Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Усан тээвэр

Францын усан тээврийн CMA CGM компаний контейнерийн хөлөг.
**Усан тээвэр** гэж усны тээврийн хэрэгслийг ашиглан эх газрын дотор (жишээ нь: гол, мөрөн, нуур) болон далай, тэнгист төрөл бүрийн зорилгоор тээвэр хийх буюу ялангуяа хүн болон ачаа барааг бизнесийн зорилгоор тээвэрлэлт хийхийг хэлдэг.

## Түүх

Далбаат завь

Гол усыг гатлах шаардлагын улмаас хүн төрөлхтөн маш эрт дээр үеэс эхлэн төрөл бүрийн хөвөx эдлэлийг зохион бүтээсээр иржээ. Сал болон ухаадсан завь зэрэг нь магадгүй хамгийн эртний усны тээврийн хэрэгсэл байсан байна. Эдгээрийн ачаар саад болж байсан гол ус нь тээврийн зам болон хувирчээ. Усан тээвэр нь шинээр газар орон нээх боломж мөн худалдаа наймаа хийх боломжийг олгосон юм. Энэ нь нэг талаас эд бараа, шинэ санаа оноогоо солилцох бололцоог бий болгосон ч, нөгөө талаас газар нутаг, эдийн засаг, цэрэг дайны сонирхлын үүднээс бий болсон зөрчилдөөнийг ч бас авчирсан байна. Цаг хугацааны эргэлтэд усан тээвэр ч бас хөгжин, иргэний болон зэвсэгт хүчний салбарт ялгарсан. Мөн загасчлал болон түүний худалдаа, мөн түүнчлэн усан тээвэртэй холбоотойгоор усан боомтын үйлчилгээ, навигац, усан онгоцны үйлдвэрлэлийн салбарууд ч бий болов.

## Усан тээврийн гүйцэтгэх үүрэг

Дэлхийн усан тээврийн үндсэн чиглэлүүд болон нягтралыг харуулсан газрын зураг.
Усан тээврийн тусламжтайгаар усыг тээврийн зам болгон ашиглах эсвэл усан доор байгаа байгалийн нөөцийг олборлох боломжтой болов. Энэ нөөцийг өөрийн мэдэлд авахын тулд том гүрнүүд зэвсэгт хүчний усан тээврийг хөгжүүлэн ирсэн. Орчин үед усыг жуулчлалын зорилготойгоор ашиглах нь нэлээд газар авч байна.

### Усыг тээврийн замаар ашиглах нь

#### Далайн тээвэр

Ус бол ашиглалтын чадал хамгийн өндөртэй тээвэрлэлтийн зам юм. Хүн төрөлхтний бүтээн босгосон хамгийн том хөдөлгөөнт бүтээл нь яах аргагүй усан онгоц юм. Усан онгоц нь их хэмжээний бараа бүтээгдэхүүнийг цөөн тооны ажиллах хүч болон бага зардлаар тээвэрлэдэг. Ашиглалтын чадал өндөртэй далайн тээвэр нь даяарчлалын эх суурь юм.

Усан тээвэр нь далайгаар тээвэрлэлт хийхдээ төрөл бүрийн бараагаар төрөлжсөн байна:

* ширхэгийн барааны усан онгоц
* түлш тээвэрлэгч усан онгоц, их хэмжээний бараа тээврийн онгоц, мөн газрын тос, нүүрс, байгалийн хий, хүдрийн г.м.
* чингэлэгт ачсан барааг тээвэрлэх чингэлэгийн усан онгоц
* дан ачаанд зориулагдсан хүнд ачаа тээврийн усан онгоц
* хурдан муудах хүнсний бүтээгдэхүүнд зориулсан хөргөлттэй усан онгоц
* aвтомашин тээвэрлэгч (усан онгоцны төрөл)
# Замын түгжрэл

Замын түгжрэл гэдэг нь тээврийн хурд удааширч, аяллын хугацаа уртсаж, тээврийн хэрэгслийн урт дараалал үүсдэг нөхцөл байдал юм. 1950-аад оноос хойш хотын замын сүлжээнд замын түгжрэл ихээхэн нэмэгдсэн. Замын хөдөлгөөний эрэлт хэрэгцээ хангалттай их байхад тээврийн хэрэгслүүдийн харилцан үйлчлэл нь хөдөлгөөнийг удаашруулж, ингэснээр түгжрэл үүсдэг. Түгжрэл ямар ч тээврийн хэрэгсэлд тохиолдож болох боловч энэ өгүүлэл нь нийтийн зам дээрх автомашины түгжрэлийг авч үзэх болно.

Замын багтаамж (эсвэл замын уулзваруудын багтаамж)-тай ойртох үед хэт их замын түгжрэл үүсдэг. Тээврийн хэрэгслүүд удаан хугацаагаар бүрэн зогссон үед үүнийг замын түгжрэл эсвэл (албан бус) замын саатал эсвэл бөглөрөл гэж нэрлэдэг.

Жолооч нар бухимдаж, замын уур хилэн гаргаж болно. Жолооч болон жолооч төвтэй зам төлөвлөлтийн хэлтсүүд ихэвчлэн түгжрэлийг багасгахын тулд замд өөр нэг эгнээ нэмэхийг санал болгодог. Энэ нь үр дүнгүй: замын багтаамжийг нэмэгдүүлэх нь жолоодлогын эрэлтийг нэмэгдүүлдэг.

Математикт замын хөдөлгөөнийг шингэний динамикийн адил тогтсон цэгээр урсах урсгалаар загварчилдаг.

Шалтгаанууд
Замын түгжрэл нь замын багтаамжаас илүү их зайг шаардсан тээврийн хэрэгслийн урсгалаас үүсдэг; энэ цэгийг ханах цэг гэж нэрлэдэг. Түгжрэлийг үүсгэж, эсвэл улам дордуулж болох хэд хэдэн тодорхой нөхцөл байдал байдаг; тэдгээрийн ихэнх нь тухайн цэг эсвэл тодорхой урттай замын багтаамжийг бууруулах, эсвэл тодорхой хэмжээний хүн эсвэл барааг шаардсан тээврийн хэрэгслийн тоог нэмэгдүүлдэг.
# 1825 он

**1825 он** нь Григорийн тооллоор Бямба гарагт эхэлсэн ердийн жил. Нийтийн тооллын 1825 дахь, 1-р мянганы 825 дахь, 19-р зууны 25 дахь жил болно. Билгийн тооллоор 17 дугаар жарны "Модон" Могой жил.

## Энэ онд болсон үйл явдлууд

* 3-р сарын 4-нд Жон Куинси Адамс АНУ-ын 6 дахь ерөнхийлөгч болсон.
* 4-р сарын 17-нд Франц улс Бүгд найрамдах Гаити улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөв.
* 9-р сарын 27-нд Англид анхны төмөр зам болох Стоктон ба Дарлингтоны төмөр зам нээгдэв.
* 12-р сарын 26-нд Оросын хаант улсад Декабристуудын бослого болов.
* Пишпек, өнөөгийн — Киргиз улсын нийслэл Бишкек хот байгуулагдсан.

## Энэ онд төрөгсөд

* 2-р сарын 17 — Альбрехт Фридрих Вебер, германы дорно судлаач (1901 онд нас барсан).

## Энэ онд нас барагсад

* 12-р сарын 1 —I Александр, Оросын эзэн хаан.
* 5-р сарын 7 — Антонио Сальери, австрийн хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн багш.

## Гадаад холбоос
# Төв-Вал де Луар

|  |
| --- |
| **Төв-Вал де Луар** |
|  |  |
| Франц дахь Төв-Вал де Луар байршил |
| Үндсэн мэдээлэл |
| Мужийн төв | Орлеан |
| Ерөнхийлөгч (нутгийн зөвлөл) | Франсуа Бонно (СН) |
| Хүн ам | 2,577,866 (1. Нэгдүгээр сар 2016) |
| Хүн амын нягтрал | 65.8 хүн км² тутамд |
| Газар нутаг | 39,151 км² |
| Департамент | 6 |
| Арондисман | 20 |
| Суурингийн холбоод
 | 83 |
| Кантон | 99 |
| Коммун | 1,758 |
| ISO-3166-2 код | FR-CVL |
|  Төв-Вал де Луар мужийн хөрсний газрын зураг |

**Төв-Вал де Луар** (Франц: *Centre-Val de Loire* [sɑ̃tʁ val də lwaʁ], Монгол: Төв-Луарын хөндий) нь Францын төвд орших муж бөгөөд Шер, Эр-е-Луар, Эндр-е-Луар, Луар-е-Шер, Эндр, Луаре гэсэн зургаан департаментаас бүрдэнэ. Төв-Вал де Луар нь 39.151 км² нутаг дэвсгэр, 2.577.866 хүн амтай (мэдээ: 2016 оны нэгдүгээр сарын 1). Мужийн нийслэл нь Орлеан.

## Цахим холбоос

 **Commons: Төв-Вал де Луар** – Викимедиа дуу дүрсний сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Төв-Вал де Луар** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Төв-Вал де Луар мужийн албан ёсны цахим хуудас (францаар)