнхий сайд | Пушкар Сингх Дхами (БЖН) |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | **Нэг танхимт** |
|  • Ассамблей | Уттаракхандын хууль тогтоох ассамблей (70 суудал) |
| Үндэсний парламент | **Энэтхэгийн Парламент** |
|  • Рааже сабха | 3 суудал |
|  • Лок сабха | 5 суудал |
| Дээд шүүх | Уттаракхандын дээд шүүх |
|  |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 53,483 км2 (20,650 бээр2) |
|  • Байр | 19-р байр |
| Хэмжээ |
|  • Урт | 320 км (200 бээр) |
|  • Өргөн | 385 км (239 бээр) |
| Хамгийн өндөр цэг (Нанда Деви) | 7,816 м (25,643 фут) |
| Хамгийн нам цэг (Шарда Сагар усан сан) | 187 м |
| Хүн ам (2025) |
|  • Нийт | ▲ 11,913,000 |
|  • Байр | 19-р байр |
|  • Хотын | 35.09% |
|  • Хөдөөгийн | 64.01% |
| Хэл |
|  • Албан ёсны | Хинди хэл |
|  • Нэмэлт албан ёсны | Самгарди |
|  • Албан бичиг | Деванагари бичиг |
| ДНБ |
|  • Нийт (2024–2025) | ₹3.78 lakh crore ($47 тэрбум) |
|  • Байр | 20-р байр |
|  • Нэг хүнд ноогдох | ▲₹315,204 ($3,900) (10-т) |
| Цагийн бүс | UTC+05:30 (ЭСЦ) |
| ISO 3166 код | IN-UK |
| Тээврийн хэрэгслийн бүртгэл | UK |
| ХХИ (2022) | ▲ 0.689 дундаж (18-д) |
| Бичиг үсэг тайлагдал (2024) | 83.8% (22-т) |
| Хүйсийн харьцаа (2011) | 963♀/1000 ♂ (4-т) |
| Вэб сайт | uk.gov.in |
|  |
| **Мужийн хурдны замын тэмдэг** |
|  |
| Уттаракханд мужийн хурдны зам  |
| Энэтхэгийн мужийн бэлгэдлийн жагсаалт |
|  |

**Уттаракханд** (хин. उत्तराखण्ड *Уттаракханд* [ʊttʌrɑːkʰʌɳɖ]) — Энэтхэг улсын харьяа, нутгийн умард биед оршдог **муж**.

53 мянган км² газар нутаг, 10 сая хүн амтай.

## Зураг

* Нандадеви оргил
* Дерадуны нисэх буудал
* Ард иргэд

## Эшлэл
# Олон Улсын Далайн Байгууллага

**Олон улсын далайн байгууллага (International Maritime Organization, IMO)**

Олон улсын далайн байгууллага (IMO) нь НҮБ-ын харьяа байгууллага бөгөөд далайн тээврийг зохицуулах үндсэн үүрэгтэй.

Энэ байгууллага нь 1948 онд Женевт болсон НҮБ-ын бага хурлаар байгуулагдаж, 1958 оны 3-р сарын 17-нд анх хуралдсан. Төв байр нь Их Британийн Лондон хотод байрладаг.

2024 оны байдлаар:

* 176 гишүүн улс
* 3 хамрагдсан гишүүн байна.

IMO-ийн гол зорилго нь:

* далайн аюулгүй байдал
* байгаль орчны хамгаалал
* далайн хууль эрх зүй зэрэгт зориулсан нэгдсэн олон улсын дүрэм, стандарт боловсруулах юм.

Байгууллага нь:

* 2 жил тутам хуралддаг Ассамблей
* 40 гишүүнтэй Зөвлөл
* 5 байнгын хороо
* техникийн дэд хороодоор ажлаа явуулдаг.
# Гималай

| Гималай |
| --- |
| Гималайн нуруу нь Төвөдийн өндөрлөгийн өмнүүр гинж мэт цахлайтан харагдана
Гималайн нуруу нь Төвөдийн өндөрлөгийн өмнүүр гинж мэт цахлайтан харагдана |
| Ноён оргил | Жомолунгма (8848 м) |
| Газар орон | Афганистан, Пакистан, Энэтхэг, Хятад, Балба, Бутан, Мьянмар |
| Салбар | Альпийн цэгцрээ |
| Солбицол | 28° У, 87° З28878848 |
| Төрөл | Атираат нуруу |
| Чулуулгийн нас | 40–50 сая жил |
| Онцлог | Дэлхийн хамгийн өндөр уултай |

f1
Тэнгэрээс харагдах Макалу, Жомолунгма, Лоце, Чо Оюу
**Гималай** эсвэл **Хималай** (сам. हिमालय, *himālaya*, «цастын орон») - дэлхийн хамгийн өндөр уулсын цэгцрээ юм.

Гималай Төвөдийн өндөрлөг (ар тал), Инд-Гангын нам дор газар (өвөр тал) хоёрын хооронд байрлаж, Төв Азийн уулархаг цөлөрхөг газар, Өмнөд Азийн халуун орны уур амьсгалт газрыг заагладаг. Түүнчлэн Балба, Бутан, Пакистан, Хятад (Төвөдийн өөртөө засах орон), Энэтхэг гэх 5 орны нутагт байрлана.

Хималай Төв болон Өмнөд Азийг бэлчирлэн 2900 км гаруй урттай, 350 км орчим цэмцгэр нумран тогтсон. Хималайн нуруудын дундаж өндөр 6 км ба ноён оргил нь 8848 м өндөр Жомолунгма (Эверест) уул юм. Далайн түвшнээс дээш 8000 метрээс өндөр найман мянгат 10 оргилтой.

Хималайгаас баруун тийш Каракорумын нуруу, Хиндукуш, Памир үргэлжилнэ.

Инд, Ганга, Хөх мөрөн Гималайн уулсаас эх авна.

## Эшлэл

* The Himalayan Journal published by Himalayan Club
* Michael Palin, *Himalaya*, Weidenfeld Nicolson Illustrated (2004) ISBN 0-297-84371-0
* John Hunt, *Ascent of Everest*, Hodder & Stoughton (1956) ISBN 0-89886-361-9
* *Everest*, the IMAX movie (1998), ISBN 0-7888-1493-1

## Гадаад холбоос

 **Commons: Гималай** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Comprehensive Information about the mountains of Himalaya with links to good images
* Harish Kapadia
* The making of the Himalaya and major tectonic subdivisions
* Geology of the Himalayan mountains
* Birth of the Himalaya
* Some notes on the formation of the Himalaya
* Guide to the 8000 m peaks
* Pictures from a trek in Annapurna (film by Ori Liber)
* Kumaon Himalayas
* Adi Kailash - Himalayas
# Их Хорь

Их Хорь

**Их Хорь** буюу албан ёсоор **Хорин сангийн сайд, төв банкны удирдагч нарын бүлгэм** нь дэлхийн хамгийн том эдийн засагтай 25 орны 19 нь ба Европын Холбооны сангийн сайд нар ба төв банкны удирдагчдын бүлгэм юм. Их Хорийн эдийн засгууд нь нийлээд дэлхийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүны 90%, дэлхийн худалдааны 80%-г (үүнд ЕХ-ны дотоодын худалдаа орно) өөртөө багтаах ба нийт дэлхийн хүн амын гуравны хоёр амьдардаг.

Их Хорь нь олон улсын санхүүгийн системд холбоотой асуудлуудыг шийдвэрлэхэд хамтын ажиллагаа, зөвлөгөөнийг өгөх форум юм. Олон улсын санхүүгийн тогтвортой байдлыг ханагахад аж үйлдвэржсэн ба хөгжиж буй улсуудын хоорондох хэлэлцүүлгийг дэмжин судлаж, дүгнэлт өгдөг бөгөөд ганц байгууллагын хариуцах асуудлаас илүү ихийг хийхийг оролддог.

## Гишүүн орон

2008 онд Их Хорийн хорин гишүүн байна. Эдгээрт 19 орны сангийн сайд, төв банкны удирдагчид орно:

* Америкийн Нэгдсэн Улс
* Аргентин
* Австрали
* Бразил
* Герман
* Индонез
* Итали
* Канад
* Мексик
* Нэгдсэн Вант Улс
* Оросын Холбооны Улс
* Өмнөд Африк
* Өмнөд Солонгос
* Саудын Араб
* Турк
* Франц
* Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс
* Энэтхэг
* Япон

20 дахь гишүүн нь эргэлддэг зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн алба ба Европын Төв Банкаар төлөөлүүлнэ.

Эдгээр 20 гишүүнээс гадна дараах байгууллагууд нь Их Хорийн хурлуудад гүйцэтгэх захирлуудаараа төлөөлүүлэн оролцоно:

* Олон Улсын Валютын Сан
* Дэлхийн Банк
* Олон Улсын Валют ба Санхүүгийн Зөвлөл
* Олон Улсын Валютын Сан ба Дэлхийн Банкны хөгжлийн зөвлөл

## Уулзалт

|  |  |
| --- | --- |
| * 1999: Берлин, Герман
* 2000: Монреаль, Канад
* 2001: Оттава, Канад
* 2002: Дели, Энэтхэг
* 2003: Морелиа, Мексик
* 2004: Берлин, Герман
* 2005: Бээжин, БНХАУ
* 2006: Мельбурн, Австрали (2006 оны Их Хорийн сайд нарын хурал)
* 2007: Кейптаун, Өмнөд Африк
 | * 2008: Сао Паоло, Бразил
* 2008: Вашингтон, АНУ
* 2009: Нэгдсэн Вант Улс
* 2010: Найроби, Кени
* 2011: Шинэ Зеланд
* 2012: Нэгдсэн Вант Улс
* 2013: Бали, Индонез
* 2014: Жедда, Саудын Араб
 |

## Эшлэл

## Гадаад холбоос

 **Commons: Их Хорь** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Их Хорийн албан ёсны сайт
* Их Хорийн мэдээллийн төв - Торонтогийн Их Сургуулиас
# Сомапура Махавихара

| Пахарпур дахь Буддын шашны Вихарын туурь\* |
| --- |
| ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв |
|

---

 |
| Пахарпур

---

 |
| **Улс** |  Бангладеш |
| **Төрөл** | Соёлын |
| **Шалгуур** | i, ii, v |
| **Дугаар** | 322 |
| **Бүс**\*\* | Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд |
| **Бүртгэсэн түүх** |
| **Бүртгэсэн** | 1985  (9-р чуулган) |
| \* Нэр нь Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэний дагуу. \*\* Бүс нь ЮНЕСКО-гийн тогтоосны дагуу. |

**Сомапура Махавихара** (Англи: Somapura Mahavihara; Бенгал хэл:সোমপুর মহাবিহার) нь Бангладешийн Наогаоны Пахарпурт оршдог. Тус оронд оршдог буддын вихаруудын хамгийн алдартай нь Сомапура Махавихара бөгөөд 1985 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвд бүртгэн авчээ. Уг байгууламжийг сэргээн засварлах хамгаалахын тулд НҮБ-аас 5.6 сая ам.доллар зарцуулаад байна.

Дөрвөлжин хэлбэрийн бүтэцтэй уг байгууламж нь 177 бясалгалын гонхонтой, Буддын шашны суварга хэлбэртэй. Өрөөнүүдэд лам нар оршин суух буюу бясалгал үйлдэнэ. Гол шүтээний ойролцоо хэмжээ, хэлбэр дүрсээрээ ялгаатай, сийлбэр, чимэглэл, уран бичлэг, зоос, шаазан чимэглэл бүхий маш олон тооны суваргууд байдаг.
Энэ газарт Сомапура Махавихарагийн олон тооны буддын сүмүүд нь 27 акр газар эзлэн оршдог. Уг цогцолбор нь зөвхөн буддынх гэлтгүй, Жайнизм, Хинди шашны аль алиных нь онцлогийг агуулсан байдгаараа ихэд өвөрмөц.
Пахарпурт хийгдсэн малтлагын үр дүнгээс харвал Сомапура Махавихараг энэ нутагт оршин тогтнож байсан Пала улсын хаан Дхармапала (781-821) байгуулсан нь нотлогддог. Түвдийн эх сурвалжуудад тэмдэглэснээр Дхармапалагийн залгамжлагч Девапала бариулсан гэсэн санаа цухуйдаг байна. Мөн Пахарпурын баганын бичээст Девапалагийн залгамжлагч Махендрапалагийн 5-р онд бүтээв гэсэн байдаг ажээ.

XI зууны үед Варманы хаан Вангагийн арми халдан довтолж, уг байгууламжийг галдан шатааж байжээ. XII зууны хоёрдугаар хагаст буюу Сена хааны үед Вихаруудын нөлөө буурсан бөгөөд XIII зуун гэхэд Исламын байлдан дагуулалтаас болж, орхигдон мөхжээ. Уг шашны төвд Түвдийн лам нар маш олноороо даяанчлан суудаг байсан гэдэг.

## Цахим холбоос

 **Commons: Сомапура Махавихара** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Banglapedia Article on Somapura Mahavihara
* Pharapur Buddhist Vihara from Department of Archeology, Government of Bangladesh
* Folk art, heritage and traditional professions on SOS-arsenic.net
* Journey Plus; Paharpur
# Боб Марли

Боб Марли, 1980 оны 5 сарын 11-нд Цюрихийн Халленштадионд
**Боб Марли** (\* 1945 оны 2 сарын 6 Найн-Майлс; † 1981 оны 5 сарын 11 Майами) Ямайкийн сайнт Анн Паниш дахь Найн-Майлс (9 бээр) хэмээх жижигхэн тосгонд Нэста Робэрт Марли нэрээр төржээ. Ямайкийн иргэний бүртгэл мэдээллийн төвийнхөн түүний нэрийг хооронд нь сольчихжээ.

## Хувийн амьдрал гэр бүл

Түүний аав Норвал Синклаер Марли нь (1885-1955) Английн Ливэрпүл хотод амьдардаг байсан цагаан арьст Ямайк хүн байв. Норвал 18 настай хар арьст Ямайк охинтой гэрлэх үедээ усан цэргийн ахмад, офицер хүн байлаа. Норвал эхнэр хүүхэддээ санхүүгийн туслалцааг үзүүлдэг байсан боловч тэрээр ихэнхдээ аянд явчихдаг байсан болхоор тэдэнтэйгээ хааяа л уулздаг байв. 1955 онд Марлиг 10 настай байхад түүний эцэг зүрхний шигдээсээр 70 насандаа өөд болов. Марли залуу насандаа мухраар арьс өнгөнөөсөө болж их зовлон үзсэн байна. Яагаад гэвэл тэрний бие махбод эрлийз байсан. Тэр амьдралынхаа туршид өөрийн арьсны өнгөнийхөө талаарх асуудалтай тулгарсан байна. Тэр үүнийхээ тухай: *"Би тэр мухар сүсэгт итгэдэггүй. Манай аав цагаан, ээж хар хүн байсан. Тэд намайг хагас явцуу гэх мэтээр дууддаг байсан. Би хэний ч талд ордоггүй. Би хар хүний талд ордоггүй бас цагаан хүний талд ч ордоггүй. Намайг хар цагааны дундаас гаргаж намайг бүтээсэн бурханы талд байдаг"* гэж тэр хэлсэн юм.

Марли болон түүний ээж Норвалыг үхсэний дараа Кингстоны Трэнчтаун ядуусын хороолол руу нүүжээ. Тэр атмануудын дарангуйлал, арьсны үзэл, мөн өөрийн жижиг биенээс болж өөрийгөө хамгаалж сурах шаардлага гарсан юм. Өөрийнхөө хүч чадлын үр дүнд тэр нэр хүндтэй болж чаджээ. Түүнийг Буляа харанга (Tuff Gong) гэж хочлох болов. Марли Нэвиллэ "Банни" Ливингстонтой нийлэх болж тэд хамтдаа хөгжим тоглодог болов. 14 насандаа тэр сургуулиа орхиж орон нутгын гагнуурчны газар дагалдангаар ажиллаж эхэлжээ. Чөлөөт цагаараа Ливингстон тэр хоёр орон нутгийн сүсэгтэн дуучин болох Жое Хиггстэй хамтран дуу хийдэг байжээ. Маш ихээр шахалдсан хурал цуглааны үеэр Хиггс болон Ливингстон нар хөгжмийн нэрд гарах ижил зорилготой Питтр Макинтоштой Марлиг танилцуулжээ (сүүлд түүнийг Питтр Тош нэрээр мэдэх болсон).

One Love - Bob Marley - 1962 онд Марли орон нутгын Продюсер Лэслие Конгтой хамтран өөрийн анхны 2 сингл болох "Judge Not", "One Cup of Coffee" дуунуудаа бичүүлжээ. Энэ дуунууд Беверли хаягаар Боббы Мартелл гэсэн нууц нэрний доор цацагдаж бага ч болов анхаарлыг өөртөө хандуулж чаджээ. Энэ дуунууд сүүлд Марлиг нас барсны дараах цуглуулгаас олдож цацагдаж эхэлжээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Боб Марли** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* BobMarley.com
# Сая

1-ээс 1 сая хүртэлх аравтын хүчийг харуулах
**Сая**  (тө. ས་ཡ།: *sa ya*) — мянган мянга, тоо, нэгийн араас 6 тэгтэй, 106. СИ системд : мега — гэж тэмдэглэдэг (106) эсвэл микро — (10−6).
# Citigroup

**Citigroup Inc.** -АНУ-ын санхүүгийн конгломерат бөгөөд дэлхийн хамгийн том компаниудын нэг юм. Уг конгломератын гол бизнес нь 1812 онд байгуулагдсан Citibank юм. Тус компани нь 1998 оны 4-р сарын 7-нд Citicorp болон Travelers Group компаниудын нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан түүхтэй. Энэ нь Bank of America, JPMorgan Chase, Wells Fargo зэрэг АНУ-ын "том дөрвөн" банкны нэг юм. Тус банк нь нийт 1.8 их наяд гаруй ам.долларын хөрөнгийг удирддаг. Citigroup нь АНУ-ын Сангийн яамны үнэт цаасны анхдагч дилер юм.

## Түүх

Citigroup нь түүхээ 1791 онд байгуулагдсан "АНУ-ын Нэгдүгээр банк" (First Bank of the United States) -аас эхлэлтэй. 1812 он гэхэд дампуурлын ирмэг дээр байсан бөгөөд Нью-Йорк дахь салбар нь Нью-Йоркийн Сити Банк нэртэй бие даасан банк болж өөрчлөгдсөн. АНУ-ын Иргэний дайны төгсгөлд (1865 онд) үндэсний банкны дүрмийг хүлээн авч, АНУ-ын Сангийн яамны өмнөөс үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн түүхтэй.
# Протестантизм

Христ Итгэлт урсгалуудын таних тэмдэг "Загалмай"
**Протестант** (Англи: Protestantism, лат. *protestatio* ) Католик шашин дотроос гарч ирсэн нэгэн урсгал юм. 17-18-р зууны үед баруун Европын орнуудад шинэчлэлтийн хөдөлгөөн гарсан. Энэ үеийг түүхэнд Шашны шинэтгэлийн үе гэдэг. Нийгэм, улс төрийн амьдралд шинэчлэлтүүд гарсан бөгөөд Католик сүмийн гэгээнтэнүүд шашны хүрээнээс халин улс төрийн хүрээнд очсон нь Европчуудын дургүйцлийг хүргэж байлаа.

## Түүх

Шашны шинэтгэл нь 16-р зуунаас эхэлсэн бөгөөд энэ нь Папын засаглалыг эсэргүүцсэн. Учир нь Папын засаг захиргаа нь Библийн үнэнээс гажиж эхэлсэн хэмээн шинэчлэгчид үзсэн байна. Шашны шинэтгэлийн хувьд хүмүүс гурван аргаар тэмцэж байсан ба энэ зэвсэгт тэмцэл, зөвхөн Библийн сургаал номлолыг дагах байдлаар, люуны дэвшлийн хүрээнд зэрэг байлаа.
16-р зууны үед Мартин Лютер, дараа нь Жон Калвин гэдэг санваартнуудын удирдлага дор Реформацийн хөдөлгөөн буюу Шашны шинэтгэл гүнзгийрсэн. Мартин Лютерийг Протестант урсгалыг хамгийн анх үүсгэн байгуулагч гэж үздэг. Хамгийн чухал шинэчлэлүүдийг тэрээр хийсэн бөгөөд хүмүүс латин хэлээрх Библи буюу Вулгат талаар Ромын Католикчууд юу яриад байгааг нь ойлгохгүй байсан тул санваартнууд дураараа хууль дүрэм гаргадаг байдлыг Мартин Лютер Библийг Герман хэл рүү хөрвүүлснээр илчилсэн байна. Тэрээр Брандбургийн их сургуулийн профессор байсан ба мөн католик шашны санваартан хүн байсан. Тэр 1517 оны 5 сард Брандбург сүмийн хаалган дээр 95 сэдэвтэй тунхаглал Брандбургийн Альбертэд хандаж гаргасан. Энэ тунхаглалд:

* Христийн чуулганууд Ромын Папын захиргаанаас гарах.
* Хүн гагцхүү итгэлээр Тэнгэрбурханы нигүүлслээр аврагдана.
* Европын соёлт орнууд Ариун Библийг үндэстнийхээ хэлээр орчуулж өөрийнхөө хэлээр сурах ёстой зэрэг байлаа.

Уг шашны шинэтгэл хийгчдийг тухай үед "Тэрс үзэлтнүүд" гэж нэрлэж байсан бөгөөд энэ нь латин хэлээр Протестант гэсэн үг юм. Реформацийн хөдөлгөөн улам ширүүссээр 1525 онд Тариачны бослого, түүнчлэн Гэгээн Сиэгэ гэгч Ромын Папын туслах, удирдагч зэрэг олон хүмүүсийн дэмжлэгээр Лютерийн тунхаглалууд тархсаар байлаа. Энэ бүхэн оргилдоо хүрэхэд Протестант гэх шинэ Христ Итгэлийн урсгал бий болжээ.

## Урсгал

Протестант урсгал нь итгэл бишрэлийн хувьд олон янз байдаг. Дотроо маш олон урсгал болоод хуваагддаг болохоор их ярвигтай. Протестант нь дотроо хэдэн урсгалд хуваагддаг эсэх нь эргэлзээтэй боловч хамрах хүрээний хувьд том гэдэг утгаар нь хувааж болно. Энэ нь:

* Пресбитериан (Presbyterian)
* Баптист (Baptist)
* Лютеран (Lutheran)
* Методист (Methodist)
* Пентекост (Pentecost)
* Харисматик (Charismatic)
* Адвентисти
* Эвангелион
# Флорида

|  |
| --- |
| **Флорида Муж УлсState of Florida** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Далбаа | Сүлд |
| *Хоч(нууд): The Sunshine State (Эрдэнийн чулуун муж улс)* |
| *Уриа: Бид Тэнгэрбурханд итгэдэг* |
| Флорида муж улсыг тодруулсан АНУ-ын газрын зураг |

 |
| **Албан ёсны хэл** | англи |
| **Нийслэл** | Таллахаси |
| **Хамгийн том хот** | Жэксонвилл |
| **Хамгийн том хотуудын бөөгнөрөл** | Маяамигийн өргөн хотын бүс |
| **Нутаг дэвсгэр** | АНУ-д 22-д орно |
|  - Нийт | 170,304 км² |
|  - Өргөн | 361 км |
|  - Урт | 447 км |
|  - Усны эзлэх % | 17.9 |
|  - Өргөрөг | 24° N - 27° N |
|  - Уртраг | 80°02′ W - 87°38′ W |
| **Хүн ам** | АНУ-д 8-д орно |
|  - Нийт | 18,537,969 (2009 оны тооцоо) |
|  - Нягтшил | 130.67/км² АНУ-д 8-д орно |
| **Өндөр** |   |
|  - Хамгийн өндөр цэг | Бора оргил 345 м |
|  - Дундаж | 98 м |
|  - Хамгийн нам цэг | Снэйк гол 0 м |
| **АНУ-д нэгдсэн** | 1845 оны гуравдугаар сарын 3 (27) |
| **Амбан захирагч** | Рон Десантис (БНН) |
| **Дэд захирагч** | Жэннэт Нунез (БНН) |
| **АНУ-ын сенатчид**  | Рик Скотт (БНН) Марко Рубио (БНН) |
| **Конгрессын төлөөлөгчид**  | Жагсаалт |
| **Цагийн бүс** | Номхон Далай: UTC-5/-4-7 |
| **Товчлолууд** | FL US-FL |
| **Вэбсайт** | www.myflorida.com |

**Флорида** (Англи: Florida) нь Хойд Америк тивийн зүүн өмнөд хэсэгт орших, Америкийн Нэгдсэн Улсын муж улс юм. Нийслэл нь Таллахаси, хамгийн том хот нь Жэксонвилл. Флорида муж нь баруун талаараа Мексикийн булан, зүүн талаараа Атлантын далай, өмнөд талаараа Флоридагийн хоолойгоор хүрээлэгдэх Флорида хойгт оршдог. Хойд талаараа Алабама болон Жоржиа мужуудтай хиллэдэг.

АНУ-ын 2023 оны хүн амын тооллогоор 22 244 823 хүн амтай байсан бөгөөд АНУ-ын Калифорни, Техас мужуудын араас хүн амын тоогоороо 3-т ордог байна.

## Түүх

Европчууд Америкт ирэхээс өмнө хойгт Тимукуа (18-р зуунд мөхсөн), Калуса болон Семинол зэрэг омгийн Индианчууд амьдардаг байв. 1513 онд энд газардсан Испанийн конкистадор Хуан Понсе де Леон газар нутгийг Испанийн эзэн улсын эзэмшил гэж зарлаж, хойгийг "*la tierra florida*" ("цэцэглэж буй газар") гэж нэрлэжээ. Флорида хойгийн анхны хот нь 1564 онд байгуулагдсан Сан Агустин (одоогийн (англи. *St. Augustine*, испани. *San Agustín буюу* Гэгээн Августин) юм. 1763 оны Парисын гэрээний дагуу Их Британи Испаниас Флорида мужийг Хаванагаар сольж авсан боловч Америкийн тусгаар тогтнолын дайны дараа (1775-1783) хойгийг Испанид шилжүүлжээ.

1821 оны 7-р сарын 10-нд Адамс-Онисын гэрээ хүчин төгөлдөр болсны дагуу Испани Техас руу нэхэмжлэл гаргахаас татгалзсаны хариуд Флорида мужийг АНУ-д шилжүүлэв. Улмаар 1845 онд Флорида АНУ-ын 27 дахь муж болсон түүхтэй.

## Лавлах материал

## Цахим холбоос

* Албан ёсны вэбсайт
# Холбооны муж

**Холбооны муж** (Англи: *Federated state*) (бас улс, аймаг, дүүрэг, бүс нутаг, кантон-мужийн хэмжээний газар, засаг захиргаа, область, эмират) нь холбооны нэг хэсэг болох газар нутаг, үндсэн хууль дээр нэгдэн нийлсэн нийгэмлэг юм. Холбооны муж нь бусад холбооны мужууд болон холбооны засгийн газрын хооронд эрх мэдлээ хуваагдаг тул олон улсад тусгаар тогтнолгүй. Вестфалийн тусгаар тогтнол (холбооны засгийн газар нь хэрэгжүүлдэг )гэж нэрлэгддэг олон улсад тусгаар тогтнолоо зарласан мужуудаас ялгаатай нь холбооны муж нь дэлхийн бусад улстай харилцахдаа хяналтын болон холбооны хууль тогтоомжийн хяналтаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Чухал нь холбооны мужид олон улсын эрх зүйн субьект гэх автомат байр суурь байхгүй. Оронд нь холбооны нэгдэл гэдэг нь нь олон улсын эрхзүйн зүгээс тусгаар тогтносон улс.Холбооны үндсэн хуулийн бүтцээс хамаарч холбооны муж нь газарзүйн хувьд тодорхой нутаг дэвсгэрийн хэсэгт хууль тогтоох, шүүх, засаглах эрхтэй ба жишээлбэл худалдаа наймаа аялал жуулчлалыг тодорхой хууль тогтоомжийн хүрээнд явуулах боломжтой. Энэхүү муж нь мөн ус эсвэл бусад нөөцийг хамтын ажиллагаагаар хамгаалах зэрэг олон улсын бүс нутгийн гэрээ хэлэлцээрийг өөрийн холбоо мужийн хуулийн дагуу байгуулах эрхтэй.
# Зурагзүй

Конгрессын номын санд хадгалагдаж байгаа, Газар дундын тэнгисийн хамгийн эртний картограф зураг. 14-р зууны сүүлийн хагас.
Газрын зургууд болон төрөл бүрийн атласыг зохиож бүтээх тухай шинжлэх ухааныг **Зураг зүй** буюу дэлхийн олон орны хэлээр **Картографи** (Англи: Cartography) гэж нэрлэдэг. Орчин үеийн зураг зүйн шинжлэх ухаан нь байгаль орчин, юмс үзэгдлийг үнэн зөвөөр дүрслэх онцгой арга болох газрын зургийн мөн чанар, түүнийг зохион бүтээж, хэвлэх болон ашиглах арга барилыг судална.

## Тайлбар

## Гадны холбоос

 **Commons: Түүхэн газрын зургууд** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Сенегал

| Бүгд Найрамдах Сенегал Улс*République du Sénégal* (Франц) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:**"Un Peuple, Un But, Une Foi" (Франц) "Нэг үндэстэн, нэгэн зорилт, нэгэн шүтлэг" |
| **Төрийн дуулал:**  "Pincez Tous vos Koras, Frappez les Balafons" |
|  Сенегал улсын байршил (хар ногоон)  |
| Нийслэлба томоохон хот | Дакар ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Франц хэл |
| Лингва франка | Жагсаалт:* Волоф хэл
* Франц хэл
* Пулаар хэл
* Ааб хэл
 |
| Үндэсний хэл | * Волоф
* Серер
* Диола
* Пулаар хэл
* Сонинке
* Малинке
 |
| Угсаатны бүлгүүд (2019) | * 36.7% Волоф
* 30.5% Фула
* 16.0% Серер
* 4.9% Мандинка
* 4.2% Жола
* 2.4% Сонинке
* 5.4% Бусад
 |
| Шашин (2020) | * 96.6% Ислам
* 3.3% Христ
* 0.1% Бусад/Шашингүй
 |
| Ард түмний нэршил | Сенегалчууд‎ |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Маки Салл |
| • Ерөнхий сайд  | Амаду Ба |
| • Үндэсний Хурлын дарга  | Амаду Маме Диоп |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Үндэсний Хурал |
| Тусгаар тогтнол |
|  |
| • Бүгд найрамдах улсыг тунхагласан  | 11 сарын 25, 1958 |
| • (Францаас)  | 4 сарын 4, 1960 |
| • Малийн холбооноос гарав  | 8 сарын 20, 1960 |
| • Францаас  | 6 сарын 20, 1960 |
| • Сенегал нэр  | 9 сарын 22, 1960 |
| • Сенегамбийн холбооны задрал  | 9 сарын 30, 1989 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 196,712 км2 (75,951 миль2) (86) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 2.1 |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 18,384,660 (67) |
| • Нягтаршил | 68.7/км2 (134) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲$72.703 тэрбум (106) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $4,113 (156) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲$27.542 тэрбум (111) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲$1,558 (157) |
| ОТББИ (2011) | 40.3 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▼ 0.511 бага · 170 |
| Мөнгөний нэгж | Баруун Африкийн франк (XOF) |
| Цагийн бүс | UTC  (ГДЦ) |
| Огнооны формат | өө/сс/жжжж |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +221 |
| Домэйн нэр | .sn |

Африкийн баруун тохой, Атлантын далайн эрэгт **Бүгд Найрамдах Сенегал Улс** оршдог. Товчоор **Сенега́л** (Франц: *Sénégal*) (улс) гэж болно. Баруун талаараа Атлантын далайд тулж, хойгуураа Сенегал мөрнөөр зааглагдан Мавритантай, зүүнээрээ Мали, Гвиней, өмнүүрээ Гвиней-Бисау, дундуураа Гамби улстай хиллэдэг. 13 сая хүн амтай.

## Зураг

*
*
*

## Тэмдэглэл

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Сенегал** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Сенегал** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Сенегалын засгийн газрын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл