# Азербайжан хэл

| Азербайжан хэл |
| --- |
| *Azərbaycan dili*, آذربایجان دیلی, Азәрбајҹан дили |
|  |
| Өөрийн нэр | [ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn diˈli] |
| Тархалт | * Азербайжан
* + Иран
* Орос
* Турк
* Ирак
* Гүрж
 |
| Бүс нутаг | Ираны Азербайжан, Өмнөд Кавказ |
| Угсаатан | Азербайжанчууд |
| Төрөлх хэлтэн | 24 сая (2022) |
| Хэлний ангилал | Түрэг
* Нийтлэг Түрэг
	+ Огуз
		- Баруун Огуз
			* **Азербайжан хэл**
 |
| Эрт хэлбэр | Хуучин Анатолийн Турк
* Дундад Азербайжан
 |
| Хэв ёсны | * Ширван (Азербайжан Улсын Умард Азербайжан хэлбэр)
* Табриз (Ираны Азербайжаны Өмнөд Азербайжан хэлбэр)
 |
| Аялга | * Янз бүр
 |
| Бичгийн систем | * Азербайжанд: Латин бичиг (Азербайжаны латин цагаан толгой)
* Иранд: Перс-Араб бичиг (Азербайжаны араб цагаан толгой)
* Оросод: Кирилл бичиг
* Гүржид: Гүрж бичиг (хоьор)
 |
| Албан ёсны хэрэглээ |
| Улс |  Азербайжан  Дагестан (Орос)  Түрэг улсуудын байгууллага |
| Тохируулагч байгууллага | * Азербайжаны Үндэсний шинжлэх ухааны академи (Умард Азербайжан)
* Тохируулагч биетгүй (Өмнөд Азербайжан)
 |
| Томьёолбор |
| ISO 639-1 | `az` |
| ISO 639-2 | `aze` |
| ISO 639-3 | `aze` – багтаасан код Бие даасан кодууд: azj – Умард Азербайжан azb – Өмнөд Азербайжан |
| *Глоттолог* | `azer1255`  Төв Огуз |
| Linguasphere | `44-AAB-a нэг хэсэг` |
| Азербайжан хэлээр ярьдаг бүс нутгууд   Азербайжан хэлний олонх   Нэлээд цөөнх |
|

**Азербайжан хэл** — азербайжан үндэстний төрөлх, түрэг салбарын огуз бүлгийн хэл.

Азербайжан хэл төрөл гарлаараа турк, кашкай, туркмен, крымын татар хэлтэй дөхүү байна.

## Хэрэглээ

Азербайжан хэлтэн Азербайжан, Иранд олноор аж төрдөг. Ираны баруун хойд нутгаар байна. Бас Гүрж, Орос, Турк, Ирак зэрэг эргэн тойрны оронд байна. Азербайжан хэл Азербайжан улсын цор ганц албан ёсны хэл болдог бол Оросын Даг орны албан хэрэглээний арваад хэлний нэг гэдэг. 25–35 сая хүний төрөлх хэл болно.

## Аялга

Азербайжан хэл эргэн тойрны түрэг төрлийн хэлтэй тодорхой өндөр хувиар ойлголцдог. Тиймдээ турк хэлний нэг янз гэх үзэл ч дэлгэрсэн. Харин дотор нь умард, өмнөд аялга болгон үндсэн хоёр бүлэгт хуваадаг. ISO 639-3 кодоор:

1. azj – Умард азербайжан — Азербайжан, Гүрж, Оросын 8 сая хүний аялга. Азербайжан улсын албанд хэрэглэгддэг. Ширван аялгыг үндсэн аялгаа болгосон. 1992 оноос латин үсгээр бичиж байгаа.
2. azb – Өмнөд азербайжан — Иран, Ирак, Сирийн 16 сая хүний аялгуу. Иранд персээр *торки*, азербайжанаар *түркү* гэж нэрийддэг. Эртнээсээ араб үсгээр бичдэг.

## Авиа зүй

### Гийгүүлэгч

|  | уруулын | шүдний *Alveolar* | *Postalveolar* | тагнайн | нармайн | *Glottal* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| хамрын | m | n̪ |  |  |  |  |
| хамжих | p | b | t̪ | d̪ | t͡ʃ | d͡ʒ | c | ɟ | k | ɡ |  |
| шүргэх | f | v | s̪ | z̪ | ʃ | ʒ |  | x | ɣ | h |
| *Approximant* |  | l |  | j |  |  |
| *Tap* |  | ɾ |  |  |  |  |

### Эгшиг

|  | хэлний урдуур | хэлний хойгуур |
| --- | --- | --- |
| *Unrounded* | *Rounded* | *Unrounded* | *Rounded* |
| уйтан | i | y | ɯ | u |
| дунд | Error: {{IPA}}: unrecognized language tag: e̞ | Error: {{IPA}}: unrecognized language tag: ø̞ |  | Error: {{IPA}}: unrecognized language tag: o̞ |
| уужим | æ |  | ɑ |  |

## Үсэг бичиг

19-р зууны азербайжан бичиг
1992 оноос Азербайжан улсад хэрэглэж буй 32 үсэгтэй латин цагаан толгой:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | Ə ə |
| F f | G g | Ğ ğ | H h | X x | I ı | İ i |
| J j | K k | Q q | L l | M m | N n | O o |
| Ö ö | P p | R r | S s | Ş ş | T t | U u |
| Ü ü | V v | Y y | Z z |

## Тэмдэглэл

## Эх сурвалж