Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Санскрит хэл

Санскритийг даавуун цаасан дээр деванагари үсгээр галигласан эртний дууллын жишээ
**Санскрит хэл** буюу монголоор **Самгарди хэл** (संस्कृता वाक्, *samskrtā*, "сайтар найруулсан хэл") эсвэл **санскрит** - Энэтхэг-европын хэлний язгуур Энэтхэг хэлний бүлэгт багтах хэл, мөхсөн хэлэнд тооцдог. Гэхдээ Энэтхэгийн 22 албан ёсны хэлний нэгт багтана. 2001 оны Энэтхэг улсын статистикийн тоо баримтаас үзэхэд орчин цагийн самгарди хэлийг 14000 гаруй хүн өөрийн төрөлхи хэл хэмээжээ. Энэтхэгийн эртний утга зохиолын хэл бөгөөд шашны ном судрын дийлэнхийг санскрит хэлээр туурвисан байдаг.

Энэтхэг улсад хэрэглэгдэж буй энэтхэг-европын хэлний язгууртай хэлний ихэнх нь санскрит хэлээс гаралтай, түүхийн үйл явцад олон үндэстний хэлийг бий болгосон. Энэ хэлээр бичсэн хамгийн эртний судар ном нь 3,5 мянган жилийн настай. Энэхүү хэл нь он удаан жилийн түүхэндээ "веди", "пракрит", "сонгодог" зэрэг хэд хэдэн хөгжил өөрчлөлтийн үе шатыг туулсан. Ер нь нэгэн ард түмний буюу улс орны хэл гэхээсээ илүү бүхэл бүтэн соёл иргэншлийн хэл гэж үздэг.

## Бичиг үсэг

Самгарди хэлэнд нэгдсэн нэг бичгийн тогтолцоо байдаггүй. Энэ нь утга зохиолын бүтээлийг голчлон амаар дамжуулдаг байсантай холбоотойгэж тайлбарладаг. Самгарди хэлээр бичих шаардлагатай үед ихэвчлэн тухайн орон нутгийн цагаан толгойг ашигладаг байжээ. Самгарди хэлний өнөдөр бидний мэдэж буй хамгийн эртний бичгийн системийг Брахми үет бичиг гэдэг. Эртний Энэтхэгийн түүхийн өвөрмөц дурсгалыг Брахми дээр бичсэн байдаг Ашока хааны "Ашока хааны бичээсүүд" (МЭӨ III зуун). Харостха бичээс нь ойролцоогоор ижил үеэс эхэлдэг. МЭ 4-8-р зуун Гупта бичгийн үндсэн төрөл болжээ. 8-р зуунаас эхлэн шарада зохиол бичигдэж эхэлсэн. Деванагари нь санскрит хэл дээрх бичгийн хувьд 7-р зуунаас идэвхтэй ашиглагдаж эхэлсэн бөгөөд 10-12-р зууны төгсгөлд оршин тогтнох болсон байна.

## Эх үүсвэр
# Энэтхэгийн соёл иргэншил

**Энэтхэгийн,Инд мөрний хөндийн** бөгөөд **Хараппын соёл иргэншил** (англи. *The Indus civilization*)— Хүрэл зэвсгийн үеийн бөгөөд цаг хугацааны хувьд Эртний Египт болон Месопатамын дараах эртний дорнын гуравдахь соёл иргэншил юм. Пакистан, баруун хойд Энэтхэг, зүүн хойд Афганистан зэрэг газар нутгийг хамарсан хамгийн өргөн тархсан гурван соёл иргэншлийн нэг байв. Эдгээр гурвын эртний соёл иргэншил дотроос хамгийн том талбайг эзэлж, нөгөө хоёроосоо хоёр дахин их талбай газар нутаг эзэлж байжээ. Соёл иргэншил Пакистаныг дайран өнгөрдөг Инд мөрний аллювийн тэгш тал болон Энэтхэгийн баруун хойд хэсэг, Пакистаны зүүн хэсэгт орших улирлын чанартай Гаггар-Хакра голын эргэн тойронд урсдаг олон наст муссон голуудын системийн дагуу аль алинд нь цэцэглэн хөгжиж байв. Инд мөрний хөндий дахь соёл иргэншил МЭӨ 2600-1900 оны хооронд цэцэглэн хөгжиж байгаад МЭӨ 2200 оны гантай холбоотой харьцангуй хурдан буурсан байна.

## Цаг хугацааны үе

| Он жил | Үндсэн үе |  | Хараппын үе | Хараппын дараах үе | Эрин |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| МЭӨ 7000—5500 он | Хараппын өмнөх үе |  |  |  | Хөдөө аж ахуйн эхэн үе |
| МЭӨ 5500—3300 он | Хараппын эхэн үе — шилжилтийн үе |  |  |  | Өөрчлөн байгуулалтын үе— зарим улс бүс нутаг үүссэн үе
МЭӨ 4000—2500/2300 он (Шаффер) МЭӨ 5000—3200 он. (Коннингэм болон Янг) |
| МЭӨ 3300—2800 он | Хараппын эхэн үе МЭӨ 3300—2800 он (Мугхал)
МЭӨ 5000—2800 он (Кенойер) |  | Харапп 1 |  |
| МЭӨ 2800—2600 он |  | Харапп 2 |  |
| МЭӨ 2600—2450 он | Хараппын соёл иргэншлийн дээд үе буюу Инд мөрний соёл иргэншил |  | Харапп 3 А |  | Нэгдэлийн үе |
| МЭӨ 2450—2200 он |  | Харапп 3 B |  |
| МЭӨ 2200—1900 он |  | Харапп 3 С |  |
| МЭӨ 1900—1700 он | Хараппын сүүл үе |  | Харапп 4 | Н булшны соёл
Шаазан бааранд дахь зургны соёлын үе | Бүс нутагт хуваагдлын үе |
| МЭӨ 1700—1300 он |  | Харапп 5 |
| МЭӨ 1300—600 он | Хараппын сүүл үе буюу Энэтхэгийн Төмөр зууны үе |  |  | Ведийн соёл иргэншил (МЭӨ 1500—500 он) | Бүрэн хуваагдлын үе
МЭӨ 1200—300 он (Kenoyer) МЭӨ 1500—600 он (Coningham & Young) |
| МЭӨ 600—300 он |  |  | Умардын вааран дээрх хар зургийн үе (Төмөр зууны үе) (МЭӨ 700—200 он)
Энэтхэг (МЭӨ 500—200 он) | Нэгдэлийн хоёр дахь үе |
# Ориа хэл

**Ориа** буюу **одиа** (ଓଡ଼ିଆ, ) — Энэтхэг-европ хэлний аймагт багтддаг хэл бөгөөд Энэтхэгийн Одиша мужийн 35 сая хүн ярьдаг байна. Энэ хэл бол Энэтхэг улсын албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн 23 хэлний нэг бөгөөд өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй ажээ.

Ориа хэлтнүүдийн оршин суудаг газрын зураг
Тус хэл нь "шинэ Энэтхэг" хэлний бүлэгт багтдаг байна.

Энэтхэгийн Одиша муж болон зэргэлдээх Тамил Наду, Мадхья Прадеш, Бихар мужуудад ярьдаг.

Ория хэлний бичгийн хэл нь Брахми бичгээс гаралтай.

Утга зохиолын хамгийн эртний дурсгалууд нь МЭ 13-р зуунаас эхтэй. Үүний нэг нь Сараладасын Махабхаратагийн тухай дахин өгүүлсэн явдал юм. Орчин үеийн утга зохиолын хэл нь Факирмохан Сенапатакугийн бүтээлээс эхэлдэг ажээ.
# Вишванатан Ананд

Вишванатан Ананд| тамирчны тухай |
| --- |
| Төрсөн өдөр |  (1969-12-11) 12 сарын 11, 1969 |
| Төрсөн газар | Энэтхэг улсын Тамилнаду мужийн Майиладутурай балгас |
|  |
| Улс, орон | **Энэтхэг** |
| Тамир, спорт | шатар |
| Цол, зэрэг | их мастер (1988) |
| Оргил чансаа | 2817 оноо (2011 оны III сар) Дэлхийн дугаар 1 (2008 оны VII сар) |
| 2013-10-10-ны байдлаар мэдээлэв. |

**Вишванатан Ананд** (тамилаар விசுவநாதன் ஆனந்த்; 1969 онд төрж, Мадраст өссөн) — 2000-2002 онд FIDE / ФИДЕ буюу Олон улсын Шатрын холбооны хувилбараар дэлхийн шатрын аварга, 2007 оноос 2017 он хүртэл 17 дахь дэлхийн аварга, их мастер, Энэтхэгийн шатарчин.

## Намтар

Түүнийг 6 настай байхад эх нь анх шатар зааж өгчээ. 1983 онд 14 настайдаа Энэтхэгийн залуучуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд 9-өөс 9 оноо авч түрүүлж, 1984 онд олон улсын хэмжээний мастер цолыг хүртсэн хамгийн залуу энэтхэг тамирчин болжээ.

Вишванатан Ананд, 2016 он
16 настайдаа тэрээр Энэтхэгийн шатарын аварга болж, дараа нь дахин хоёр удаа аварга болж байжээ. 1987 онд тэрээр залуучуудын дэлхийн аварга цолыг хүртсэн анхны Ази хүн болсон. 1988 онд тэр Энэтхэгийн анхны олон улсын их мастер болсон. Түүний уг амжилтын ачаар шатарын спорт эх оронд нь дахин их дэлгэрч эхэлсэн.

1980-аад оны сүүлчээс тэрээр дэлхийн хамгийн өндөр түвшинд тоглож эхэлсэн байна. 1991 оны 1-р сард тэрээр Реджио Эмилиад болсон тэмцээнд тэр үеийн хамгийн хүчтэй шатарчид болох Гарри Каспаров, Анатолий Карпов нарыг ялж түрүүлсэн. Мөн 1991 оны 8-р сард ширүүн тэмцэлд дэлхийн аваргын төлөө өрсөлдөж буй хүмүүсийн шөвгийн наймд Анатолий Карповт 3,5:4,5-аар ялагдсан. Тэмцээний явц болон Энэтхэгийн залуу их мастерын үзүүлбэр тухайн үед олныг гайхшруулж байсан: туршлагатай Карпов шинээр ирсэн тамирчинтай амархан харьцах ёстой гэж үзэж байсан юм.

Ананд 2000 онд Шэньян (Хятад), 2002 онд Хайдарабад (Энэтхэг) хотод болсон ФИДЕ-гийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд хоёр удаа түрүүлсэн. Ананд "Шатрын Оскар"-ын шагналыг 1997, 1998, 2003, 2004, 2007, 2008 онд зургаан удаа хүртэж байжээ.

Ананд маш түргэн боддог, сайн хамгаалдаг. Тиймдээ ч шатрын бүх төрлөөр дэлхийн аварга болжээ. 2008 онд Крамник, 2010 онд Топалов, 2012 онд Гельфандтай халз тоглож аваргаа хамгаалсан.

## Анандын шатарын цол хэргэмүүд

* 1983 онд Энэтхэгийн 14 нас хүртлэх залуучуудын аварга
* 1985 онд 16 настайдаа Олон улсын хэмжээний мастер
* 1985 онд 16 настайдаа Энэтхэгийн аварга
* 1987 онд Дэлхийн залуучуудын аварга
* 1988 онд Их мастер
* 2000 онд ФИДЕ-гийн дэлхийн аварга
* 2000, 2002 онд ФИДЕ-гийн цомын эзэн
* 2003, 2017 онд ФИДЕ-гийн хурдан/ рапид шатарын дэлхийн аварга
* 2007 онд Дэлхийн аварга

## Зураг

* 1992 он
* 2000 он
* 2010 он

## Цахим холбоос

 **Commons: Вишванатан Ананд** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Мори Ёшироо

Мори Ёшироо
**Мори Ёшироо** (*яп. 森 喜朗, もり　よしろう*, 1937 оны 7 сарын 14-нд төрсөн) нь 2000 оны 4 сарын 5-наас 2001 оны 4 сарын 26 хүртэл Японы Ерөнхий сайдын албыг хашсан Японы 85, 86 дахь ерөнхий сайд юм. "Бөөсний зүрхтэй, аварга загасны тархитай" гэгддэг тэрбээр олон удаагийн алдаа эндэл, зохисгүй үйлдлээрээ нэр хүндээ алдсан ерөнхий сайд байлаа.

## Намтар

Тэрээр 1962 онд Японы парламентын гишүүний нарийн бичгийн дарга болсноор улс төрийн гараагаа эхэлжээ. 1969 онд 32 настайдаа Төлөөлөгчдийн танхимд 10 удаа дараалан улиран сонгогдож байсан. Мори 1982-1983 онд Боловсролын сайд, 1992-1993 онд Гадаад худалдаа, аж үйлдвэрийн сайд, 1995-1996 онд Барилгын сайдаар тус тус ажиллаж байжээ. Мөн 1993 онд Японы Либерал ардчилсан намын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байсан.

2014 онд Токиогийн зуны Олимп-2020-г зохион байгуулах хорооны даргаар томилогдож байсан.

Тэрбээр одоо Японы Регби-гийн Холбооны Ерөнхийлөгч бөгөөд Япон-Солонгосын Парламентын бүлгэмийн дарга юм.

## Япон рагби

Мори Васэда Их Сургуульд байхдаа рагбийн холбоонд тоглодог байсан бөгөөд энэ спортод дуртай болсон боловч хэзээ ч өндөр зэрэглэлийн тоглогч болж байгаагүй. 2011 оны Рагбийн Холбооны Дэлхийн Цомын тэмцээнийг Японд зохион байгуулах эрх авахад түүний нэр хүндийг ашиглах зорилгоор 2005 оны зургадугаар сард түүнийг Японы Рагбигийн Холбооны Ерөнхийлөгчөөр сонгосон боловч энэ тэмцээнийг Шинэ Зеландад явуулахаар тогтжээ.

## Галерей

* Ёшироо Жорж Валкер Бушийн хамт
* Ёшироо Махатир Мохамадийн хамт

## Лавлах материал

## Цахим холбоос

 **Commons: Мори Ёшироо** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Албан ёсны цахим хуудас (япон хэлээр)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Обүчи Кэйзоо** | **Японы ерөнхий сайд** 2000-2001 | Дараах **Коизүми Жүн-Ичироо** |
# ITunes

iTunes|  |
| Хөгжүүлэгч(ид) | Apple Inc. |
| Анхны хувилбар | 2001 оны 1 сарын 9 (2001-01-09) |
|  |
| Тогтвортой хувилбар | 12.13.4
 / 2024 оны 10 сарын 22 (2024-10-22) |
|  |
| Үйлдлийн систем | * macOS Mojave ба түүнээс өмнөх хувилбарууд; гуравдагч талын программ хангамжийг ашиглан macOS Catalina эсвэл хойших хувилбаруудад суулгах боломжтой.
* Windows 10 ба Windows 11

 (хамгийн сүүлийн хувилбар) |
| Платформ | * macOS
* Windows
 |
| Залгамжлагч | Медиа: TV Music Podcasts (зөвхөн macOS)
Төхөөрөмжийн удирдлага: Finder (macOS) Apple Devices (Windows)  |
| Төрөл | * CD риппер
* Дижитал хөрөнгийн менежмент
* Медиа тоглуулагч
* Оптик диск зохиох
* Шошго редактор
 |
| Лиценз | Freeware |
| Вэб сайт | itunes.com |

**iTunes** нь Apple-ийн хөгжүүлсэн медиа тоглуулагч, медиа сан, гар утасны төхөөрөмж удирдах хэрэгсэл юм. macOS болон Windows үйлдлийн систем дээр ажилладаг хувийн компьютер дээр дижитал мультимедиа худалдаж авах, тоглуулах, татаж авах, зохион байгуулахад хэрэглэгддэг ба CD-ээс дуу хуулах, динамик, ухаалаг тоглуулах жагсаалтаас контент тоглуулах зэрэгт ашиглагдана. Дууг оновчтой болгох, iTunes номын санг утасгүй хуваалцах сонголтуудыг агуулдаг.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Ертөнц

**Ертөнц** (Монгол: ᠶᠢᠷᠲᠢᠨᠴᠦ *Йиртинчү*; Төвөд: *Жиктэн*) гэж энгийнээр бидний оршин буй дэлхийг, цаашилбал дэлхий дэх хүн, адгуус, аливаа зүйлсийг тодорхой шинжээр нь нийтэд нь хамтатгахад түгээмэл хэрэглэгддэг үг юм. Мөн орчлонгийн зарим хэсгийг нэрлэхэд хэрэглэгддэг.

## Одон орны зүгээс

* Ертөнц, ертөнц дахин, дэлхий ертөнц - дэлхий
* Ертөнцөс - гаригууд
* Нарны ертөнц - нарны аймаг
* Орчлонт ертөнц - орчлон

## Байгалийн шинжлэх ухааны зүгээс

* Шим ертөнц - газар дэлхий дэх бүх амьд бодис
* Сав ертөнц - газар дэлхий, сансар дахь бүх амьгүй бодис
* Өрнийн ертөнц - Христийн шашны уламжлалт орнууд
* Дорнийн ертөнц - Дорно дахин

## Нийгмийн зүгээс

* Хүний ертөнц, хүүхдийн ертөнц
* Амьтны ертөнц, далайн ертөнц
* Кино ертөнц, цахим ертөнц гэх мэтээр оршин буй зүйлсийн нийцтэй хэсгүүдийг хамтатган ойлгодог.

## Нэмэр

* Замбуутив
# Фунт стерлинг

Стерлинг| ISO 4217 |
| --- |
| Код | GBP (тоон: 826) |
| Бутархай нэгж | 0.01 |
| Нэгж |
| Нэгж | Фунт |
| Тэмдэг | £‎ |
| Мөнгөн тэмдэгт |
| Дэд нэгж |  |
|  1⁄100 | пенни |
| Олон тоо |  |
|  пенни | пенс |
| Тэмдэг |  |
|  пенни | p |
| Мөнгөн дэвсгэрт |  |
|  Байнга хэрэглэгддэг | * £5
* £10
* £20
* £50
 |
|  Ховор хэрэглэгддэг | * £1
* £100
 |
| Зоос | * 1p
* 2p
* 5p
* 10p
* 20p
* 50p
* £1
* £2
 |
| Хэрэглээ |
| Гүйлгээнд орсон огноо | ойр. 800 он (800) |
| Хэрэглэгч(ид) | * Нэгдсэн Хаант Улс
* § Титмийн хараат орон болон Британийн далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр
 |
| Гаргалт |
| Төв банк | Английн Банк |
|  Вэб сайт | www.bankofengland.co.uk |
| Хэвлэгч | De La Rue |
|  Вэб сайт | www.delarue.com |
| Зоос цутгагч | Хааны зоосны үйлдвэр |
|  Вэб сайт | www.royalmint.com |
| Үнэлгээ |
| Инфляц | 3.5% эсвэл 2.5% |
|  Эх сурвалж | Үндэсний статистикийн газар, 2025 оны 1 сарын 15 |
|  Аргачлал | CPIH эсвэл CPI |
| Уясан валют | § Бэхэлсэн валютууд |

**Фунт стерлинг** (Англи: Pound sterling, тэмдэглэгээ: **£**; ISO код: **GBP**) буюу ихэнхдээ зүгээр л **фунт** гэгддэг энэхүү мөнгөний нэгж Нэгдсэн Вант Улс Титмийн хараат улс орнууд (Мэн Арал ба Чаннел Арлууд), Өмнөд Жоржиа ба Өмнөд Сэндвичийн Арлууд ба Британийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэрийн мөнгөний нэгж юм. 100 пеннитэй тэнцдэг.

Фолклендийн арлын фунт, Гибралтарын фунт, Гэгээн Еленагийн фунт тусдаа мөнгөний нэгжүүд боловч фунт стерлингтэй уягдсан.

Стерлинг америк доллар, еврогийн дараа гуравт орох нөөцийн том валют юм. Гадаад валютын зах зээлд америк доллар, евро, иений дараа дөрөвт орох хамгийн их арилжаалдаг валют ажээ.

## Цахим холбоос

* Coin Types from Great Britain Lists, pictures, and values of Great Britain coin types
* A history of sterling Daily Telegraph
* Purchasing Power of British Pounds from 1264 to 2007
* Five Ways to Compute the Relative Value of a UK Pound Amount, 1830 - present
* Фунт стерлинг (Цаасан дэвсгэрт) (Герман)  (англ.)
* Шотландын Фунт стерлинг (Герман)  (англ.)  (фр.)
* Фунт стерлинг (Хойд Ирланд) (Герман)  (англ.)  (фр.)

## Тэмдэглэл

## Эшлэл
# Айдахо

|  |
| --- |
| **Айдахо Муж УлсState of Idaho** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Далбаа | Сүлд |
| *Хоч(нууд): Gem State (Эрдэнийн чулуун муж улс), Spud State (Төмсний муж улс)* |
| *Уриа: Esto perpetua* |
| Айдахо муж улсыг тодруулсан АНУ-ын газрын зураг |

 |
| **Албан ёсны хэл** | англи |
| **Нийслэл** | Бойси |
| **Хамгийн том хот** | Бойси |
| **Хамгийн том хотуудын бөөгнөрөл** | Эрдэнэсийн сангийн хөндий |
| **Нутаг дэвсгэр** | АНУ-д 14-д орно |
|  - Нийт | 216,632 км² |
|  - Өргөн | 491 км |
|  - Урт | 771 км |
|  - Усны эзлэх % | 0.98 |
|  - Өргөрөг | 42° N - 49° N |
|  - Уртраг | 111°03′ W - 117°15′ W |
| **Хүн ам** | АНУ-д 39-д орно |
|  - Нийт | 1,499,402 (2007 оны тооцоо) |
|  - Нягтшил | 6.04/км² АНУ-д 44-д орно |
| **Өндөр** |   |
|  - Хамгийн өндөр цэг | Бора оргил 3,862 м |
|  - Дундаж | 1,524 м |
|  - Хамгийн нам цэг | Снэйк гол 217 м |
| **АНУ-д нэгдсэн** | 1890 оны долдугаар сарын 3 (43) |
| **Амбан захирагч** | Бутч Оттер (БНН) |
| **Дэд захирагч** | Жим Риш (БНН) |
| **АНУ-ын сенатчид**  | Ларри Крэйг (БНН) Майк Крэйпо (БНН) |
| **Конгрессын төлөөлөгчид**  | Жагсаалт |
| **Цагийн бүс** | Номхон Далай: UTC-8/-7 |
| **Товчлолууд** | ID US-ID |
| **Вэбсайт** | www.idaho.gov |

**Айдахо Муж Улс** (Англи: State of Idaho) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Баруун Хойд Номхон Далайн бүс нутаг оршдог муж улс юм. Тус муж улсын хамгийн том хот бөгөөд нийслэл нь Бойси хот. Айдахо нь 1890 оны долдугаар сарын 3-нд АНУ-ын 43 дахь муж улс болон нэгдсэн.

АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны мэдээлснээр 2007 онд тус муж улсын хүн ам 1,499,402 байлаа. Муж улсын шуудангийн товчлол **ID**. Айдахо нь тус муж улсад байгалийн баялаг ихтэй тул **Эрдэнийн чулуун муж улс** гэсэн хочтой болжээ. Муж улсын уриа нь **Esto Perpetua** (латинаар "Энэ үүрд байг" гэсэн үг).

## Лавлах материал

## Гадны холбоос

* State of Idaho government website
* Energy Profile for Idaho
* Idaho Department of Parks and Recreation
* Idaho Newspapers
* Idaho State Databases - Annotated list of searchable databases produced by Idaho state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.
* Idaho State Facts
* Log Cabins in America: The Finnish Experience, a National Park Service Teaching with Historic Places (TwHP) lesson plan
* The History of Idaho
* U.S. Census Bureau
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Idaho
* Visit Idaho site