Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Балнад

**Балнад** (Орос: Брюшной тиф) нь гэдэсний хижиг (гэдэсний халдварт өвчин) юм.

Нарийн гэдэсний тунгалагийн тогтолцоо эмгэгшиж, цус нянгаар халдварлаж, халууран бие махбодийн ерөнхий хордлогоор илэрдэг цочмог халдварт өвчин.

Гол үүсгэгч нь сальмонелл (Salmonella)-ийн төрлийн нянгууд байна.

## Нэмэлт мэдээлэл

Айраг нь ялзруулагч нян, гэдэсний савханцар, стафилококк зэрэг хөнөөлт болон сүрьеэ, хижиг, балнад, иж балнад мэт халдварт өвчний үүсгэгчийн өсөлт, үржилтийг саатуулах, гэдсэн дэх ялзралын явцыг зогсоох, гэдэсний рH–ийг хүчиллэг орчинд байлгах үйлчилгээтэй гэж үздэг.
# Жэхэ муж

**Жэхэ муж** (Халуун гол муж) нь Дундад Иргэн Улсын (1912-1949) муж юм. Кидан, 1368-1691 оны Монголын нутаг, Өвөр Монголын алдагдсан газар нутаг. Ляонин, Хэбэй муж, ӨМӨЗО-д хуваагдсан.
# Маркиз

**Маркиз** (франц. *marquis*, англи. *marquess*, итал. *marchese*, лат. marchisus буюу marchio, герман. *Markgraf*) — баруун Европын язгууртны цол хэргэм.

Шаталсан эрэмбэ ёсоор энэ нь херцог (гүн) болон граф цол хэргэмүүдийн хооронд ордог.

Францын Капетигуудын үед энэ цол хэрэглээгүй болсон бөгөөд орчин үеийн Францын нутаг дэвсгэрт 16-р зуун хүртэл зөвхөн Дундад зууны үед Ариун Ромын эзэнт гүрний нэг хэсэг байсан газруудад л хэрэглэгдэж байжээ. Тодруулбал, үүнийг Лорейны гүнүүд эзэмшиж байсан бөгөөд 1125 оны гэрээгээр Тулузын гүнгүүдэд шилжүүлсэн Провансын хэсгийг франц хэлэнд Провансын Маркизат гэж нэрлэдэг ажээ.

Францын титэм анх 1505 оны 2-р сард Ромд суугаа элчин сайд Луи де Вильневт маркиз цолыг олгосон бөгөөд улмаар тэрээр Маркиз де Транс гэгдэх болсон юм. Удамшлын цолтой язгууртнуудын эсэргүүцлийн улмаас Провансын парламент энэ цолыг 1511 он хүртэл бүртгэхээс татгалзаж, зөвхөн хааны эрх мэдлийн тууштай шаардлагын дараа л зөөлрүүлжээ.

Наполеоны эзэнт гүрний үед язгууртнуудад маркиз цолыг ашиглаагүй бөгөөд зөвхөн 1814 онд сэргээсэн. Долоодугаар сарын хаант засаглал Анхны эзэнт гүрнийг дуурайж, үүнийг орхисон бөгөөд Луи Филиппийн үеэс хойш энэ цолыг зөвхөн ганцхан удаа олгосон нь мэдэгдэж байгаа бөгөөд энэ нь Франкфурт дахь Бүрэн эрхт сайд ноён де Талнед олгогдсон байдаг юм.
# Икэда Кикүнаэ

Икэда Кикүнаэ
**Кикүнаэ Икэда**(池田 菊苗, 1864 оны 10 сарын 8 - 1936 оны 5 сарын 3) бол Японы химич юм.

## Намтар

Тэрбээр Токиогийн Эзэн Хааны Их Сургуульд （одоогийн Токиогийн Их Сургууль） багшилж байхдаа умами буюу глутамины хүчлийг нээсэн юм. Глутамины хүчлийг нь японы үндэсний хоолонд шөл гаргах зориулалтаар усанд хийж чанадаг комбүгээс гаргаж авчээ.

Түүний нээлтийн патентаар японы хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч Ажиномото компани өөрийн гол бүтээгдэхүүн болох хоол амтлагчаа үйлдвэрлэдэг байна.
# Боинг Б-52

| B-52 Stratofortress |
| --- |
|  |
| Ерөнхий мэдээлэл |
| Төрөл | Стратегийн хүнд бөмбөгдөгч |
| Хийцийн улс | АНУ |
| Үйлдвэрлэгч | Боинг |
| Статус | Үйлчилгээнд |
| Үндсэн хэрэглэгчид | АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин NASA (түүхэн)  |
| Үйлдвэрлэсэн тоо | 744 |
| Түүх |
| Үйлдвэрлэсэн | 1952–1962 |
| Ашиглалтад авсан | 1955 оны 2 сар |
| Анхны нислэг | 1952 оны 4 сарын 15 (1952-04-15) |

**Боинг Б-52** дууны хурдтай урт биетэй тийрэлтэт стратегийн бөмбөгдөгч онгоц. Энэ онгоцыг Боинг компани зохион бүтээж үйлдвэрлэсэн байна. АНУ-ын Цэргийн нисэх хүчинд 1950 оноос эхлэн ашиглаж байна. Бөмбөгдөгч онгоц нь 70,000 фунт буюу (32,000 кг) зэвсэг тээж явах хүчин чадалтай.

## Цахим холбоос

 **Commons: Боинг Б-52** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* *FAS B-52 Stratofortress*.
# Зэвсэгт хүчний бүтэц

## Хуурай замын цэрэг

| APP-6A Ялгах тэмдэг | Нэр | Хэлбэр | Хүчин чадал | Бүрэлдэхүүн | Удирдагч |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| XXXXXX | Бүс нутаг | Тушаал | 1,000,000–10,000,000 цэрэг | 4+ арми | генерал, армийн генерал, таван одтой генерал |
| XXXXX | бүлэг арми, фронт | Тушаал | 400,000–1,000,000 | 2+ арми | генерал, армийн генерал, дэслэгч генерал |
| XXXX | Арми | Тушаал | 100,000–200,000 цэрэг | 2–4 корпус | генерал, армийн генерал, Хурандаа генерал |
| XXX | Корпус |  | 40,000–80,000 | 2+ дивиз | Дэслэгч генерал, Корпусын генерал |
| XX | Дивиз |  | 5,000–30,000 | 2-4 тооны бригадын нэгдэл | Хошууч генерал,
Дивизийн генерал |
| X | Бригад (нэгтгэл) |  | 3,000–5,000 | 2-оос дээш тооны хороодын нэгтгэл | Бригадын генерал |
| III | Хороо |  | 1,000–3,000 | 2-оос дээш тооны анги (батальон) | Хурандаа |
| II | Анги, Батальон | Нэгж | 300–1,300 | 2-6 хүртлэх тооны их бууны батарей | Дэд хурандаа |
| I | Суман (Рот) | Дэд нэгж | 80–250 | 2-8 хүртлэх тооны салаа цэрэг | Хошууч, Ахмад |
| ••• | Салаа цэрэг | Дэд дэд нэгж | 26–55 | 2+ дээш тасаг цэрэг | ахлах дэслэгч, дэслэгч, ахлагч |
| •• | Эргүүл, хэсэг | - | 8–12 | 2+ баг цэрэг | түрүүч, бага дарга |
| • | Тасаг цэрэг | - | 8–12 | 1-2 баг цэрэг | Түрүүч, бага дарга |
| Ø | Баг цэрэг | - | 4 |  |  |
| Ø | Цэрэг | - | 2 |  |  |

## Агаарын цэргийн бүтэц

ОХУ-ын Тэнгисийн цэргийн Федоровка аеродром дахь нисэх онгоцны эскадриль
Агаарын цэрэг нь ихэнх улсуудад байдаг бөгөөд тухайн улсын хүчин чадал, баримталдаг бодлого, гадаад, дотоод хүчин зүйлээс хамаарч цэргийн тоо, онгоц, техникийн тоо харилцан адилгүй байдаг. Гэсэн хэдий ч тэдгээр нь нэг эх үүсвэртэй учир, бүтэц зохион байгуулалт, албан тушаалтны цол нь ижил төстэй байдаг.

Агаарын цэргийн бүтэц зохион байгуулалт| Нэгж | Орон тоо | Онгоцны тоо | Бүтэц | Захирагчийн цол |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Тасаг | 8-10 | байхгүй | анхан шатны нэгж | ахлагч, түрүүч, бага дарга |
| Бүлэг | 36-40 | Нэмэлт төхөөрөмж | 3-4 тасаг 1 бүлэг болно | дунд офицер |
| Эскадриль | 100-300 | 12-24 онгоц | 3-4 бүлэг 1 эскадриль болно | Дэд хурандаа |
| Групп | 300-1000 | 24-48 | 3-4 эскадриль, 3-10 бүлгээс бүрдэнэ | Хурандаа |
| Бригад | 1000-3000 | 48-100 | 3-аас дээш групп нийлж 1 бригад болно | Бригадын генерал |
| Дивиз | 3000+ | 100+ | тогтсон хязгааргүй | Хошууч генерал, Дэслэгч генерал |
| Арми | 15,000+ | 500+ | тогтсон хязгааргүй | Армийн генерал, Маршал |

## Мөн үзэх

* Арми
* Зэвсэгт хүчин

## Ишлэл
# Цэргийн урлаг

**Цэргийнурлаг** буюу **цэрэг, дайны урлаг**- бол цэргийн хэргийн салшгүй хэсэг болох хуурай газар, далайд ойрын болон холын орон зайд цэргийн (байлдааны) ажиллагааг бэлтгэх, явуулах онол, практик юм. Иймээс цар хүрээний хувьд стратеги, тактик гэсэн хоёр үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй.

## Бүтэц

Дайны урлаг нь хоорондоо нягт уялдан холбоотой цэргийн стратеги, үйл ажиллагааны урлаг, тактик зэргийг багтаадаг байна. Дайны урлагийн үндсэн заалтууд нь дайны болон зэвсэгт хүчний объектив хууль тогтоомжийг практикт хэрэгжүүлэх арга замыг илэрхийлдэг тул стратеги, үйл ажиллагаа, тактикийн цэргийн (байлдааны) үйл ажиллагаанд нийтлэг байдаг зарчмуудаар илэрхийлэгддэг. Цэргийн урлагийн байдал нь улс дахь цэргийн хэргийн хөгжлийн түвшин, үйлдвэрлэл, зэвсгийн хэрэгсэл, төр, нийгмийн тогтолцооны шинж чанараас хамаардаг юм. Цэргийн урлагийн хөгжилд түүх, үндэсний онцлог, газарзүйн орон зайн нөхцөл байдал, эдийн засаг шууд нөлөөлдөг байна.

**Цэргийн стратеги** бол байлдааны тухай онолын болон практик шинжлэх ухаан бөгөөд цэргийн урлагийн нэг чиглэл, түүний хамгийн дээд илрэл юм. Дайнд бэлтгэх, түүнийг төлөвлөх, явуулах онолын асуудлуудыг хамарч, дайны хуулиудыг судалсан байдаг.

Үйл ажиллагааны **оператив урлаг** бол байлдааны урлагийн салшгүй хэсэг бөгөөд тактик ба стратегийн хоорондох завсрын байр суурийг эзэлдэг онол практикийн шинжлэх ухаан юм. Томоохон цэргийн ангиуд - корпус, бүрэлдэхүүн, арми, фронт, фронтын бүлэг, цэргүүд (Стратегийн пуужингийн хүчин, Агаарын цэргийн хүчин) хамтарсан болон бие даасан ажиллагаа (байлдааны ажиллагаа) бэлтгэх, явуулах арга барилыг судалдаг.

**Цэрийн тактик** (эртний грек хэл. τακτικός "цэргүүдийн бүрдүүлэлт", τάξις "бүрэлдэхүүн ба зохион байгуулалт" гэсэн үг) нь онолын болон практик шинжлэх ухаан, цэргийн байлдааны урлагийн салшгүй хэсэг, түүний дотор анги нэгтгэл (бригад, дивиз, корпус), төрөл бүрийн зэвсэгт хүчний анги нэгтгэлүүд ба ангиуд, цэрэг (хүч) ба тусгай хүчний салбарууд хуурай газар, агаар, далай, сансарт байлдаан бэлтгэх, явуулах практик ажиллагаа юм.
# АНУ-ын Цэргийн Штабын дарга нарын хамтарсан хороо

**АНУ-ын Цэргийн Штабын дарга нарын хамтарсан хороо** (англи. *Joint Chiefs of Staff, JCS*) — АНУ-ын Зэвсэгт хүчний төлөвлөлт, командлалын гол байгууллага.

Тус хороо нь АНУ-ын Зэвсэгт хүчний бүх салбарыг төлөөлсөн ахлах офицерууд (генерал, адмирал)-аас бүрддэг. Үүнд:

* Хорооны дарга (англи. *The Chairman of the Joint Chiefs of Staff* (CJCS),
* Хорооны дэд дарга (англи.*Vice Chairman of the Joint Chiefs of Staff)*;
* АНУ-ын Армийн Штабын дарга (англи. *Chief of Staff of the United States Army, CSA*);
* АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчний Штабын дарга (англи. *Chief of Staff of the Air Force, CSAF*);
* АНУ-ын Сансрын ажиллагааны тэргүүн (англи. *Chief of Space Operations* (CSO);
* АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн ажиллагааны тэргүүн (англи. *Chief of Naval Operations, CNO)*;
* АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн корпусын командлагч (англи. *Commandant of the Marine Corps*) ;
* АНУ-ын Үндэсний гвардын газрын командлагч (англи. *Chief of the National Guard Bureau* — *CNGB*).

Тус хороог АНУ-ын Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хуулиар байгуулсан бөгөөд уг хуулиар Арми, Тэнгисийн цэргийн яамдыг орлож, нэгдсэн Батлан ​​​​хамгаалах яамыг байгуулсан. Хорооны гишүүдийн үндсэн үүрэг бол Тэнгисийн цэргийн хүчин, Агаарын цэргийн хүчин, Армийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдын орлогч нарт зөвлөгөө өгөх явдал юм; Хорооны дарга нь мөн АНУ-ын Ерөнхийлөгч, Батлан ​​​​хамгаалахын сайд, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөх, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөх зэрэг албан тушаал хашдаг.

АНУ-ын Цэргийн Штабын дарга нарын хамтарсан хорооны дарга нь 2025 оноос Агаарын цэргийн генерал Жон Дэ́ниел (Дэн) Кейн (англи. *John Daniel Caine,* 1968 онд төрсөн) толмилогдон ажиллаж байна.
# Бэхжүүлэлт

Бэхжүүлэлт (мөн хэрэм, цайз, бэхлэлт гэж нэрлэдэг) нь дайны үед газар нутгийг хамгаалах зориулалттай цэргийн байгууламж бөгөөд тайван цагт бүс нутагт дүрэм тогтооход ашиглагддаг. Энэ нэр томъёо нь латин fortis ("хүчтэй") ба facere ("хийх") гэсэн үгнээс гаралтай.

Эрт дээр үеийн түүхээс эхлээд орчин үе хүртэл байнга өөрчлөгдөж байдаг түрэмгийлэл, байлдан дагуулалтын ертөнцөд хотууд оршин тогтнохын тулд хамгаалалтын хэрэм зайлшгүй шаардлагатай байсаар иржээ. Индусын хөндийн соёл иргэншлийн зарим суурингууд анхны бэхжүүлэгдсэн жижиг хотууд байв. Эртний Грекд том чулуун хэрмүүд Микений Грект баригдсан байсан ба, тухайлбал Микений эртний дурсгалт газар ("циклопын" хананыхаа асар том чулуун тоосгоор алдартай). Грекийн фроурион нь цэргийн хот хамгаалалтад ашигладаг бэхжүүлэгдсэн барилгуудын бүрдэл байсан бөгөөд энэ нь Ромын хэрэм эсвэл цайзтай дүйцэхүйц юм. Эдгээр барилгууд нь голчлон харуулын цамхаг, тодорхой зам, даваа, хилийг хамгаалах зориулалттай ашиглагддаг байв. Жинхэнэ цайзаас жижиг ч гэсэн эдгээр нь хил хянаж хамгаалах жинхэнэ түшиц газар гэхээсээ илүү хилийн харуулын үүргийг гүйцэтгэдэг байв.
# Хүннү-Хань улсын дайн

НТӨ III зууны сүүлчээр Цинь гүрний удирдлаган дор түүхэндээ анх удаа нэгдсэн нь умард зүгийнх нь хөрш нүүдэлчин ард түмнүүдийн хувьд хүнд сорилтыг бий болгожээ. НТӨ 215- 214 онд Цинь улсын жанжин Мэн Тянь их цэргийн хүчээр хүннү нарыг Ордосын зүүн өмнөд хэсэг ба Иньшань уулын өвөр бэлээс шахаж зайлуулсан нь хүннү төдийгүй нийт нүүдэлчдэд хүчээ нэгтгэн нягтрах бодит шаардлагыг бий болгожээ.

НТӨ 209 онд залуу хаан Модун шаньюйн удирдлагаар Хүннү гүрэн байгуулагдаж богино хугацааны дотор нийт нүүдэлчин буюу “морьтон ард түмэн”-ийг нэгэн туурганд багтааж нүүдэлчин үндэстний түүхэнд анхны эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Модун ба түүний хөвгүүн Лаошан, ач хөвгүүн Гуньчэнь шаньюйн үед Хүннү гүрэн хүчирхэгжлийнхээ оргилд хүрч талын нүүдэлчид төдийгүй Таримын хотгорын хот улсууд, Сибирь, Манжуурын ойт хээрийн анчид, Ганьсу, Хөхнуурын хагас нүүдэлчид нийт 26 улс үндэстнийг нэгтгэсэн хүчирхэг гүрэн болжээ. Энэ үед өмнөд их хөрш Хань улстай “Энх урагийн гэрээ”-нд үндэслэсэн харьцангуй амгалан тайван харилцааг хөгжүүлж, жил бүр тодорхой хэмжээний алба татвар авдаг байв.

НТӨ II зууны сүүлийн хагасаас I зууны эхний арван таван жилийн хугацаанд нийтдээ 40 илүү жилийн турш Хань улсын дайнч хаан У-дигийн өдөөсөн хүнд бэрх дайны жилүүдийг хүннүчүүд амжилттай даван гарч тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлаа хамгаалж чаджээ. НТӨ I зууны дунд үед дотоод болон гадаад хүчин зүйлс, байгалийн гамшигт үзэгдлийн улмаас Хүннүгийн төрд самуун дэгдэж нэгэн зэрэг 5 шаньюй гарсан байна. Энэ үед Хүннүгийн зарим хэсэг Чжичжи шаньюйн удирдлагаар тусгаар тогтнолоо хамгаалж тэмцсэн бол зарим нь Хуханье шаньюйг дагаж Хань улсад даган орж хараат түшмэг улс болохыг зөвшөөрчээ. НТ 9-25 онд Хань улсын төрийн эрхийг булаасан Ван Маны үед хүннүчүүд дахин тусгаар тогтнолоо сэргээж. НТ I зууны дунд үед Хүннүгийн дотоодод үүссэн самууны улмаас гал голомтоо сахисан Умард ба Хятадад дагаж орсон Өмнөд гэсэн хоёр хэсэг болон бутарсан байна. НТ 93 онд Умард Хүннүгийн шаньюй Хань улс, Өмнөд Хүннү ба Сяньбигийн хамтарсан цэргийн довтолгоонд автаж төр улсаа алджээ.
# Цахилгаан гүйдэл

|  |
| --- |
|  |
| Цахилгаан соронзон |
| Цахилгаан · Соронзон |
|

| Цахилгаан статик |
| --- |
| Цахилгаан цэнэг
Кулоны хууль
Цахилгаан орон
Гауссын хууль
Цахилгаан потенциал
Цахилгаан диполын момент  |

 |
|

| Соронзон статик |
| --- |
| Амперийн хууль
Соронзон орон
Соронзон урсгал
Био-Савар-Лапласын хууль
Соронзон диполын момент |

 |
|

| Электродинамик |
| --- |
| Цахилгаан гүйдэл
Лоренцын хууль
Цахилгаан хөдөлөх хүч
Цахилгаан соронзон индукц
Фарадей-Ленцийн хууль
Displacement current
Максвеллын тэгшитгэлүүд
Цахилгаан соронзон орон
Цахилгаан соронзон цацрал |

 |
|

| Цахилгаан хэлхээ |
| --- |
| Дамжуулал
Эсэргүүцэл
Багтаамж
Inductance
Импенданс
Resonant cavities
Waveguides |

 |
|

|  Tensors in Relativity |
| --- |
| Electromagnetic tensor
Electromagnetic stress-energy    tensor |

 |
| Загвар:Үзэх • Хэлэлцэх • Засварлах |

**Цахилгаан гүйдэл**  нь цахилгаан цэнэгийн урсгал (хөдөлгөөн) юм. Гүйдлийн СИ систем дэхь нэгж нь Ампер бөгөөд нэг ампер нь нэг секундэд урсан өнгөрөх нэг кулон цэнэгийн хэмжээгээр илэрхийлэгдэнэ.

## Тодорхойлолт

Тухайлбал зэс дамжуулагчийн хөндлөн огтлолоор урсан өнгөрөх цахилгаан гүйдлийн хэмжээг (Ампераар хэмжигдсэн) тухайн хөндлөн огтлолоор тодорхой хугацаанд урсан өнгөрөх цахилгаан цэнэгийн хэмжээгээр (Кулоноор хэмжигдсэн) тодорхойлно. Хэрэв цэнэгийн хэмжээ Q, түүний тухайн хөндлөн огтлолоор урсан өнгөрсөн хугацааг t гэвэл дундаж гүйдлийн хэмжээ I нь

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
болно.
T хугацааг тэгрүү дөхүүлбэл тухайн агшин зуурын гүйдлийг *i(t)* дараах байдлаар гаргаж авч болно:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Цахилгаан гүйдлийн нэгж болох Ампер нь СИ системийн суурь нэгж бөгөөд эндээс цахилгаан цэнэгийн хэмжээг тодорхойлогч кулоныг гаргаж авдаг.Кулоныг Австрийн нэрт эрдэмтэн Моцарт гарган авсан.Байгаль дээр 2 төрлийн цахилгаан цэнэг байдаг. (эерэг, сөрөг) Ижил цэнэг түлхэлцэн, эсрэг цэнэгүүд таталцан. (+)>(-) энэ үед эерэгээр цэнэглэгдэнэ, (-)>(+) үед сөргөөр цэнэглэгдэнэ, (+)=(-) тэнцүү үед цахилгаан саармаг буюу цэнэггүй орчин үүсэнэ. Эерэг, сөрөг цэнэгүүдийн нэгэн зүгт чигэлсэн цэгцтэй хөдөлгөөнийг цахилгаан гүйдэл гэнэ.
Цахилгаан үүсгүүр бүр хүчдэлтэй байдаг. Хэлхээнд залгасан элемент бүр эсэргүүцэлтэй.
ЦАХИЛГААН ХЭЛХЭЭГ ЭНЕРГИЭР ИЛЭРХИЙЛЭХ:Цахилгаан хэлхээ нь энерги дамжуулагч систем бөгөөд гол хэмжигдэхүүн нь энерги юм.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# МиГ-19

| МиГ-17 |
| --- |
|  |
| Болгарын Цэргийн музей дэх МиГ19 |
| Үүрэг/төрөл | Байлдааны сөнөөгч нисэх онгоц |
| Гарал | Зөвлөлт Холбоот Улс |
| Үйлдвэрлэгч | Микоян ба Гуревич |
| Анхны нислэг | 1953 оны 9 сарын 18 |
| Танилцуулагдсан | 1955 оны 3 сар |
| Статус | Хойт Солонгосын Агаарын цэргийн хүчинд ашиглаж байна. |
| Гол хэрэглэгч | ЗХУ-ын Улаан Армийн цэргийн нисэх хүчин, Хятадын Ардын чөлөөлөх арми, Вьетнамын арми |
| Үйлдвэрлэсэн тоо | 2172 |
| Хувилбарууд | Shenyang J-6, Nanchang Q-5 |

**МиГ-19** нь (Русский: Микоян и Гуревич МиГ-19) (NATO-ын нэршил: "Farmer")нэг хүний суудалтай, хос тийрэлтэт хөдөлгүүр бүхий Зөвлөлт Холбоот Улсын хоёрдугаар үеийн сөнөөгч онгоц. ЗХУ-ын нисэлтийн үедээ дууны хурданд хүрсэн анхны онгоц юм. North American F-100 Super Sabre болон McDonnell Douglas F-4 Phantom II ба Republic F-105 Thunderchief зэрэг АНУ-ын сөнөөгч онгоцуудын өрсөлдөгч.

## Эшлэл
# Гал

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| буриад кирилл. | гал |
| монгол кирилл. | га |
| халимаг кирилл. | һал |

Шатаж буй шүдэнз
**Гал** нь ямарваа эд шатах үзэгдэл, эсвэл уг үзэгдлийн нэг үе юм. Аливаа зүйл шатахад суларсан энерги нь гэрэл болж хувирч, бас дулаан ялгаруулна. гал нь гэрэл, дулаан, утаа ялгаруулж явагдах физикийн үзэгдэл, химийн урвал юм. Гэрэл, дулаан, утаа, үнс нурмыг шатлагын бүтээгдэхүүн гэнэ

## Соёл иргэншил ба гал

Хүн төрөлхтөн хэзээнээс галыг ашиглаж эхэлсэн нь тодорхойгүй. Гэнэт гал гаргаж чаддаг болсон байх боломжгүй тул анхандаа аянга буух, ойн түймэр зэргээс болж шатаж буй модны мөчир зэргийг урц агуйдаа авчирч, галны үндэс болгон хадгалж байсан болов уу гэсэн таамаглал бий. Одоогоор олдоод буй, гал хэрэглэж байсан хамгийн эртний ул мөр нь Өмнөд Африкийн Сваршкранс агуйгаас олдсон, 150 мянган жилийн өмнөх ул мөр юм.

Хүн төрөлхтөн галыг гэрэл, дулаан гаргах, араатнаас биеэ хамгаалах, хоол хүнсээ болгох зэргээр ашигладаг. Үүнээс гадна гал нь хүний хөгжилд хүртэл нөлөөлсөн. Гал хэрэглэх болсноор хүний уураг тархины хэмжээ ихэссэн.

Хүн төрөлхтний сэтгэлгээний соёлд гал нь томоохон байр суурь эзэлдэг. Эртний Грек болон Хятадын гүн ухаанд галыг химийн элементийн нэг гэж тооцдог байв. Мөн галыг шүтдэг шашин байдаг (Зороастризм). Гэхдээ гал нь гал түймэр, дайны гал гэх мэт үхэл, эвдрэлийг билэгдэх тохиолдол бий.

## Гал түймэр

Гал нь хяналтанд байвал хүн төрөлхтөнд асар их ашиг тус авчирдаг боловч хүний хяналтаас гарах нь гай гамшиг авчрах тохиолдол бий. Гал түймрийг унтраахын тулд гал унтраагч, гал түймэртэй тэмцэх газар хэрэг болно. Энэ гай гамшиг нь асар их хөнөөлтэй.

## Цахим холбоос

 **Commons: Гал** – Викимедиа дуу дүрсний сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Гал** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
# Артхаус

**Артхаус** (Англи: arthouse, ер. «урлагийн гэр», «гэрийн урлаг»; мөн түүнчлэн «art cinema», «art movie» эсвэл «art film» ) гэдэг нь масст зориулагдаагүй уран сайхны кино юм. Энэ төрлийн кинонууд нь инхэнхидээ "арилжааны бус", хувь хүний, эсвэл зарим жижиг кино студийн хийсэн кинонуудыг дотроо агуулдаг. Кино шүүмжлэгчид ихэнхидээ энэ төрлийн киног "Холливүдийн кино"-нуудын эсрэг тавьдаг, ө.х. гол ялгаа нь: нийгмийн реализм, найруулагчийн дүрслэл, дүрүүдийн мэдрэмж болон бодол санаа дээр төвлөрдөг, харин үйл явдлын эргэлтэд ач холбогдол өгдөггүй.

Ихэвчлэн иймэрхүү киног киноматографистууд шинэ уран сайхны эрэл хайгуул хийх, киноны хэлийг өргөтгөхөд хэрэглэдэг. Тийм болохоор иймэрхүү кинонууд нь аль хэдийн кино урлагийн талаар бүрэн дүүрэн мэдлэгтэй хүмүүст зориулагдсан байдаг. Иймээс артхаус киноны тархалт нь сул. Киноны төсөв болон сайн жүжигчид урих зэрэгт хүрэлцээ муутай ба үүнээс болж найруулагчид стандарт бус туршилтууд ихээр хийхэд хүрдэг. Энэ нь артхаус төрлийн киног зугаа цэнгээний нэгэн төрлийн үйл явдалтай «мейнстрим» кинонуудаас ялгаруулж өгдөг. Алдартай найруулагчдаас нэрлэвээс: Сергей Эйзенштейн, Акира Курасава, Ингмар Бергман, Андрей Тарковский, Микеланжело Антониони, Пьер Паоло Пазолини, Федерико Феллини,Луис Бунюэль,Райнер Вернер Фассбиндер,Дэвид Линч,Такеши Китано,Джим Джармуш,Эмир Кустурица,Тони Гатлиф,Ларс Фон Триер,Вуди Аллен,Питер Гринуэй,Стэнли Кубрик,Педро Альмодовар, Гас Ван Сэнт, Ким Ки Дук,Бернардо Бертолуччи...

## Холбоосууд

* Сайт Europa Cinemas
* Артхаус фильмүүд — Альтафишийн цуглуулга.
* Сайт Монгол артхаус сонирхогчид