Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аж ахуйн нэгжийн татвар

Корпорацын татвар эсвэл компанийн татвар гэж нэрлэдэг **аж ахуйн нэгжийн татвар** нь корпорац болон бусад ижил төстэй хуулийн этгээдийн орлого, хөрөнгөөс ногдуулдаг шууд татварын нэг төрөл юм. Татварыг ихэвчлэн үндэсний хэмжээнд ногдуулдаг боловч зарим улс оронд муж улсын эсвэл орон нутгийн түвшинд ногдуулдаг. Аж ахуйн нэгжийн татварыг татварын шинж чанараас хамааран орлогын албан татвар эсвэл хөрөнгийн татвар гэж нэрлэж болно.

Аж ахуйн нэгжийн татварын зорилго нь корпорацуудын олсон ашгаас татвар авах замаар засгийн газарт орлого бүрдүүлэх явдал юм. Татварын хувь хэмжээ нь улс орон бүрд харилцан адилгүй бөгөөд ихэвчлэн корпорацын цэвэр орлого эсвэл хөрөнгийн хувиар тооцдог. Аж ахуйн нэгжийн татварын хувь хэмжээ нь дотоодын болон гадаадын корпорацуудад өөр өөр байж болно.

Олон улс оронд орлого хаанаас олсон байгаагаас үл хамааран корпорацууд дэлхий даяарх орлогоосоо татвар төлөхийг шаарддаг татварын хуультай байдаг. Гэсэн хэдий ч зарим улс орнууд нутаг дэвсгэрийн татварын тогтолцоотой байдаг бөгөөд энэ нь зөвхөн тухайн улсын хилийн дотор олсон орлогоосоо татвар төлөхийг корпорацуудаас шаарддаг.

Тухайн улсын аж ахуйн нэгжийн татварыг дараах тохиолдолд хэрэглэж болно.

* тус улсад бүртгэлтэй корпорацууд,
* Тухайн улсын орлогоор тухайн улсад бизнес эрхэлж буй корпорацууд,
* тус улсад байнгын төлөөлөгчийн газартай гадаадын корпорац, эсвэл
* Татварын зорилгоор тухайн улсад оршин суугч гэж тооцогдсон корпорацууд.
# О-де-Франс

|  |
| --- |
| **О-де-Франс** |
|  |
| Франц дахь О-де-Франс байршил |
| Үндсэн мэдээлэл |
| Мужийн төв | Лилль |
| Ерөнхийлөгч (нутгийн зөвлөл) | Ксавье Бертран (БН) |
| Хүн ам | 5,987,883 (2013) |
| Хүн амын нягтрал | 188.3 хүн км² тутамд |
| Газар нутаг | 31,804 км² |
| Департамент | 5 |
| Арондисман | 26 |
| Суурингийн холбоод
 | 94 |
| Кантон | 145 |
| Коммун | 3.789 |
| ISO-3166-2 код | FR-HDF |
|  О-де-Франс мужийн хөрсний газрын зураг |

**О-де-Франс** (Франц: *Hauts-de-France* [o d(ə) fʁãs]) нь Франц Улсын муж бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан Нор-Па-де-Кале ба Пикарди мужуудыг нэгтгэн бий болгосон юм. 2016 оны нэгдүгээр сараас есдүгээр сарыг хүртэл хугацаанд энэ муж нь *Нор-Па-де-Кале-Пикарди* гэх нэртэй байв.

О-де-Франс нь нийт 31.813 км² нутаг дэвсгэрээрээ Францын мужуудын эрэмбэд наймдугаарт жагсах (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) ба 5.960.000 оршин суугчтай бөгөөд үүгээрээ гуравдугаар олон хүн амтай мужид тооцогддог. Дотроо Эна, Нор, Уаза, Па-де-Кале, Сомма гэсэн таван департаментад хуваагдана. Энэ муж нь цагийн зүүний дагуу Бельги Улс болон Гранд Эст, Иль-де-Франс, Норманди зэрэг мужуудтай хиллэнэ.

## Хотууд

О-де-Франс мужийн хамгийн олон хүн амтай хотуудын тоонд:

| Хот | Хүн ам (он) | Департамент |
| --- | --- | --- |
| Лилль | 232.440 (2016) | Нор |
| Амьен | 133.755 (2016) | Сомма |
| Рубе | 96.412 (2016) | Нор |
| Туркуэн | 97.476 (2016) | Нор |
| Дюнкерк | 88.108 (2016) | Нор |
| Кале | 74.978 (2016) | Па-де-Кале |
| Вильнёв-д’Аск | 62.358 (2016) | Нор |
| Сен-Кантен | 54.443 (2016) | Эна |
| Бове | 56.020 (2016) | Уаза |
| Валансьен | 43.680 (2016) | Нор |

## Цахим холбоос

 **Commons: Hauts-de-France** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* О-де-Франс мужийн албан ёсны цахим хуудас
# Руанда

| Бүгд Найрамдах Руанда Улс*Repubulika y'u Rwanda* (Киняруанда) *République du Rwanda* (Франц) *Jamhuri ya Rwanda* (Свахили) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:**"Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu" (Франц: "Unité, Travail, Patriotisme") (Свахили: "Umoja, Kazi, Uzalendo") (Монгол: "Эв нэгдэл, ажил хөдөлмөр, эх оронч үзэл") |
| **Төрийн дуулал:** "Rwanda Nziza" (Монгол: "Үзэсгэлэнт Руанда") Duration: 2 minutes and 19 seconds.2:19 |
|  Руанда улсын байршил (хар)– Африк (цайвар цэнхэр & хар саарал) – Африкийн Холбоо (цайвар цэнхэр)  |
| Нийслэлба томоохон хот | Кигали ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | * Киняруанда хэл
* Франц хэл
* Англи хэл
* Свахили хэл
 |
| Угсаатны бүлгүүд  | * 99% Баньяруанда
* —85% Хуту
* —14% Тутси
* —1% Тва
* 1% Бусад
 |
| Шашин  | * 93.8% Христ
* 3.0% Шашингүй
* 2.2% Ислам
* 1.0% Бусад
 |
| Ард түмний нэршил | * Руандачууд‎
 |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс (тоталитар дарангуйлал)  |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Поль Кагаме |
| • Ерөнхий Сайд  | Эдуар Нгиренте |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Парламент |
| • Дээд танхим | Сенат |
| • Доод танхим | Төлөөлөгчдийн танхим |
| Түүх |
|  |
| • Руандагийн хаант улс  | 15-р зуун |
| • Германы Зүүн Африкийн нэг хэсэг  | 1897–1916 |
| • Руанда-Бурундийн нэг хэсэг  | 1916–1962 |
| • Руандагийн хувьсгал  | 1959–1961 |
| • Бүгд найрамдах засаглал  | 7 сарын 1, 1961 |
| • Бельгиэс тусгаар тогтнов  | 7 сарын 1, 1962 |
| • НҮБ-д элсэв  | 9 сарын 18, 1962 |
| • Одоогийн үндсэн хууль  | 5 сарын 26, 2003 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 26,338 км2 (10,169 миль2) (144) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 5.3 |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 13,400,541 (76) |
| • Нягтаршил | 470/км2 (22) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $41.5 тэрбум  (139) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $3,099 (165) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $13.150 тэрбум (129) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $970 (167) |
| ОТББИ (2016) | 43.7 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.534 бага · 165 |
| Мөнгөний нэгж | Руанда франк (RWF) |
| Цагийн бүс | UTC+2 (ТАЦ) |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +250 |
| Домэйн нэр | .rw |

**Руандагийн Бүгд Найрамдах Улс** (Франц: *Rwanda*) нь дорнод болон төв Африкт Их нууруудын бүст, Уганда, Бурунди, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс болон Танзани улсуудтай хиллэн орших, далайд гарцгүй жижигхэн орон юм. Африк тивийн өндөр нягтшилтай орнуудын нэг болох тус улсын 10.1 сая орчим хүн амын ихэнх нь газар тариалангаар амь зуулгаа залгуулдаг. Руандагийн газар нутаг нь дов толгод ихтэй учраас "Мянган толгодын орон" (Франц: *Pays des Mille Collines*; *Киняруанда хэл: *Igihugu cy'Imisozi Igihumbi**) ч гэж нэрлэгддэг.

Руанда улсад 1994 онд гарсан геноцидын үеэр 800,000-аас нэг сая хүн алагдаж, дэлхийн олон нийтийн анхаарлыг татаж байв 2008 онд Руанда нь хууль тогтоох байгууллагын гишүүдийн талаас илүүг нь эмэгтэйчүүд эзлэх болсон дэлхийн анхны улс болжээ.

## Эшлэл
# Саратов муж

| Саратов муж |
| --- |
| Муж |
| Саратовская область |
| ДалбааСүлд |
|  |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Орос |
| Холбооны тойрог | Ижил Мөрний ХТ |
| Эдийн засгийн бүс | Ижил Мөрний ЭЗБ |
| Байгуулагдсан | 12 сарын 5, 1936 |
| Засаг захиргааны төв | Саратов |
| Засаг захиргаа |
|  • Биет | Мужийн Дум |
|  • Захирагч | Роман Бусаргин |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 101,240 км2 (39,090 бээр2) |
|  • Байр | 36-р байр |
| Хүн ам (2021 Тооллого) |
|  • Нийт | 2,442,575* 87.6% Оросууд
* 3.1% Казахууд
* 2.2% Татарууд
* 1.7% Украинчууд
* 1% Арменичууд
* 2.6% бусад
 |
|  • Тооцоо (2018) | 2,462,950 |
|  • Байр | 19-р байр |
|  • Хотын бүс | 76.6% |
|  • Хөдөө | 23.4% |
| Цагийн бүс | UTC+4 (Самарын цаг ) |
| ISO 3166 код | RU-SAR |
| Улсын дугаар | 64, 164 |
| OKTMO ID | 63000000 |
| Албан ёсны хэл | Орос хэл |
| Вэб сайт |  |

**Саратов муж** (Орос: Саратовская область) нь Оросын Холбооны Улсын Ижил Мөрний Холбооны тойрогт харьяалагддаг муж юм.

## Эш холбоос

## Цахим холбоос

 **Commons: Саратов муж** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Эмнести Интернэшнл

Эмнести Интернэшнл-ийн таних тэмдэг
**Эмнести Интернэшнл** (Англи: Amnesty International буюу AI гэж нэрлэдэг) нь дэлхий даяар 10 сая гаруй гишүүд, дэмжигчидтэй хүний эрхийн хамгаалдаг 1961 оны 7-р сард Их Британид английн хууль Питер Бененсон (англи. *Peter James Henry Solomon Benenson*; 1921—2005) үүсгэн байгуулсан төрийн бус байгууллага юм. Төв байр нь Лондон хотод байрладаг. Байгууллагын тавьсан зорилт "судалгаа хийж, урьдчилан сэргийлэх, хүний эрхийг ноцтой зөрчлийг таслан зогсоох арга хэмжээг авах, мөн тэдний эрх зөрчигдөж байгаа хүмүүсийн төлөө шударга ёсыг шаардах явдал юм.

1977 онд тус байгууллага Нобелийн энхтайвны шагнал хүртсэн байна.

## Үйл ажиллагаа

Эмнести Интернэшнл нь эмэгтэйчүүдийн эрх, хүүхдийн эрх, эрүүдэн шүүхийг устгах, цаазаар авах ялыг халах, дүрвэгсдийн эрх, үзэл санааны хоригдлуудын эрх, хүний ​​нэр төрийг хамгаалах гэсэн үндсэн долоон чиглэлээр ажилладаг байна.

Бусад зүйлсийн дотор байгууллага нь дараах тодорхой зорилтуудыг баримталдаг: цаазаар авах ялыг халах; шүүхээс гадуур аллага, "алга болох"-ыг зогсоох; шоронгийн нөхцөлийг олон улсын хүний ​​эрхийн стандартад нийцүүлэх; бүх улс төрийн хоригдлуудыг шударгаар шүүнэ гэсэн баталгаа; дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа хүүхдүүдэд үнэ төлбөргүй боловсрол олгох баталгаа; шүүх, эрх зүйн тогтолцоогоор дамжуулан ялгүйдэлтэй тэмцэх; хүүхдийг цэрэгт элсүүлэх, ашиглах явдлыг зогсоох; бүх үзэл санааны хоригдлуудыг суллах; ядуу бүлгийн хүн амын эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийг бэхжүүлэх; хүний ​​эрхийг хамгаалагчдын эрх ашгийг хамгаалах; шашны хүлцэнгүй байдлыг дэмжих; эрүүдэн шүүх, зүй бус харьцахыг зогсоох; зэвсэгт мөргөлдөөн дэх хууль бус аллагыг зогсоож, дүрвэгсэд, цагаачид болон орогнол хүсэгчдийн эрхийг хамгаалах.

Байгууллагын салбарууд. 2012 он
Эдгээр зорилгод хүрэхийн тулд Эмнести Интернэшнл олон нийтэд сурталчлах, олон нийтийн санаа бодлыг дайчлах хэд хэдэн аргыг боловсруулсан. Тус байгууллага нь шударга, найдвартай тайлан нийтлэх нь өөрийн давуу тал гэж үздэг. Мэдээллийг хохирогчид болон албаны хүмүүстэй ярилцлага хийх, шүүх хурлыг ажиглах, газар дээр нь хүний ​​эрхийн төлөө тэмцэгчидтэй хамтран ажиллах, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулж буй мэдээлэлд хяналт тавих зэрэг юм. Тус байгууллага нь хэвлэлийн мэдээг цаг тухайд нь гаргахыг эрмэлзэж, мэдээллийн товхимол, вэб сайтад мэдээлэл нийтэлдэг. Үүнээс гадна улс орны нөхцөл байдлыг судлахын тулд тэнд албан ёсны төлөөлөгчдийг илгээдэг бөгөөд тэд эелдэг болон тууштай ажилладаг.

## Санхүүжилт

Бид аливаа засгийн газар, улс төрийн үзэл бодол, эдийн засаг болон шашны үзлээс ангид ажилладаг бөгөөд улс төрийн нам, засгийн газраас санхүүжилт авдаггүй.
# Франческо Растрелли

Гүн **Бартоломео Франческо Растрелли** ((Орос: Бартоломе́о Франче́ско (Варфоломе́й Варфоломе́евич) Растре́лли, Итали: *Bartolomeo Francesco Rastrelli*; мөн *Франческо Растрелли*; 1700 онд Парис хотод төрсөн — 1771 оны 5-р сарын 10-нд Санкт-Петербург хотод нас барсан) Итали гаралтай, Оросын архитектор, Оросын эзэн хааны урлагийн академийн гишүүн (1771). Барроко дэгийн тод төлөөлөгч. Оросжсон италийн барималч Бартоломео Карло Растрелли (1675—1744)-ийн хүү.
# Херсон муж

| Херсон муж
Херсонська область |
| --- |
| Муж |
| ДалбааСүлд |
| Хоч: Херсонщина |
| 2020 оны 7 сараас өмнөх хил хязгаар |
| Улс |  Украин |
| Байгуулагдсан | 1944 |
| Захиргааны төв | Херсон |
| Засаг захиргаа |
|  • Захирагч | Олександр Прокудин |
|  • Мужийн зөвлөл | 64 суудал |
|  • Дарга | Олександр Самойленко |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 28,461 км2 (10,989 бээр2) |
| Хүн ам (2022) |
|  • Нийт | 1,001,598 |
|  • Байр | 22-р байр |
|  • Нягтрал | 35/км2 (91/бээр2) |
| ДНБ |
|  • Нийт | ₴ 88 тэрбум (€2.3 тэрбум) |
|  • Нэг хүнд ноогдох | ₴ 87,378 (€2,300) |
| Цагийн бүс | UTC+02:00 (ДЕЦ) |
|  • Зун (ЗЦ) | UTC+3 (ДЕЗЦ) |
| Шуудангийн код | 73–75 |
| Бүс нутгийн код | +380-55 |
| ISO 3166 код | UA-65 |
| Улсын дугаар | ВT |
| Тойрог | 5 |
| Хот (нийт) | 9 |
| • Мужийн хот | 3 |
| Суурин | 30 |
| Тосгон | 658 |
| ХХИ (2022) | 0.740 өндөр |
| Вэб сайт | khoda.gov.ua |

**Херсон муж** (Украин: Херсонська область) — Украин улсын муж.

## Тэмдэглэл

## Эх сурвалж

## Гадаад холбоос

 **Commons: Херсон муж** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Херсоны портал
* Херсоны үндсэрхэг үзэлтнүүдийн сайт
* Херсон мужийн захиргаа – албан ёсны сайт (Украин хэлээр)
* Мужийн мэдээллийн карт – Украины Сайд нарын танхимын албан ёсны вэб сайт
* Promo-video about Kherson and South of Ukraine – official YouTube channel of The center of tourism and adventures "ХерсON"
# Фут

| Физикийн тоо хэмжээ |
| --- |
| Нэр | **Фут** |
| Томьёоны тэмдэглэгээ |  *WIKINIUM\_MATH\_PH\_0*  |
|

| Тоо хэмжээ- ба нэгжийн систем | Нэгж | Хэмжээс |
| --- | --- | --- |
| СИ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |  |

 |
| *Мөн үзэх:* US survey foot |

′
**Фут** (Англи: foot, олон тоо: *feet*, хөл гэсэн утгатай, **ft** гэж товчилж бичдэг) нь Их Британи ба Америкт хэрэглэгдэг, уртыг хэмжих системийн нэг нэгж юм. Футыг 1959 оноос олон улсын хэрэглээнд ашиглах тухай зөвшилцөл гарсан байдаг ба 0.3048 метр буюу 30.48 сентиметртэй яг тэнцэнэ. Энэ хоёр улсын хэмжүүрийн системийн аль алинд нь гурван фут нь нэг ярд (yard) болж, харин фут дотроо 12 нэгж инчийг (inch) багтаадаг.
# Үхань

Үхань
**Үхань** (хят. 武汉 - wǔhàn) — Хятад улс (БНХАУ)-ын Хүбэй мужийн төв, 7 сая гаруй хүнтэй хот.

## Мөн үзэх

* Хятад улсын 50 том хот

Энэ Хятад улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Дарангуйлал

|  |
| --- |
|  |
|
Дэлхий дээрх засаглалын систем |
|

|  |
| --- |
| Бүгд Найрамдах Улсын засаглалтай төрийн хэлбэр: |
|   ерөнхийлөгчийн засаглалын систем
  холимог засаглалын систем
  парламентын засаглалын систем
  парламентын гүйцэтгэх засаглал |

---

|  |
| --- |
| Хаант засаг бүхий төрийн хэлбэр: |
|   парламентын хаант засаг
  үндсэн хуульт хаант засаг
  хэмжээгүй эрхт хаант засаг |

---

|  |
| --- |
| Дарангуйллын систем (ихэвчлэн БНУ-д): |
|   Нэг намын систем
  Үндсэн хуульт засгийн газар нь унасан
(де-факто ихэнхдээ цэргийн дарангуйлал) |

---

|  |
| --- |
|   бусад системүүд эсвэл тодорхой бус улс төрийн байдал |

 |
| Мэдээ: 2012 он |

**Дарангуйлал** (лат. dictatura)- төрийн эрх мэдэл тодорхой нэг хүнд болон нэг бүлэг хүмүүст төвлөрсөн улс төрийн дэглэмийг хэлнэ. Энэ нь мөн
# Карл Фридрих Гаусс

Математикийн хаан хэмээн алдаршсан Карл Фридрих Гаусс (Герман: *Carl Friedrich Gauß*, Латин: *Carolus Fridericus Gauss*) 1777 оны 4 сарын 30-нд Германы Брауншвайг (герм. Braunschweig) хотод төрсөн бөгөөд 1855 оны 2 сарын 23-нд Гёттинген (Герм. Göttingen) хотод таалал төгсчээ. Гауссын сод ухаан хүүхэд байхаасаа л тодорч эхэлсэн. Түүнийг хөлд орж байх үедээ хэрхэн гайхалтай сод ухаан нь илэрч байсан тухай олон хошин яриа, дурсамжууд байдаг. Тэрээр арван хэдтэй өсвөр насны хүүхэд байхдаа хэдийн математикт нээлт хийж эхэлсэн. Хэдийгээр 1801 онд хэвлүүлсэн хэдий ч түүнийг өөрийн оргил бүтээл болох *Арифметикийн хүүрнэл* (Латин: *Disquisitiones Arithmeticae*) хэмээх бүтээлээ 1798 онд 21-тэйдээ бичиж дууссан гэдэг. Энэ бүтээл нь тооны онолын салбарын суурь болсон бөгөөд өнөөдөр ч үндсэн ач холбогдолтой хэвээрээ байгаа билээ.

Түүний багын тухай олон хууч яриа байдаг. Түүний нэгэнд: түүнийг 3 настай байхдаа аавынхаа санхүүгийн тухай хийж байсан тооцоон дахь алдааг олж засахыг хэлж өгсөн гэж өгүүлдэг. Өөр нэгэн түүх бий. Түүнийг сурагч байхад сургуулийнх нь багш J.G. Büttner сурагчдыг хийлгэх ажилтай байлгаж цаг авахын тулд тэднийг 1-100 хүртэлх тоог нэмж нийлбэрийг нь бодож олох даалгавар өгчээ. Харин түүний гайшралыг төрүүлэн, тэрээр энэ даалгавараа хэлж дуусаагүй байтал залуу хүү Гаусс энэ бодлогын хариуг олчихлоо хэмээн түүнд хэлжээ. Итгээгүй ч тэрээр хэрхэн бодсон арга болон хариугаа хэлэхэд багш нь ч өөрөө гайхсан байна. Гаусс энэ тоог дарах байдлаар боджээ. 1-ээс 100 хүртэлх тоог хамгийн эхнийх, хамгийн сүүлийнх гэсэн байрлалаар нэмбэл хос тоонууд гарах болно. Тухайлбал 1+100=101. 2+99=101, 3+98=101. Гэх мэтчилэнгээр энэ явц 50 дахин давтагдах болно. Тэгэхээр 50 × 101 = 5050 гарах болно гэж тооцсон байжээ.

### Их сургууль дахь он жилүүд

Гаусс 14 настай байхдаа Брауншвайгийн ван Карл Вилхелм Фердинандтай танилцаж байжээ. Түүнээс хойш энэ эрхэм түүнд санхүүгийн тусламж өгдөг байжээ. Тэрээр 1792 оноос 1795 онуудад Брауншвайгийн техникийн их сургуулийн өмнөх түвшний ахлах сургууль болох Коллеж Carolinum-д суралцаж байжээ. Түүний математикийн авьяасыг багш Эберхард Август Вилхелм фон Зиммерманн үнэлэн дэмждэг байжээ. 1795 оны 10-р сард Гаусс Гёттингений их сургууль руу шилжсэн. Тэндээ сонгодог Филологи, Туршилтын Физик, (герм. Experimentalphysik) Астрономи зэрэг олон салбар шинжлэх ухааныг судалж байжээ.

19 настайдаа Гаусс анх зөв 17 өнцөгтийн байгуулалтыг нээж байжээ. Энэ нь аль эртнээс хойш дэвшил гараагүй салбарт шуугиан тарьсан нээлт байсан юм. Үүний дараагаар тэр математикийн шинжлэх ухаанд төвлөрөн 1799 онд Хэлмстедтийн их сургуульд докторын зэрэгээ хамгаалж байжээ.

Энэ математикчийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Базель

**Ба́зель** (герман. *Basel* [ˈbaːzəl], франц. *Bâle,* итали. *Basilea*) — Швейцар улсын Базель-Штадт кантоны герман хэлтэй умард нутгийн 2015 оны байдлаар 171 мянган хүн амтай хот.

Базель бол тус улсын 3 дахь том хот бөгөөд ойролцоогоор 830,000 хүн хотын бүсэд амьдардаг байна.

Базель нь Райн мөрний эрэг дээр, Юура болон *Schwarzwald* (орч. Хар ой) уулсын бэлд, Герман, Францтай хиллэдэг хилийн ойролцоо оршдог.

Химийн болон эмийн үйлдвэрлэлийн төв болох энэ газарт "*Novartis"* болон "*Hoffmann–La Roche"* компаниудын төв байр, олон улсын банкны байгууллагууд, UBS-ийн төв байрны нэг байрладаг. Мөн Швейцарийн хамгийн ууган Базелийн их сургууль энд байрладаг байна.

Райн мөрөн хот болон түүний түүхэн төвийг хоёр хэсэгт хуваадаг. Зүүн эрэг дээр Их Базель, баруун эрэг дээр Бага Базель оршдог юм.

Энэ хотод Базелийн хөлбөмбөгийн клуб гэрийн тоглолтоо хийдэг "Сент Якоб-Парк" цэнгэлдэх хүрээлэн байрладаг.

## Түүх

* 1226 онд Райн мөрний дээгүүрх анхны гүүр нээгджээ.
* 1356 онд хотын ихэнх хэсэг газар хөдлөлтөөр сүйрчээ.
* 1431 онд Базель хот Базелийн Зөвлөлийн байршил болжээ.
* 1459 оны 11-р сарын 12-нд Пап II Пийсын зарлигаар Швейцарийн анхны их сургууль Базель хотод байгуулагджээ.
* 16-р зуунд энд Шинэчлэл явагдсан.
* 1622 онд их сургуулийн номын сан байгуулагдсан бөгөөд өнөөдөр энэ нь Швейцарийн хамгийн том номын сан юм.

19-р зуунд Базелийн эдийн засгийн ач холбогдол нь Швейцарь, Герман, Францын хойд хэсгийн хоорондох "худалдааны гарц" болж өссөн. Базель нь мөн олон улсын их хурал, гэрээнд гарын үсэг зурсан газар болжээ.

Базель хот жил бүр нэр хүндтэй "*Baselworld*" хэмээх цаг, үнэт эдлэлийн үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг.

## Хүн ам

| Хүн амын тоо |
| --- |
| 1980 | 1990 | 2000 | 2010 | 2015 | **2020** |  |
| 182 143 | **↘** 178 428 | **↘** 166 558 | **↘** 163 216 | **↗** 169 916 | **↗**173 232 |

Базелийн хотын албан ёсны хэл нь Швейцарийн герман хэл юм. 2000 оны хүн амын тооллогоор хотын хүн амын 77.8% (129,592 хүн) нь Герман хэлийг төрөлх хэлээ, 5.4% (9,049 хүн) нь Итали хэлийг, 2.6% (4,280 хүн) нь Франц хэлийг, Базелийн 202 иргэн Роман хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг байв.

## Зураг

*
*
*
# Дора Бүүтби

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Дора Бүүтби** |
|
Дора Бүүтби |
| **Теннис** |
| **Төлөөлдөг улс:  Нэгдсэн Хаант Улс** |
| **Хувийн мэдээлэл** |
| **Бүтэн нэр** | Пенелоп Дора Харви Бүүтби |
| **Төрсөн огноо** | 1881 оны 8 сарын 2 |
| **Төрсөн газар** | Финчли, Миддлсекс |
| **Нас барсан огноо** | 1970 оны 2 сарын 22 |
| **Нас барсан газар** | Хаммерсмит, Лондон |

 |
|

|   Медалиуд |
| --- |
| Зуны олимп |
|  | Лондон 1908 | эмэгтэй ганцаарчилсан |

 |

**Пенелоп Дора Харви Бүүтби** (Англи: Penelope Dora Harvey Boothby, 1881 оны 8 сарын 2 – 1970 оны 2 сарын 22) нь Английн теннисчин юм. Тэрээр Миддлсексийн Финчлид төржээ. Бүүтби 1909 оны Вимблдоны аварга бөгөөд 1908 оны Лондоны олимпоос мөнгөн медаль хүртжээ. Дора Лондоны Хаммерсмитэд 1970 онд нас нөгчсөн ажээ.

## Их Дуулгын амжилт

### Вимблдон

* **Ганцаарчилсан төрлийн аварга**: 1909
* Ганцаарчилсан төрлийн дэд аварга: 1910, 1911

## Их Дуулгын шигшээ тоглолтууд

### Ялсан (1)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Он** | **Тэмцээн** | **Өрсөлдөгч** | **Оноо** |
| 19091 | Вимблдон |  Агнес Мортон | 6–4, 4–6, 8–6 |

1Энэ нь 1908 оны аварга Шарлотт Күүпер Стерритэй тоглох өрсөлдөгчийг шалгаруулах шувтаргын тоглолт байсан бөгөөд тэр үед өмнөх жилийн аварга нь шигшээ тэмцээнд шууд шалгардаг байв. Гэвч Стерри аваргаа хамгаалахаар ирээгүй тул Бүүтби аварга болжээ.

### Ялагдсан (2)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Он** | **Тэмцээн** | **Өрсөлдөгч** | **Оноо** |
| 1910 | Вимблдон |  Доротеа Дугласс Ламберт Чэмберс | 6–2, 6–2 |
| 1911 | Вимблдон |  Доротеа Дугласс Ламберт Чэмберс | 6–0, 6–0 |
# Титикака нуур

Пуно хотоос харагдах Титикака нуур
**Титикака** нь Перу улсын өмнөд хэсэг, Боливи улсын баруун хэсэгт орших цэнгэг уст нуур юм. Нуурын төв хэсэг нь өргөрөгийн 16 градус, уртрагийн 69 градуст, далайн төвшнөөс дээш 3810м өндөрт байрлана. Титикака нь 8562км2 талбай эзлэх ба үүнээс 60% нь Перу, 40% нь Боливи улсын нутаг дэвсгэрт тооцогддог. Нууранд Титикака, Урос, Нарны, Сарны гэх мэт 41 жижиг арал бий. Титикака нуурын арлууд болон ойр орчмоор Кэчуа, Аймара зэрэг үндэстний уугуул оршин суугчид амьдрах бөгөөд газар тариалан, загасчлах, мөн аялал жуулчлалтай холбоотой ажилд оролцох гэх мэтээр амьдралаа залгуулдаг байна.
Нууранд Чили улстай хийсэн дайнд далайн эрэг хэсгээ алдаж, далайд гарцгүй орон болсон Боливи улсын Усан цэргийн бааз байрадаг байна.

## Газарзүйн тогтоц ба уур амьсгал

Титикака нуурын газрын зураг
Титикака нь Том нуур (Lago Grande) ба жижиг нуур (Lago Pequeno) гэж 2 хуваагдана. Том нуур нь 7130км2, жижиг нь 1430км2 талбай эзэлдэг. Том нуур хамгийн гүн газраа 285м хүрэх ба нуурын 3-ны 2 нь 150м-с дээш гүн байхад Жижиг нуур нь хамгийн гүндээ 40м хүртэл бөгөөд ихэнх хэсэг нь 5-10м ажээ. Титикака нуурын эрэг хөвөө орчим нь 0 хэм, төв хэсэг нь 8-10 хэм байх ба 400-1500мм хүртэл хур тунадас унана. Нуур нь өндөрлөг газар, халуун бүсэд орших тул ууршилт их явагдана. Үүнээс шалтгаалж давсны хэмжээ их, 1л усанд 1гр агуулагддаг.

## Цахим холбоос

 **Commons: Титикака нуур** – Викимедиа дуу дүрсний сан

Энэ нуурын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Апартеид

**Апартейд** нь арьсны үзэлтнүүд засгийн эрхийг нь барьж байгаа улсын хүмүүсийн бие биеэ арьс өнгөний үзлээр нь ялгаварлан дарангуйлагч төр юм. Энэхүү дарангуйлагч төрийн үндэс нь арьсны үзэл буюу дээд гэж нэрлэгдсэн европ арьстан нь бусад доод гэх бусад арьстангуудаас илүү ухаан болон бусад зүйлээр илүү чадварлаг тийм учраас бусдыг захирах бүрэн эрхтэй гэдэг үзэл юм. Дэлхийд апартейд дэглэмийн албан ёсны сүүлийн улс нь Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс байсан ба тухай улсад 1994 он хүртэл оршин тогтносон гэж үздэг. Хүн төрөлхтөний түүхэнд арьсны үзэл, апартейд дэглэм нь эртнээс түүхийн гүн уламжлал, үндэстэй хөгжсөн байдаг, нийгмийн хамгийн эмзэг асуудал юм. Америкийн иргэний дайн нь боолчлолыг халах зорилгоор болсон гэдэг ч жинхэнэ үнэн шалтгаан нь арьсны үзэл дээр суурилсан байдаг бөгөөд өнөөдөр ч гэсэн АНУ-д арьсны үзэл нийтэд өргөн байдаг ба үүнийг албан ёсоор ил мэдээлдэггүй нууж байдаг. Дэлхийн хоёрдугаар дайныг үүсгэгч нацист буюу фашист германы үзэл суртлын үндэс нь арий буюу жинхэнэ герман болох норд төрх бүхий цэвэр герман цус бүхий арий арьстангууд дэлхийн бусад үндэстэнээс дээд гаралтай гэсэн арьсны үзэл дээр суурилсан байдаг. Арьсны үзлийн өнөөдрийн шинжлэх ухааны хувьд суурь болгон авч үздэг үндэслэл нь дэлхийд тархан сууж, амьдарч байгаа хүн төрөлхтөн үндсэн гурван арьстай байдаг ба арьсны өнгө нь тухайн хүний цусны бүлэгтэй шууд холбоотой байдагтай холбон тайлбарласан байдаг.
Арьсны үзэл болон түүнийг баримтлагч арьсны үзэлтэнүүд өнөөдөр амь бөхтэй оршиж байгаа ба ялангуяа манай хойт хөрш ОХУ-д "орос орон зөвхөн орoсуудад" гэх мэт уриа лоозонгоор халхавчилсан арьсны үзэлтэнүүд ази гаралтай шар арьстануудын эсрэг ил болон далд байдлаар хүчирхийлэл хийж байдаг. Ер нь европ буюу цагаан арьстан нь бүхнээс дээгүүр гэдэг арьсны үзэл нь европын улс орнууд болон АНУ, Австрали, Канад зэрэг европ үндэстнүүд голлосон улсуудад түгээмэл байдаг ба энэ тухай мэдээллийг төдийлөн ил нийтэд гаргадаггүй, нууж байдаг онцлогтой. Ийм байдал нь тухай хүнийг ажилд авах, сургуульд орох гм зүйл дээр албан бусаар тухайн хувь хүний үзэл бодол байдлаар илэрхийлэгддэг.