# Агаарын тээвэр

*Уурын зураасаар агаарын тээврийн нягтшилтийг харуулжээ*
**Агаарын тээвэр** гэдэг нь хүн эсвэл ачаа барааг дэлхийн агаар мандалаар карман шугамаас доош дэлхийн гадаргуутай ямар нэгэн хатуу холбоосгүйгээр тээвэрлэхийг хэлнэ. Агаарын тээвэр гэсэн ухагдхуунд нисэх хөлгийн үйлчилгээ болон тээвэрлэлтэнд харъяалагдах бүх хүмүүс, аж ахуйн нэгж, ажил хөдөлмөр болон харъяа салбаруудыг (газарт байгаа нь ч бас) хамруулдаг.

Агаарын тээвэр бол хамгийн хурдан тээврийн хэрэгсэл юм. Үүний гол хэрэглээ нь зорчигчдыг 1000 километрээс хол зайд тээвэрлэхэд оршино. Ачаа тээвэрлэлтийг мөн хийдэг боловч эзлэх хувь нь маш бага юм. Агаарын тээврийг голчлон хурдан мууддаг бараа, өндөр үнэтэй ачаа, мөн шуудан тээвэрлэхэд ашигладаг. Буух талбайд нисэх онгоцны буудал байхгүй тохиолдолд (жишээлбэл, шинжлэх ухааны багийг хүрэхэд хэцүү газруудад хүргэх) онгоцны оронд нисдэг тэрэг ашигладаг бөгөөд энэ нь нисдэг тэрэгний зурвас шаарддаггүй.

## Үүсэл хөгжил

Агаарын тээвэр нь 19-р зуунаас үүсч бий болсон бөгөөд тухайн үед нисэх онгоц байгаагүй харин агаарын завь л байсан. Агаарын завь нисэхгүй хөөрнө: Аэростатикийн хүч нь түүнийг агаарт тогтоодог бол нисэх онгоц нь аэродинамикийн хүчээр ниснэ.

Дэлхийн анхны агаарын тээврийн компани болох DELAG (герман. *Deutsche Luftschiffahrts-Aktiengesellschaft* буюу "Германы агаарын хөлгийн хувьцаат компани") нь 1909 оны 11-р сарын 16-нд Германы засгийн газрын дэмжлэгтэйгээр байгуулагдсан. Энэ нь Zeppelin агаарын хөлгийг ашигласан.

Суудалгүй далавчтай онгоц ашигласан анхны агаарын тээврийн компани нь 1914 оны 1-р сарын 1-нд Санкт-Петербургээс Флорида мужийн Тампа хот хүртэлх замыг нээсэн Санкт-Петербург-Тампа агаарын хөлөг шугам байв. Энэ нь ердөө дөрвөн сар үргэлжилж, нийт 1205 зорчигч тээвэрлэжээ.

Өнөөдөр оршин тогтнож буй хамгийн эртний дөрвөн агаарын тээврийн компани бол Голландын KLM (1919), Колумбын Avianca (1919), Австралийн Qantas (1921), Оросын Аэрофлот (1923) юм.

1939 он гэхэд дэлхий даяар 400 гаруй хуваарьт агаарын тээврийн компани байсан бөгөөд бараг 3000 онгоц нисдэг байжээ. 1939 онд Пан Америкийн Эйрвэйз буюу *Pan American Airways* нь Боинг 314 Клиппер нисдэг завиар Атлантын далайг гатлан ​​зорчигчдыг Нью-Йоркоос Марсель хүртэл Азор, Лиссабонд буудаллан тээвэрлэсэн анхны агаарын тээврийн компани болжээ. Ийм анхны нислэг 1939 оны 6-р сарын 28-нд болсон бөгөөд аялал бүхэлдээ 2 хоног үргэлжилсэн байна.

1940-өөд оны сүүлчээр зорчигч тээврийн онгоцнууд аль хэдийн даралттай бүхээгтэй болсон тул өндөрт нисэх, улмаар турбулент буюу агаарын чичэрхийлэл байдлаас зайлсхийх боломжтой болсон. Дэлхийн 2-р дайны дараа олон цэргийн онгоцыг зорчигч тээврийн онгоц болгон хувиргасан.

Дэлхийн анхны тийрэлтэт зорчигч тээврийн онгоц нь 1949 онд анхны нислэгээ хийсэн Британийн *De Havilland Comet* байв. Гэвч орчин үеийн зорчигч тээврийн онгоцыг 1958 онд арилжааны үйлчилгээнд орсон Boeing 707 тодорхойлсон юм. 1950-1960 оны хооронд онгоцны тийрэлтэт онгоцны үнэ 3.5 дахин буурч, дэлхий даяар зорчигчдын урсгал огцом өссөн.

1960-аад он дэлхийн иргэний агаарын тээврийн алтан үе болсон. Тийрэлтэт зорчигч тээврийн онгоцууд аяллын хурдыг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлсэн. Тасалбарын үнэ харьцангуй өндөр хэвээр байгаа ч тэдгээрийн эрэлт буураагүй тул илүү өргөн цар хүрээтэй онгоц шаардлагатай болсон. Ийнхүү 1970 он гэхэд 550 хүртэлх зорчигч тээвэрлэх хүчин чадалтай Боинг 747 онгоцыг нэвтрүүлсэн.

Цэргийн хэт хурдан нисэх онгоц гарч ирснээр хэт хурдан иргэний нисэх онгоц бүтээх ажлыг эхлүүлсэн. Зөвлөлтийн Ту-144 болон Британи-Францын "Конкорд" гэсэн хоёр онгоц л бүтээгдсэн. Зөвлөлтийн онгоц анх Конкордоос арай өмнө (1968 оны сүүлээр) ниссэн боловч 1976 онд хэт хурдан агаарын тээврийн эрин үеийг Конкорд эхлүүлсэн юм. Ту-144 онгоц 1977 онд зорчигч тээврийн нислэгт ашиглагдаж эхэлсэн боловч хэдхэн сарын дараа ийм нислэгүүд зогссон. Конкорд онгоц 2003 он хүртэл ашиглагдаж байсан ч хэт хурдан зорчигч тээврийн онгоцыг орлож чадаагүй юм.

## Хэрэглээгээр нь ялгах нь

* Иргэний агаарын тээвэр
	+ Ашгийн иргэний агаарын тээвэр (нийтийн болон авиа компаниудын агаарын тээврийн үйлчилгээ)
	+ Ерөнхий агаарын тээвэр, үүнд: хувийн нисэх спорт, бизнесийн нислэгүүд болон дээд хэмжээний үүрэгтэй нислэг эсвэл эмнэлэг цагдаагийн байгууллагаас агаараас аврах үйл ажиллагаа явуулах зэрэг
* Цэргийн агаарын тээвэр

Үүнд цэрэг, армид зориулагдсан бүх нисдэг хөлөг болон үйл ажиллагаа орно.
## Монгол Улсын агаарын тээврийн үүсэл хөгжил

Агаарын тээврийн салбар нь манай улсад 1930 оноос үүсэж хөгжсөн бөгөөд энэхүү тээвэрлэлтийг Монголын тээвэр зуучийн компаниуд зохион байгуулж эхэлсэн нь 1990 он юм.

Агаарын тээврийн үйл ажиллагаа нь Монгол улс руу болон Монгол улсаас олон улсын агаарын тээврийн компаниудыг дамжин хийгддэг тээвэр зохион байгуулалтын нарийн үйл ажиллагаа билээ.

Зөвхөн 2008 онд гэхэд агаарын тээврээр Монгол улсын импортлогдож, экспортлогдсон ачааны хэмжээ нь 42 146 348.28 кг болж байгаа бөгөөд үүний 100 %-г МҮТЗХ-ы гишүүн компаниуд хариуцан зохион байгуулжээ.

Агаарын тээврийн импортын ачааны хувьд голлох тээвэр зохион байгуулалт нь Бээжин болон Сөүл-н нисэх буудлуудын Карго Терминал-р дамжин тухайн улсуудаас болон гуравдагч орнуудаас хийгдэж байдаг.

Агаарын тээврийн экспорт ачааны хувьд ихэвчлэн АНУ, Европын орнууд руу хийгдэж байна.

Монголын тээвэр зуучийн компаниуд Агаарын тээврийн оператор компаниуд болох MIAT, CA, KAL, AEROFLOT, JAL зэргийг түшиглэн тээвэр зуучлалын үйл ажиллагааг зохион байгуулж байна.

## Цахим хуудас

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Агаарын тээвэр** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Агаарын тээвэр** – Викимедиа зургийн сан