Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Нэгдсэн хэлхээ

Микрочип, компьютерийн чип эсвэл энгийн чип гэж нэрлэгддэг нэгдсэн хэлхээ (IC - integrated circuit) нь транзистор, резистор, конденсатор зэрэг хоорондоо холбогдсон олон электрон бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс бүрдсэн жижиг электрон төхөөрөмж юм. Эдгээр бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг хагас дамжуулагч материал, ихэвчлэн цахиурын жижиг хэсэг дээр сийлсэн байдаг. Нэгдсэн хэлхээг компьютер, ухаалаг гар утас, телевиз зэрэг өргөн хүрээний электрон төхөөрөмжүүдэд мэдээлэл боловсруулах, хадгалах зэрэг янз бүрийн функцийг гүйцэтгэхэд ашигладаг. Эдгээр нь төхөөрөмжийг жижигрүүлэх, сайжруулсан ажиллагааг идэвхжүүлснээр электроникийн салбарт ихээхэн нөлөөлсөн.

Нэгдсэн хэлхээнүүд нь салангид бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс бүтсэнээс бага хэмжээтэй, хурдан бөгөөд хямд бөгөөд транзисторыг их хэмжээгээр тоолох боломжийг олгодог.
IC-ийн бөөнөөр үйлдвэрлэх чадвар, найдвартай байдал, нэгдсэн хэлхээний загварт барилгын блокийн арга барил нь салангид транзистор ашигладаг дизайны оронд стандартчилагдсан IC-ийг хурдан нэвтрүүлэх боломжийг олгосон. IC нь одоо бараг бүх электрон төхөөрөмжид ашиглагдаж байгаа бөгөөд электроникийн ертөнцөд хувьсгал хийсэн. Компьютер, гар утас болон бусад гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл нь орчин үеийн компьютерийн процессор, микроконтроллер зэрэг жижиг хэмжээтэй, хямд өртөгтэй IC-ийн ачаар боломжтой болсон орчин үеийн нийгмийн бүтцийн чухал хэсэг юм.
# Бичигч элемент

Ухаалаг гар утас-ыг бичигч элементээр удирдаж байна.
Зарим styli-ийн төрлүүд; (Зүүнээс баруун) PalmPilot Professional, Fossil Wrist PDA, Nokia 770, HTC Blue Angel|Audiovox XV6600, Jornada (PDA)#Jornada 520 series|HP Jornada 520, Sharp Zaurus#Models|Sharp Zaurus 5500, Fujitsu Lifebook P-1032
Тооцоололд stylus буюу үзэг хэлбэртэй хэрэгсэл нь компьютерийн дэлгэц (Computer monitor|computer screen), гар утас (mobile device), графикийн таблет (graphics tablet) зэрэгт камманд өгөхөд зориулагдсан. touchscreen-тэй төхөөрөмжүүдийн дэлгэцэн дээр хэрэглэгч stylus-ийг ашиглан хүрч зурах, сонголт хийх боломжтой юм.

Pen-like нь бичигч элементийг бодвол том хэмжээтэй хэрэгсэл нь нэмэлт функцтэй байдаг. Жишээ нь програмчлах товч, арилгах горимын товч гэх мэт байх боломжтой ба дижитал үзэг (digital pen) гэж нэрлэдэг.

Stylus нь хэрэглэгчийн туслах самбарын (personal digital assistant) үндсэн хэрэгсэл юм. Энэ нь Nintendo DS болон Nintendo 3DS гэх тоглоомын удирдлага болох Wii U|Wii U's controller-д ашиглагддаг. Зарим ухаалаг гар утаснууд (smartphone) болох Windows гар утас (Windows Mobile) бичигч элементийг хэрэглэдэг. Сүүлийн үед multi-touch буюу олон үйлдлийг зэрэг хүлээн авах чадвартай болсон ухаалаг гар утаснууд нь stylus ашигладаг гар утаснуудыг бодвол хэрэгцээ ихтэй байдаг.

Графикийн таблет нь цахилгаан хэлхээ бүхий styli-г ашигладаг. Өөрөөр хэлбэл батерей ашигладаг өөрийн индукцыг өөрчлөх боломжтой дижитал үзэг юм. Энэ нь multi-function товчнуудтай ба хэрэглэгчийн үйлдлийг төхөөрөмжид дамжуулах үүрэгтэй. Зарим таблетууд нь дарах буюу зурах түвшинг ялагадаг ба энэ нь зурах програмд зураасны өргөн эсвэл өнгийг тохируулах боломжтой байдаг.

Анхны бичигч элемент нь Styalator гэдэг ба 1957 онд Том Димонд бүтээсэн юм.

* Light pen
* Pen computing
# Windows 3.1

Windows 3.1| Хөгжүүлэгч | Microsoft |
| Эх сурвалж | Хаалттай эх |
| Худалдаанд гаргасан он | 1992 оны 4-р сарын 6-ны өдөр; 26 жилийн өмнө |
| Хамгийн сүүлийн хувилбар | 3.11 / 1993 оны 12-р сарын 31; 24 жилийн өмнө |
| Лиценз | Арилжааны програм хангамж |
| Өмнөх нь | Windows 3.0 (1990) |
| Дараагийнх нь | Windows 95 (1995) |
| Дэмжлэгийн байдал | 2001 оны 12-р сарын 31-нээс хойш дэмжигдээгүй |
| * ү
* х
* з
 |

**Windows 3.1** нь хувийн компьютер дээр ашиглах зорилгоор Microsoft-ээс гаргасан 16 битийн үйлдлийн систем юм. Энэ үйлдлийн систем нь 1992 онд худалдаанд гарсан Windows 3.0-оор хөгжүүлэлт эхэлсэн. Windows 3.1 нь MS / PC-DOS дээр ажилладаг бөгөөд дараа дараагийн хувилбарууд нь 1992-1994 оны хооронд Windows 95 болон солигдсон. Windows 95 нь MS-DOS дээр суурилсан платформ дээр хэд хэдэн сайжруулалтыг хийсэн ба үүнд системийн сайжруулалт, мультимедиа, TrueType фонтууд болон workGroup гэх мэт шинэчлэлтүүдийг хийсэн.
Windows 3.1 анх 1992 оны 4-р сарын 6-нд гарсан.
Windows 3.1 нь хуучин Windows платформтой нийцтэй байхаар зохион бүтээгдсэн. Windows 3.0-ийн адил 3.1 хувилбар нь File Manager болон Program Manager байсан боловч өмнөх бүх хувилбаруудаас ялгаатай нь Windows 3.1 нь real mode горимд ажиллах боломжгүй байсан.

### Windows 3.0-ийн сайжруулалт

Windows 3.1 нь real mode горимын дэмжлэгийг aрилгаж, хамгийн багадаа 286 PC-г ажиллуулахын тулд 1 МБ-ын RAM шаарддаг. Үүний үр дүнд Windows 3.0-ийн сүйрэлд өртөмтгий системүүдийн тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлсэн.
Adobe Type Manager гэх мэт гуравдагч талын фонт технологийг ашиглахгүй байхын тулд Truetype фонтын дэмжигдсэн өргөтгөл бүхий фонтуудыг Windows програмуудад нэмж өгсөн. Windows 3.1 нь дараах үсгийн фонтуудыг агуулдаг: Arial, Courier New, and Times New Roman, in regular, bold, italic, bold-italic хувилбарууд, мөн Symbol (өргөтгөх боломжтой тэмдэгийн цуглуулга). Truetype фонтууд нь дуудлагын програмаас шалтгаалан ямар ч хэмжээтэй байж болно. File Manager нь Windows 3.0-ээс илүү сайжирсан.
Windows 3.1 нь 720 KB, 1.2 MB, болон 1.44 MB уян дискээр дамжин ажилдаг. Анхны хувилбар нь CD-ROM дээр түгээгддэг байсан бөгөөд энэ нь ихэнхдээ MS-DOS 6.22 CD-тэй хамт ирдэг байв. Хатуу диск дээр суулгагдсан хэмжээ нь 10 МБ-аас 15 МБ хооронд байсан

### Modular Windows

Modular Windows нь Tandy Video Information System дээр ажиллуулах зориулалттай Windows 3.1-ийн тусгай хувилбар юм.

### Windows 3.11

Windows 3.11 нь 1993 оны 11-р сарын 8-нд гарсан. Тийм ч олон төрлийн шинчлэл хийгдээгүй болов ч өмнөх 3.1 хувилбарын алдааг зассан.

### Windows for Workgroups

Microsoft Windows-ийн MS-DOS дээр суурилсан сүлжээний програм хангамжийг "Windows 3.1 for Workgroups" гэж нэрлэсэн.
Windows for Workgroups нь хэрэглэгчдэд өөрсдийн мэдээллийг хуваалцаж, бусдын хүсэлтийг авах боломжийг олгодог өргөтгөл юм. Энэ нь NetBIOS дээр SMB протоколыг ашигладаг.

### Хэрэглэгчийн интерфейс

Хэрэглэгчийн интерфейсийн талаас Windows 3.1 нь Windows 3.0-аас шинэчлэгдсэн зүйл бараг байхгүй. Гэвч Windows 3.1 нь Microsoft Windows-ийн хамгийн өргөн хэрэглэгдсэн анхны хувилбар байсан юм. Windows 3.1-ийн албан ёсны дэмжлэг 2001 оны 12-р сарын 31-нд зогссон.
# Хэрэглэгчийн горим

```
Аль ч төрлийн үйлдлийн систем дээр ажиллаж байгаа компьютерын процессор нь хоёр өөр горимд ажиллах чадвартай. Хэрэглэгчийн горим болон цөмийн горим.(Англи: User mode, Kernel mode)
```

## User mode- хэрэглэгчийн горим

Windows-р боловсруулалт хийхэд ихэвчлэн хэрэглэгчийн горимд ажилладаг. Хэрэглэгчийн горимын гүйцэтгэх код нь шууд тоног төхөөрөмж, санах ойг тодорхойлох чадвартай байдаг. Хэрэглэгчийн горимд ажиллаж байгаа хууль тоног төхөөрөмж эсвэл санах ой хандахын тулд системийн API-г нь шилжүүлж байх ёстой. Таны компьютер дээр ажиллаж байгаа код ихэнх нь хэрэглэгчийн горимд боловсруулагддаг. Хувийн байхаас гадна, хэрэглэгчийн горим хэрэглэх виртуал хаягийн орон зай хязгаарлагдмал байна. Хэрэглэгчийн горимд ажиллаж байгаа процессорт үйлдлийн системд зориулагдсан байдаг виртуал хаягууд нэвтэрч чаддаггүй. Хязгаарлагдмал хэрэглэгчийн горимд үйлдлийн системийн өгөгдлийг гэмтээх, виртуаль хаягийн талбарыг өөрчлөхөөс сэргийлдэг.

### Зураг 1

Энэ диаграмм хэрэглэгчийн горим болон цөмийн горим бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хоорондын харилцаа холбоог харуулж байна.

## Kernel mode-Цөмийн горим

Цөмийн горимд гүйцэтгэх код үндсэн тоног төхөөрөмж нь бүрэн гүйцэд, саадгүй нэвтэрдэг. Энэ нь CPU-дотор байгаа санах ойн хаягуудаас алийг нь ч авч ажиллуулж чаддаг.Цөмийн горим нь ерөнхийдөө хамгийн доод түвшинд хамаарагддаг ихэнх үйлдлийн системийн үйл ажиллагааг итгэмжилдэг. Хэрвээ kernel mode-д эвдрэл гарвал маш том асуудал үүснэ. Бүх PC зогсох болно. Цөмийн горимд ажилладаг бүх код нь нэг виртуал хаягийн зайг хуваалцаж байдаг. Цөмийн горимын осол гэмтэл нь бүхэл бүтэн үйлдлийн систем сүйрэхэд хүргэдэг.

### Зураг 2

x86 CPU дээрх Kernel mode(цөмийн горим)хамгаалах 4 цагираг
## Хэрэглээ

Програмыг хэрэглэгчийн горимд ажиллуулж, үндсэн үйлдлийн системийн бүрэлдэхүүн хэсэг нь цөмийн горимд ажилладаг.
Ихэнх драйвер цөмийн горимд ажиллаж байхад зарим драйвер хэрэглэгчийн горимд ажилладаг байж болно.
Програмуудад хэрэглэгчийн горимд тасалдлууд болон шилжилтийг хийж болдоггүй.
Яагаад гэвэл програмын виртуал хаягийн талбар нь хувийн учраас, нэг програм нь өөр програмыг хамаарах мэдээллийг өөрчилж чадахгүй.
Виртуаль машины програм хангамж нь кернель горимд ажиллаж чаддаг, үйлдлийн системээс хойш. Виртуаль машин дангаар зөвхөн хэрэглэгчийн горимд л үйлдэл гүйцэтгэх чадвартай. Физик машин нь 2 горимтой байдаг гэж үзвэл түүний нэг нь виртуаль машин байх ёстой. Ийм учраас бид виртуаль хэрэглэгчийн горим болон виртуаль кернель горимтой байх ёстой, мөн хоёуланг нь физик хэрэглэгчийн горимд ачааллах ёстой. Эдгээр үйл явцын шалтгаан нь хэрэглэгчийн горимоос кернель горим руу шилжүүлэхдээ /жишээ нь систем дуудах эсвэл давуу эрхтэй даалгавар гүйцэтгэхийг оролдох/ бодит машин нь виртуаль машинд виртуаль хэрэглэгчийн горимоос виртуаль кернель горим руу шилжүүлэх үйлдлийг хийх ёстой юм.
# Шинэ Англи

Шинэ Английн албан бус далбаа
**Шинэ Англи** (англи. *New England*) —АНУ-ын зүүн хойд хэсэг дахь Коннектикут, Мэн, Массачусеттс, Нью-Хэмпшир, Рөүд-Айленд, Вермонт зэрэг 6 мужуудыг нэгтгэсэн Атлантын далай, Канад улс болон Нью-Йорк мужтай хиллэлдэг АНУ-ын түүхэн бүс нутаг.

Хойд Америк дахь Европын хамгийн анхны суурьшилын газар энд байсан юм. Английн эхний сууршигчид анх 1620 онд Шинэ Англид суурьшиж, Плимут колони (англи. *Plymouth Colony*) байгуулж байжээ. Арван жилийн дараа анхны сууршигчид Бостон дахь Плимут колонийн хойд хэсэгт суурьшиж, Массачусетсийн булангийн колониудыг үүсгэсэн байна. Дараагийн 130 жилийн хугацаанд Шинэ Англичууд Франц, Энэтхэгийн дөрвөн дайнд оролцож, Британичууд Франц болон тэдний холбоотнуудыг Хойд Америкт ялах хүртэл тулалдаж явсан байна.

18-р зууны сүүлчээр Шинэ Англид колониудын зөвшөөрөлгүйгээр шинэ өндөр татвар тогтоосон Британийн парламентын эсрэг анхны эсэргүүцэлүүд гарч ирсэн. Колониудын ард түмний гомдлыг илэрхийлсэн "Бостоны цай уух" уулзалт колониудын Засгийн газруудад Их Британи цэвэрлэгээ хийсэн байна. Энэхүү сөргөлдөөн нь 1775 онд нээлттэй дайнд хүргэж, 1776 оны хавар Британичуудыг Шинэ Англиас хөөж, улмаар 1776 оны 7-р сард АНУ-ын Тусгаар тогтнолын Тунхаглалд гарын үсэг зурсан байна.

Америкийн уран зохиол, гүн ухаан, боловсролын анхны хөдөлгөөнүүдийн зарим нь Шинэ Англид үүссэн. Тус бүс нутаг нь боолчлолыг халах хөдөлгөөнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд аж үйлдвэрийн хувьсгалаар өөрчлөгдсөн АНУ-ын анхны бүс нутаг байв. Өнөөдөр Шинэ Англи нь дэлхийн боловсрол, өндөр технологи, даатгал, анагаах ухааны гол төвүүдийн нэг болоод байгаа юм. Бостон бол соёл, санхүү, боловсрол, эрүүл мэнд, тээврийн төв юм.

Муж бүр нь Шинэ Английн хотууд гэгддэг жижиг хотуудад хуваагддаг бөгөөд эдгээрийг хотын хурлаар удирддаг. 1970 оноос хойш сонгогчид АНУ-ын бусад бүс нутгаас илүү муж болон холбооны түвшинд либерал нэр дэвшигчдийг илүү дэмжих хандлагатай байгаа юм.

## Нэршил

1616 онд Английн судлаач Жон Смит энэ бүс нутгийг "Шинэ Англи" гэж нэрлэжээ. 1620 оны 11-р сарын 3-нд Виржиниа мужийн Плимут компанийн дүрмийг тус бүс нутгийг колоничлох, удирдах зорилгоор байгуулагдсан хувьцаат компани болох Шинэ Английн Плимут Зөвлөлийн хааны дүрмээр сольсноор энэ нэрийг албан ёсоор баталжээ. Анхны сууршигчид хөлөг онгоцноос буухын өмнө Майфлотерын компактыг бичиж, гарын үсэг зурсан нь тэдний анхны удирдах баримт бичиг болсон юм. Массачусетсийн булангийн колони нь тус бүс нутагт ноёрхох болсон бөгөөд 1629 онд хааны дүрмээр байгуулагдсан бөгөөд түүний гол хот, Бостон боомт нь 1630 онд байгуулагдсан.
# Эшмор ба Картьер Арлууд

Эшмор ба Картьер Арлууд
Хайберниа шүрэн арал (НАСА-гийн хиймэл дагуулын зураг
**Эшмор ба Картьер Арлуудын Нутаг Дэвсгэр** Англи: Territory of Ashmore and Cartier Islands нь Австралиас баруун хойшоо, Индонезийн Роти арлаас өмнө зүгт Энэтхэгийн Далайд эх газрын шельфийн зах хавиар орших тропикийн эзгүй хоёр бүлэг жижиг арал юм.

## Газарзүй

Эшмор шүрэн арал НАСА-гийн хиймэл дагуулын зурганд
Тус нутаг дэвсгэрт Эшмор шүрэн арал (Баруун, Дундад, Зүүн арлууд) болон Картьер арал (зүүн тийш 70 км-т оршино) багтах ба нийт нутаг дэвсгэр нь шүрэн арлын хүрээнд, гүехэн булан тохойг оруулбал 199.45 км² бөгөөд хуурай газар нь 114,400 м² болно. Нийт эргийн шугам нь 74.1 км, ямар ч боомт, зангуу хаях газар байхгүй. Эшмор шүрэн арлаас зүүн хойш 42 км-т орших ойролцоох Хайберниа шүрэн арал нь тус нутаг дэвсгэрийн бүрэлдхүүнд ордоггүй. Ус татрах үед шүрэн арлын томоохон хэсэг нь ил гардаг боловч үргэлж хуурайгаараа байдаг газар байхгүй.

* Эшмор шүрэн арал 155.40 км² (гүехэн булан тохойг оруулаад шүрэн арлын хүрээнд)
	+ Баруун арал, 51,200 м² хуурай газар;
	+ Дундад арал, 21,200 м² хуурай газар;
	+ Зүүн арал, 25,000 м² хуурай газар;
* Картьер шүрэн арал 44.03 км² (гүехэн булан тохойг оруулаад шүрэн арлын хүрээнд)
	+ Картьер арал, 17,000 м² хуурай газар;

Баруун арал дээр цаг уурын автомат станц бий.

## Лавлах материал

## Цахим холбоос

 **Commons: Ashmore and Cartier Islands** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Geoscience Australia—Ashmore and Cartier Islands
* Department of the Environment and Heritage—Ashmore Reef National Nature Reserve
* Department of the Environment and Heritage—Cartier Island Marine Reserve
* First on list of Australian islands
* "Ashmore Reef Belongs to Indonesia," posted on East Timor Action Network.
# Оклендийн арлууд

Оклэнд арлын өмнөд эрэг
**Оклэндийн арлууд** (англиар Auckland Islands) нь Шинэ Зеландын Өмнөд арлаас өмнө зүгт 465км зайд орших хүнгүй арлууд. Өмнөд өргөргийн 50°30′-аас өмнөд өргөргийн 50°55′, дорнод уртрагийн 165°50′-аас 166°20′ хүртэл талбайд оршино. Дэлхийн өвд Шинэ Зеландын Антарктик орчмын арлуудын нэг хэсэг болон бүртгэгдсэн байдаг.

## Газарзүй

Спэйс Шаттл Эндэвоур (STS-89) хөлгөөс авсан Оклэнд арлын зураг
Оклэндийн арлуудын дотроос хамгийн том нь Оклэнд арал бөгөөд талбай нь 510км2, урт нь 42км. Эгц хадан цохио бүхий онгон зэрлэг байгальтай бөгөөд хадан цохионы өндөр нь 600 метрт хүрнэ. Каверны оргил (650 метр), Рейнал уул (635 метр), Д'Юрвилл уул (630 метр), Истон уул (610 метр), Бабел цамхаг (550 метр) зэрэг уулстай.

Оклэнд арлын өмнө талд Адамс арал байх бөгөөд Оклэнд арал, Адамс арал нь Карнли суваг гэгдэх нарийн сувгаар тусгаарлагдана. Энэ суваг нь унтарсан галт уулын тогооны үлдэгдэл бөгөөд эрт цагт Оклэнд арлын өмнөд хэсэг ба Адамс арал нь нэг галт уулын цагираг байсан. Адамс аралд өндөр нь 660 метрт хүрэх Дик уул байдаг.

Оклэндийн арлуудад дээрх хоёроос гадна маш олон жижиг арал байдаг.

## Түүх

Оклэндийн арлуудыг полинезууд мэддэг байсан аж. Харин өрнөдийнхнөөс 1806 онд Английн халим агнуурын онгоцны ахмад [[Абрахам Бристоу нээж, аавынхаа найз Уильям Эдений (Нэгдүгээр Оклэндийн тайж) цолыг билэгдэн 1806 оны 8 сарын 18-нд "Лорд Оклэндийн эзэмшил" хэмээжээ. 1807 онд Англи нь Оклэндийн арлуудыг өөрийн эзэмшил хэмээн зарлаж, 1839 онд аялагч Дюмон Д'Юрвиллыг илгээсэн. Мөн 1839, 1840 онуудад Жэймс Кларк Росс ирж байжээ.

1846 онд Английн шинэчлэгч Чарльз Эндербай Оклэндийн арлуудад газар тариалан, халим агнуур эрхлэх байгууллага байгуулж, маоричуудын нэг хэсгийг Шинэ Зеландын арлуудаас Оклэндийн арлууд руу шилжүүлэн суурьшуулах төлөвлөгөө гаргасан. Түүний удирдсан баг 1850 онд Порт Росст суурьшихыг оролдсон боловч хоёрхон жилийн дотор шантарчээ. Өдгөө Оклэндийн арлуудад хүн амьдардаггүй.

1863 онд Английн эзэнт гүрний парламент Шинэ Зеландын хилийг Оклэндийн арлууд хүртэл өргөтгөсөн.

Тус арлуудын эрэг хөвөө нь эгц хад асга бүхий тул хөлөг онгоцнууд газардахад маш хэцүү байжээ.

1940-өөд онд Оклэндийн арлуудыг Шинэ Зеландын цаг уурын станц хянаж эхэлсэн боловч хэдхэн жилийн дараа зогсоосон.

## Экологи

Шинэ Зеландын далайн хав
21-р зууны эхээр Оклэндийн арлууд нь Шинэ Зеландын далайн хавны үржих гол нутаг болсон.

## Мөн үзэх

* Дэлхийн өв Шинэ Зеландын Антарктик орчмын арлуудад бүртгэгдсэн арлууд - Антиподесын арлууд, Оклэндийн арлууд, Кэмпбеллийн арлууд, Снэйрсийн арлууд, Баунти арлууд
* Шинэ Зеландын дэлхийн өв
* Өмнөд Туйл орчмын арлууд

## Цахим холбоос

 **Commons: Оклэндийн арлууд** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Эшлэл

* *Wise's New Zealand Guide* (4th ed.) (1969). Dunedin: H. Wise & Co. (N.Z.) Ltd.
* *Appendix to the Journals of the House of Representatives of New Zealand* (1863, Session III Oct-Dec) (A5).
# Райн мөрөн

| Райн мөрөн Рейн мөрөн |
| --- |
| Райн мөрөн Европын хамгийн чухал гол мөрний нэг |
| Эх | Швейцар, Грисонс |
| Адаг | Хойд тэнгис |
| Усаа цуглуулдаг орнууд | Герман, Швейцар, Лихтенштайн, Франц, Люксембург, Бельги, Нидерланд |
| Урт | 1.232,7 км |
| Эхийн өндөр | Фордеррайн: 2,602 м (8,500 фут) Хинтеррайн: 2,500 м (8,200 фут) |
| Урсац | Базель: 1037 м³/с Страсбур: 1080 м³/с Кёльн: 2090 м³/с Нидерландын хил: 2300 м³/с |
| Ус цуглуулах талбай | 185,300 км2 (71,500 миль2) |

**Райн мөрөн** (Рейн мөрөн, Герман: *Rhein*, Франц: *Rhin*, Итали: *Reno*, *нид. *Rijn**, Латин: *Rhenus*) нь Швейцарын зүүн Альп дахь Грисонсоос эх авч, Нидерландын нутагт Хойд тэнгист цутгадаг, Европын хамгийн урт бөгөөд чухал гол мөрдийн нэг юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Райн мөрөн** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Райн мөрөн** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Вики эшлэл: Райн мөрөн** – Эшлэл
* Internationale Kommission zum Schutz des Rheins (IKSR)

## Эшлэл

Энэ голын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Цагаан үнэг

| Цагаан үнэг |
| --- |
|   |
| Ховордолтын зэрэглэл |
|  Ховордоогүй
(ОУБХХ) |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Анги: | Хөхтөн  |
| Баг: | Мах идэштэн  |
| Овог: | Чонынхон  |
| Төрөл: | *Alopex*  |
| Зүйл: | A. lagopus  |

 |
| Латин нэр |
| Alopex lagopus (Линней, 1758) |
|  Амьдрах бүс |
| Ижил утгатай нэршил |
| *Alopex lagopus Canis lagopus* |

**Цагаан үнэг** (*Alopex lagopus* эсвэл *Vulpes lagopus*), мөн **Туйлын үнэг** , **Цасны үнэг** гэгддэг энэ амьтан нь Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, туйлын хүйтэн бүсээс гаралтай үнэг юм.

## Хэмжээ

Цагаан үнэг **85.3 см** орчим урт, мөрний өндөр нь **25-30 см** , сүүл нь **31 см** урт байна. Эрэгчин нь үл ялиг биеэр том юм. Биеийн жин нь **3.2-9.4 кг** хүрнэ.

## Үржил

Цагаан үнэгний үс улирлын байдлаар, зун (дээрээс) - өвөл (доод)
Эмэгчин цагаан үнэг 53 хоног хээлээ тээж 5-8 гавар төрүүлнэ. Эцэг эх хоёул өсгөж тэжээдэг байна. Эмэгчин үнэг өсөж том болоод өөрийн бүлтэй болохоор үүрнээс явах ба эрэгчин нь үлддэг аж.
Түрүү жилийн зулзага нь сүүлд төрсөн нялх гавруудыг өсгөхөд туслан анд гарч, хоол тэжээл авчирна. Тэд газар доор салаалсан том үүр нүхтэй байна. Цагаан үнэгний гавар төрөх үедээ бор өнгөтэй байх ба аажмаар цагаан болдог.

Норвегид.

## Идэш тэжээл

Тэд олдож болох бүхий л махны төрлийн зүйлээр хооллоно. Эдгээр нь туйлын туулай, леминг, загас, шувуу, өндөг болон улай сэг гэх мэт. Үнэгний нэг гэр бүл хоногт хэдэн арван леминг иддэг байна. Мөн 4-5 сарын үед Цагаригт далайн хавын зулзага барьж иднэ.

Тэд цагаан баавгайн идээд орхисон амьтны үлдэгдэл идэх нь цөөнгүй бөгөөд үнэрлэх чадвар сайтай тул 2.5 м гүн цасанд дарагдсан байсан ч олдог ажээ. Хоорондоо идэш тэжээлээ булаалдах, гэмтэж шархадсан нэгнээ барьж идэх тохиолдол бий.

## Дэд зүйлүүд

Цагаан үнэгний 4 дэд зүйл бий.

* Берингийн цагаан үнэг, *Alopex lagopus beringensis*
* Исландын цагаан үнэг, *Alopex lagopus fuliginosus*
* Pribilof Islands Arctic Fox, *Alopex lagopus pribilofensis*
* Гренландын цагаан үнэг, *Alopex Lagopus foragorapusis*
# Портал 2

| Portal 2 |
| --- |
|  |
| Студи |  Америкийн Нэгдсэн Улс Valve |
| Нийтлэгч |  Америкийн Нэгдсэн Улс Valve (Татаж авах)  Америкийн Нэгдсэн Улс Electronic Arts (Жижиглэн худалдаа) |
| Анх нийтлэгдсэн |  2011 оны 4 сарын 19  Европ 2011 оны 4 сарын 21  Австрали 2011 оны 4 сарын 21 |
| Платформ | Windows, Xbox 360, PlayStation 3, macOS, Linux, Xbox One |
| Engine | Source |
| Санах байгууламж | Download, DVD-ROM, Blu-ray Disc |
| Хуулбарлах хориг | Steamworks |
| Насны хязгаар |

|  |  |
| --- | --- |
| USKUSK 12 болон түүнээс дээш насныханд зориулсан | PEGIPEGI 12+ болон түүнээс дээш насныхан |

 |

**Портал 2** (Англи: Portal 2) нь 2011 оны 4 сарын 18-нд худалдаанд гарсан, Windows-т зориулсан видео тоглоом юм. Valve-ийн бүтээл.

## Холбоос

* Албан ёсны цахим хуудас
* *Портал 2*  — *IMDb*

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Тегераны бага хурал

**Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт** буюу **Тегераны Бага хурал**- **(**англи. **Tehran Conference**) Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы буюу Тэнхлэгийн гүрнүүдийн эсрэг Холбоотны эвсэлийг бүрдүүлэгч нараас голлох гурван улсын тэргүүн ЗХУ-ын И.В.Сталин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Рузвельт, Их Британийн Ерөнхий сайд Уинстон Черчилль нарын 1943 оны 11-р сарын 28-наас 12-р сарын 1-нд Ираны нийслэлТегеран хотод хийсэн уулзалтыг хэлдэг. Тегераны Бага хурлаар Германы эсрэг Холбоотнуудын харилцан ажиллах үндсэн зарчмуудыг хэлэлцэн тохиролцсон байна.

## Бага хурлын бэлтгэл

Бага хурлыг Тегеранаас өөр Каир (Черчиллийн санал болгосоноор), Стамбул болон Багдад хотуудад хийх төлөвлөгөө байсан. Бага хурлыг «Эврика» (Eureka) гэж нууц нэрээр нэрлэж байжээ.
11-р сарын сүүлчээр И.В.Сталин Москва хотоос № 501 дүгээр галт тэргээр Москва-Сталинград-Баку чиглэлд маш нууцаар гарсан байна. Баку хотоос Тегеран руу төлөөлөгчид 27 сөнөөгч онгоцоор хамгаалуулсан хоёр нисэх онгоцоор гарсан байна.
Рузвельт алжирын Оран боомтод линкор /цэргийн усан онгоц/ «Айова»-оор ирээд Черчилльтэй Каирт уулзаж 11-р сарын 28-нд Тегеранд ирсэн байна.
Бага хурал 1943 оны 11-р сарын 28-ны өдрийн 16:00 цагт эхлэж 12-р сарын 1-нд өндөрлөсөн юм. Энэ Бага хурлаар И.Сталин, Ф.Рузвельт нар анх удаа нүүр тулан уулзсан юм.

## Оролцогсод

ЗХУ-ын талаас: ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга И.Сталин, ЗХУ-ын Гадаад хэргийн сайд В.Молотов, ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд, маршал К.Ворошилов.

АНУ-ын талаас: Ерөнхийлөгч Ф.Рузвельт, Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Харри Хопкинс (англи. Harry Lloyd Hopkins, 1890-1946), ЗХУ дахь Элчин сайд Уильям Харриман (англи. William Averell Harriman; 1891-1986).

Их Британий талаас: Ерөнхий сайд У.Черчилль, Гадаад хэргийн сайд Энтони Иден (англи.Robert Anthony Eden, 1897-1977), Ерөнхий сайдын цэргийн ахлах зөвлөх Хастингс Исмэй (англ. Hastings Lionel Ismay, 1887-1965).

## Бага хурлаар хэлэлцсэн асуудлууд

* Холбоотнууд Францад хоёр дахь фронт нээх боломж (мөн Их Британийн санал болгосон "Балканы стратеги" -ийг хүлээж аваагүй) хэлэлцсэн. Англи-Америкийн тал "Оверлорд" /Overlord/ ажиллагаа эхлэх өдрийг 1944 оны тавдугаар сар гэж урьдчилсан байдлаар тогтоосон. Сүүлд энэ хугацааг 1944 оны 6-р сарын 6-ны өдөр болгон хойшлуулсан.
* Иранд тусгаар тогтнол олгох асуудлыг ("Ираны тухай тунхаг") хэлэлцэв.
* Польшийн асуудлыг шийдэх эхлэл тавигдсан.
* Нацист Германыг ялсны дараа ЗСБНХУ, Японтой дайн эхлүүлэхийг тохирсон.
* Дайны дараах дэлхийн бүтцийн ерөнхий дүр зургийг анх тодорхойлсон.
* Олон улсын аюулгүй байдал, тогтвортой энх тайвныг хангах асуудлаар үзэл бодлын нэгдмэл байдалд хүрсэн (НҮБ-ыг үүсгэн байгуулах) .
# Йозеф Геббельс

**Пауль Йозеф Геббельс** (герман хэлний дуудлагаар **Гёббельс**; герман. *Paul Joseph Goebbels* ; 1897 оны 10-р сарын 29-нд Прусс улсын Райн мужийн Райдт хотод төрсөн-1945 оны 5-р сарын 1-нд Берлин хотод нас барсан) -германы улс төрч, Адольф Хитлерын ойр дотны үзэл суртал эрхэлсэн хамтран зүтгэгч байсан. 1926 оноос Берлин хотын Гауляйтер (хотын намын хорооны дарга), 1930 оноос эхлэн Германы Үндэсний Социал-ардчилсан ажилчны намын (герман. N**ational**s**ozialistische **D**eutsche **A**rbeiter**p**artei (**NSDAP**)* үзэл суртал хариуцсан дарга.

1933-1945 онуудад Суртал ухуулгын сайд, Эзэнт улсын Соёлын танхимын ерөнхийлөгч Йозеф Геббельс сонин хэвлэл, радио, кино урлаг болон Германы соёлын салбарын бүх хөшүүргийг гартаа төвлөрүүлсэн юм.

## Намтар

Пауль Йозеф Геббельс 1897 оны 10-р сарын 29-нд Райдт хотод буюу өнөөгийн Мёнхенгладбах (гер. *Mönchengladbach*), католик шашинтай гэр бүлд төрсөн байна. Эцэг нь Фриц Геббельс (1867—1929); эх нь: Мария Катарина Оденхаузен (1869—1953) гэдэг хүмүүс байжээ. Тэрээр Конрад (1893—1949), Ханс (1895—1947) хоёр ахтай, Элизабет (1901—1915), Мария Катарина (1910—1949) гэж хоёр эмэгтэй дүүтэй байсан.