# Испани

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Испанийн Хаант Улс*Reino de España*
4 бусад нэр* |  |  |
| --- | --- |
| Каталан: | *Regne d'Espanya* |
| Баск: | *Espainiako Erresuma* |
| Галиси: | *Reino de España* |
| Окситан: | *Reiaume d'Espanha* |
 |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:Plus ultra* (Латин) (Монгол: "Цааш урагшаа") |
| **Төрийн дуулал:** Marcha Real (Испани) (Монгол: "Хааны марш")  |
| Дэлхийн бөмбөрцөгЕвропын газрын зураг Испани улсын байршил (хар ногоон)– Европ (ногоон & хар саарал) – Европын Холбоо (ногоон)  |
| Нийслэлба томоохон хот | Мадрид ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Испани хэл
 |
| Угсаатны бүлэг (ТГ)(2022) | * 84.7% Испаничууд‎
* 15.3% гадаад гаралтай
 |
|  |
| Шашин (2023) | * 56.0% Ромын Католик
* 27.2% Шашингүй
* 12.6% Агностикизм
* 2.7% бусад
* 1.5% хариулаагүй
 |
| Ард түмний нэршил | * Испаничууд‎
 |
| Төр засаг | Нэгдмэл парламентын үндсэн хуульт хаант засаг |
|  |
| • Хаан  | VI Филипп |
| • Ерөнхий Сайд  | Педро Санчес |
| • Ерөнхий Сайдын 1-р орлогч  | Надия Кальвиньо |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Ерөнхий Кортес |
| • Дээд танхим | Сенат (Испани) |
| • Доод танхим | Төлөөлөгчдийн Танхим  |
| Түүх |
|  |
| • Династийн холбоо  | 1 сарын 20, 1479 он |
| • Ганц бие эрхт  | 3 сарын 14, 1516 он |
| • Төвлөрсөн улс  | 6 сарын 9, 1715 он |
| • Анхны үндсэн хууль  | 3 сарын 19, 1812 он |
| • Одоогийн үндсэн хууль | 12 сарын 29, 1978 он |
| • ЕЭЗН-д элсэв | 1 сарын 1, 1986 он |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 505,994 км2 (195,365 миль2) (51) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 0.89 (2015) |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 48,196,693 (30) |
| • Нягтаршил | 94/км2 (120) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $2.36 их наяд (16) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $49,448 (37) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $1.492 их наяд (15) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $31,223 (36) |
| ОТББИ (2021) |  ▼ 33.0 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.905 маш өндөр · 27 |
| Мөнгөний нэгж | Евро (€) (EUR) |
| Цагийн бүс | UTC⁠±0 - +1 (БЕЦ болон ТЕЦ) |
| • Зуны цаг (ЗЦ) | UTC+1 - +2 (БЕЗЦ болон ТЕЗЦ) |
| Огнооны формат | өө/сс/жжжж (МЭ) |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +34 |
| ISO 3166 код | ES |
| Домэйн нэр | .es |

Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн
**Испани** (Испани: *España*), албан ёсоор **Испанийн Хаант Улс** (Испани: *Reino de España*) нь Иберийн хойгт, баруун өмнөд Европт орших улс юм. Испанийн эх газар нь бараг бүхлээрээ өмнөд, зүүн талаараа газар дундын тэнгистэй хиллэдэг. Маш бага зайд өмнөд талаараа Гибралтарын нуруу, хойд талаараа Франц, Андорра улс, Бискайн булан, баруун талаараа Атлантын далай, Португали улстай хил залгана. Испанийн эзэмшил газарт мөн Газар дундын тэнгис дахь Балеарын арлууд, Африкийн эрэг орчмын Атлантын далай дахь Канарын арлууд, Мароккотой хиллэх хойд Африкийн Сеута, Мелилла гэсэн хоёр автономит хотууд ч мөн ордог. Испанийн газар нутаг нь 504,030 км² бөгөөд үүгээрээ баруун Европт Францын дараа хоёрт ордог.

Испани бол Үндсэн хуульт хаант улс юм. 2014 оны 6-р сарын 19-нөөс хойш Испани улсын хаанаар VI Фелип, 2018 оноос Педро Санчес засгийн газрын тэргүүн юм.

Мөн далайн түвшингээс 650 м өндөрт оршдог үзүүлэлтээрээ Европт Швейцарын дараа хоёрт орно.

Испани улсын албан ёсны хэл нь -испани. Нийслэл хот нь-Мадрид хот бөгөөд Барселон, Валенси, Сарагоса, Севилья, Малага, Мурсиа зэрэг том хотуудтай.

## Хүн ам

Испани улс 2024 оны байдлаар 48 592 909 хүн амтай олон үндэстний орон юм. Испанид кастилчуудаас гадна каталончууд, галичууд, баскууд, оккитанчууд, астуричууд, арагончууд амьдардаг бөгөөд бүгд өөр өөрийн хэлээр ярьдаг байна.

Хүн амын тоо| 1961 | 1963 | 1966 | 1967 | 1969 | 1971 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 30 739 250 | 31 296 651 | **↗**32 283 194 | **↗**32 682 947 | 33 441 054 | 34 191 678 |
| 1973 | 1975 | 1978 | 1979 | 1981 | 1983 |
| 34 817 071 | 35 530 725 | **↗**36 872 506 | **↗**37 201 123 | 37 740 556 | 38 122 429 |
| 1985 | 1987 | 1990 | 1991 | 1993 | 1995 |
| 38 418 817 | 38 630 820 | **↗**38 850 435 | **↗**38 939 049 | 39 189 400 | 39 387 017 |
| 1997 | 1999 | 2002 | 2003 | 2005 | 2007 |
| 39 582 413 | 39 926 268 | **↗**41 431 558 | **↗**42 187 645 | 43 653 155 | 45 226 803 |
| 2009 | 2011 | 2014 | 2015 | 2018 | 2024 |
| 46 362 946 | 46 742 697 | **↘**46 512 199 | **↘**46 449 565 | 46 733 038 | 48 592 909 |

2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанийн 2,790,317 иргэн гадаадад оршин суудаг байсны дотор Хойд, Төв, Өмнөд Америкт- 1,638,080, Европт- 1,052,384, Азид- 44,237, Африкт- 29,677, Далайн орнуудад- 25,939 иргэн оршин сууж байв.

2022 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид 7,506,870 гадны цагаачид оршин суудаг бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 17,83% эзэлдэг байна.

## Түүх

Испани нь Европт анх гоминидууд ирсэн тухай болон энэ тивийн түүхийн өмнөх үеийн байдлыг судлахад чухал ач холбогдолтой орон юм. Ромын эзэнт гүрний доор Хиспаниа нь ихэд хөгжиж, эзэнт гүрний хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг болжээ. Харин дундад зууны үед Германы удирдлага доор орсон байна. Хожим нь Иберийн хойг бараг бүхлээрээ Мусульман шашинтнуудын удирдлага доор оржээ. Харин удаан хугацааны туршид Европын хойд хэсгийн Христийн шашинт улсууд түрж, 1492 онд Мусульмантнууд дарагдсан бөгөөд мөн үеэр олон еврейчүүд хөөгдөх, эсвэл Христийн шашинд хүчээр оруулж байв. Мөн 1492 онд Колумб Америк тивд хүрч, дэлхийн хэмжээтэй гүрний эхлэл тавигджээ. 16-17 дугаар зууны эхэн үе хүртэл Испани нь Европын хамгийн хүчирхэг гүрэн болсон боловч үргэлжилсэн олон дайн зэрэг бусад олон асуудлуудын үр дүнд хүч нөлөө нь буурсан байна. 20-р зууны дунд үед дарангуйлалд өртөж эдийн засаг нь зогсонги байдалд хүрсэн боловч сүүлд хурдацтайгаар сэргэжээ. 1978 онд Үндсэн хуульт Хаант Засгийн доор ардчилал дахин тогтох болжээ. 1986 онд Европын Холбоонд элсэж, эдийн засгийн болон соёл урлагийн сэргэн мандалттай учирчээ.

Испани нь парламентын засаглалтай ардчилсан орноор байгуулагдсан Үндсэн Хуульт хаант улс бөгөөд 1986 оноос Европын холбооны гишүүн орон болжээ. Худалдан авах чадвараар тооцсон ҮНБ-р үзүүлэлтээр Испанийн эдийн засаг нь дэлхийд 11-т, Европын холбоонд 5-т орно.

## Испанийн засаг захиргааны хуваарь

**Испанийн томоохон хотууд. Мадрид;
* Барселон;
* Валенси;
* Севилья;
* Сарагоса;
* Малага.

## Төрийн тогтолцоо

Испани бол Үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс юм. Тус улсын сүүлийн Үндсэн хууль нь 1978 онд батлагдсан юм. Төрийн тэргүүн нь одоогийн Бурбон угсааны VI Фелип хаан юм.

Гүйцэтгэх засаглалыг парламентын сонгуульд хамгийн олон санал авсан улс төрийн намын удирдагч Ерөнхий сайд тэргүүлдэг.

Хууль тогтоох байгууллага нь хоёр танхимтай парламент болох Кортес Генерал юм. Энэ нь Сенат (266 депутат, үүнээс 208 нь бүх нийтийн шууд санал хураалтаар, 58 нь мужийн хууль тогтоох байгууллагуудаас томилогддог; бүх сенаторуудыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгодог) болон Депутатуудын Конгресс (350 суудал, намын жагсаалтаар дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог)-оос бүрдэнэ.

Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Үндсэн хуулийн шүүх, шүүхийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх, автономит нийгэмлэгийн шүүхийн дээд байгууллага нь дээд шүүх, давж заалдах шатны шүүх нь Аймгийн Аудиенсиас, дүүргийн шүүх нь анхан шатны болон мөрдөн байцаах шүүх, шүүхийн тогтолцооны хамгийн доод шат нь энхийн шүүгчид, импичментийн шүүх нь Үндэсний Аудиенсиа, дээд аудитын байгууллага нь Аудитын шүүх, шүүхийн удирдах байгууллага нь Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөл юм.

Испанид нийт 500 гаруй улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага албан ёсоор бүртгэлтэй байна.

## Эдийн засаг

ОУВС-гийн мэдээлснээр 2007 онд Испани улс эдийн засгийн хөгжлийн үзүүлэлтээрээ дэлхийд 8-р байранд орсон бол 2019 онд 13-р байранд орж ухарсан байна. Уламжлал ёсоор хөдөө аж ахуйн орон болох Испани нь Баруун Европын хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн нэг улс юм.

1950-иад оны дунд үеэс аж үйлдвэрийн өсөлт хурдацтай явагдаж, тус улсын эдийн засагт хөдөө аж ахуйгаас хурдан давж гарсан. 1964 онд эхэлсэн хөгжлийн төлөвлөгөө нь эдийн засгийг өргөжүүлэхэд тусалсан. Гэсэн хэдий ч 1970-аад оны сүүлээр газрын тосны үнэ өсч, ардчилал тогтож, хил нээгдсэнтэй холбоотой импорт нэмэгдсэний улмаас эдийн засгийн уналтын үе эхэлсэн. Гангийн үйлдвэр, усан онгоцны үйлдвэр, нэхмэлийн үйлдвэрүүд өргөжсөн. Аялал жуулчлалын орлого ч нэлээд их байдаг юм.

Хөрш зэргэлдээ Италийн нэгэн адил Испани улс ажилгүйдэл өндөртэй хойд (илүү аж үйлдвэржсэн) болон хөгжөөгүй өмнөд бүс нутгийн хоорондох эдийн засгийн тэгш бус байдлыг бууруулахад томоохон сорилттой тулгарч байна.

ДНБ: 1.311 их наяд ам.доллар (2017); 2017-2019 оны хоорондох өсөлт 2.3-3.1% байв. 2008 оны хямралаас хойш нийт 9%-иар буурсан байна.

Испани бол олон улсын аялал жуулчлалын хамгийн том төвүүдийн нэг (2017 оны байдлаар 81.8 сая жуулчин хүлээн авсан) бөгөөд энэ салбарт 1.3 сая хүн ажилладаг. Аялал жуулчлалын гол төвүүд нь Мадрид, Барселона, мөн Коста Брава, Коста Дорада, Коста Бланка, Коста дель Сол амралтын газрууд юм; жуулчдын 95% нь Европын Холбооны орнуудаас ирдэг.

АНУ, Франц, Герман, Их Британи, Швейцарийн компаниуд тус улсын эдийн засагт томоохон байр суурь эзэлдэг. Тэд тус улсын механик инженерчлэл, металлургийн үйлдвэрүүдийн 50 гаруй хувийг эзэмшдэг. Хувьцааны хөрөнгийн ойролцоогоор 40% нь Испанийн хамгийн том найман санхүү, аж үйлдвэр, банкны бүлэг (Марчей, Фиерро, Уркихо, Гарригес, Руис-Матеос болон бусад)-д байдаг.

2024 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард 1323 евро байв.

## Тэмдэглэл

}}

## Эшлэл

## Цахим холбоос

 **Commons: Испани** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Испани** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Испанийн аялал жуулчлалын мэдээллийн хуудас
* casareal.es