# Долоон жилийн дайн

| Долоон жилийн дайн |
| --- |
| Хамаарах дайн: Англи-Францын дайнууд, Австри-Пруссын өрсөлдөөн |
|  Цагийн зүүгийн дагуу:
* Плессигийн тулалдаан (1757 оны 6 сарын 23)
* Карильоны тулалдаан (1758 оны 7 сарын 6–8)
* Цорндорфын тулалдаан (1758 оны 8 сарын 25)
* Кунерсдорфын тулалдаан (1759 оны 8 сарын 12)
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Огноо | Тавдугаар сар 17, 1756 – Хоёрдугаар сар 10, 1763 (1756-05-17 – 1763-02-10) (6 жил, 8 сар, 3 долоо хоног ба 3 хоног) |
| Байршил | * Европ
* Америк
* Филиппин
* Баруун Африк
* Энэтхэг
 |
| Үр дүн |
Англи-Пруссийн эвслийн ялалт |
| Нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлт |
Европт *status quo ante bellum* бол Их Британи, Франц, Испанийн колониудад дараах өөрчлөлтүүд:
* Франц Миссисипи мөрний зүүн хэсэгт орших Хойд Америкийн Канад, Сент-Винсент, Тобаго, Доминика, Гренада, Хойд Сиркар зэрэг колониудаа Британид өгсөн
* Франц Луизиана болон Миссисипи голын баруун талд орших Хойд Америкийн нутаг дэвсгэрээ Испанид өгсөн
* Испани Хавана, Манилаг буцааж авч Флоридаг Британид өгсөн
 |

 |
| Байлдагч талууд |
| * Их Британи
* Прусс
* Португал
* Орос
* Ирокезүүд
* *болон бусад...*
 | * Франц
* Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн
* Орос
* Испани
* Швед
* Бенгал
* Вабанакийн Холбоо
* *болон бусад...*
 |
| Командлагч болон удирдагчид |
| * II Жорж **# III Жорж
* Уильям Питт
* Ньюкаслын гүн
* Уильям Кавендиш
* Жон Стюарт
* Жеффри Амхерст
* Эдуард Хоук
* Жеймс Вольф **† Жон Бинг
* Роберт Клайв
* Эдвард Брэддок **† Жорж Вашингтон
* Эдвард Боскауэн
* II Фридрих
* Ханхүү Хенри
* Ханс фон Левальд
* К. К. Г. фон Шверин **† I Жозе
* Липпегийн гүн
* Фердинанд гүн
* II Фридрих
 | * XV Луи
* Луи, Дофин
* Шарль де Субиз
* Монкальм **† Томас Артур
* Луи Антуан де Бугенвиль
* I Франц
* Мариа Тереза
* Иосиф Фридрих
* Леопольд фон Даун
* Эрнст фон Лаудон
* Елизавета **# Пётр Салтыков
* Виллим Фермор
* Степан Апраксин
* Захар Чернышёв
* Пётр Румянцев
* III Карлос
* Педро Антонио де Себальос
* Сираж уд-Даула
 |
| Цэргийн хүч |
| **Нийт**  384,000  518,000  22,000  20,000 | **Нийт**  540,000
* гарнизон цэргүүд, цэрэг арми, далайчдыг оролцуулаад 1,000,000

 450,000  536,000  69,000  55,000 |
| Хохирол |
| * 180,000 алагдсан
* 160,000 алагдсан
* Үл мэдэгдэх
 | * 200,000 алагдсан
* 165,000 алагдсан
* 120,000 алагдсан
* 29,000+ алагдсан
* 28,000 алагдсан
 |

**Долоон жилийн дайнд** (1756–1763) Европ тивд өрнөсөн 18-р зууны том дайн. Европын гол том гүрнүүд бүгд оролцсон бөгөөд нийтдээ 900,000-1,400,000 хүний амь үрэгджээ. Энэ дайнд 1756-1763 онд болсон Европ ба колонийн бүх дайнуудыг хамруулж үздэг. Тухайлбал **Померанийн дайн** ба 1754-1763 онд явагдсан **Франц-Индианы Дайн** энэ дайнд хамрагдаж тооцогддог. Энэ дайнд Прусс, Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс, Их Британийн Нэгдсэн Хаант Улсаас (үүний дотор Британийн Хойд Америк дахь колониуд, Британийн Зүүн Энэтхэг компани, Ирланд) бүрдсэн хүчин Австри, Франц (үүний дотор Хойд Америк дахь Францын колони Шинэ Франц, Францын Зүүн Энэтхэг компани), Оросын эзэнт гүрэн, Швед, Саксоны эсрэг дайтсан юм. Португал (Их Британийн талд) ба Испани (Францын талд) улсууд сүүлд дайнд татагдан орсон бөгөөд дайны үеэр төвийг сахисан Нидерландын цэргийн хүчийг Энэтхэгт довтолсон тохиолдол гарч байв.

Дайнаар Франц Хойд Өмнөд Америк дахь колонийн нэг гол гүрний байр сууриа (тухайлбал Франц Хойд Америкийн эх газар дахь "Шинэ Франц" эзэмшлийнхээ ихэнх хэсэг, Карибын зарим арлаа алдсан) болон Европ дахь тэргүүлэгч гүрний байр сууриа алдсан. Франц Европ дахь энэхүү байр сууриа Францын хувьсгалаар л сэргээсэн билээ. Харин Их Британи дэлхийд зонхилох колонийн гүрэн болж гарч иржээ. Францын Тэнгисийн цэргийн хүчин бүрмөсөн сүйдсэн бөгөөд сүүлд Тэнгисийн цэргийн хүчнийг дахин сэргээх өргөн далайцтай хөтөлбөрийг Испанийн флоттой хослуулж байж Британийн Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хүчний далай дахь ноёрхолд аюул занал учруулсан билээ. Ертөнцийн нөгөө талд Британийн Зүүн Энэтхэг компани Энэтхэгийн дотор хамгийн хүчтэй байр суурийг эзэлсэн бөгөөд яваандаа Энэтхэгийг Британийн Эзэнт Улсын "Эзэн хааны титэм дэх эрдэнэсийн чулуу" болгосон юм. Энэ дайныг Винстон Черчилль анхны "дэлхийн дайн" гэж тодорхойлсон. Учир нь энэ дайнд оролцогчид нь Европын улсууд буюу тэдний гадаад дахь колониуд байсан хэдий ч хүн төрөлхтний түүхэнд дэлхий даяар явагдсан анхны дайн байлаа. Энэ дайн нь нэг талаар хөгжиж буй эзэнт улсуудыг оролцуулсан Англи-Францын дайн байсан ч гэсэн XVIII зууны Хоёрдахь зуун жилийн дайны хамгийн чухал нэг үе шат болсон юм. Дайн анх Прүссийн Агуу Фрийдрих Саксоныг дайлснаар эхэлсэн түүхтэй.

## Мөн үзэх

* Дайны жагсаалт

## Тэмдэглэл

## Эшлэл

## Лавлах материал

* Fowler, William H. *Empires at War: The Seven Years' War and the Struggle for North America*. Vancouver: Douglas & McIntyre, 2005. ISBN 1-55365-096-4.
* Marston, Daniel. *The Seven Years' War*. Essential Histories. Oxford, UK: Osprey, 2001. ISBN 1-84176-191-5.
* McLynn, Frank. *1759: The Year Britain Became Master of the World*. London: Jonathan Cape, 2004. ISBN 0-224-06245-X.

## Цахим холбоос

* The Seven Years' War from *The Canadian Encyclopedia*
* Ioannis' SYW Project & Uniform Plates
* Clash of Empires and The Battle of the Plains of Abraham - Canadian War Museum
* Seven Years War Reference World History Database
* The French Army 1600-1900
* Events and the participants in the Seven Years War
* Seven Years' War timeline
* The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition's entry on the Seven Years' War
* Another Seven Years' War timeline
* Memorial University of New Foundland's page about the war
* Seven Years' War Knowledge Base
* Great Britain Seven Years War Chronology
* 1759: From the Warpath to the plains of Abraham. Virtual Exhibition.
* National Battlefields Commission. Plains of Abraham. National Historic Park. Quebec, Canada.
* The Seven Years' War in Canada
* Virtual Vault, an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada.
* Seven Years' War exhibition at Fort Ligonier