# Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага

| Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага UN/UNO |
| --- |
|  Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын далбаа |
|  Гишүүн улсууд |
| **Англи нэршил** | United Nations Organization |
| **Франц нэршил** | Organisation des Nations unies |
| **Байгууллагын төрөл** | Олон улсын эрх зүйн субьект |
| **Статус** | идэвхтэй |
| **Байгууллагын төв** |
Нью-Йорк хот (төв байр) мөн үзэх: НҮБ-ын хүрээлэнгүүдийн жагсаалт |
| **Ерөнхий нарийн бичиг** | Антониу Гутерреш (ерөнхий нарийн бичгийн дарга) |
| **Гишүүн улсууд** | **193 (мөн үзэх: Гишүүн улсууд)** |
| **Албан- ба ажлын хэл** | * англи
* франц
 |
| **Бусад хэлнүүд** | * араб
* хятад
* орос
* испани
 |
| **Талбай** | 135.700.000 км² |
| **Хүн ам** | > 7.300.000.000 |
| **Хүн амын нягтрал** | 53,8 хүн км² тутамд |
| **Байгуулагдсан** |
1945 оны 6 сарын 26; НҮБ-ын дүрмээр 1945 оны аравдугаар сарын 24-ний өдрөөс эхлэн хүчинтэй |
| **Баярын өдөр** | Аравдугаар сарын 24 (Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын өдөр) |
| **www.un.org** |

**Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага** товч. НҮБ (англи.*United Nations,* франц*.Organisation des Nations unies,* орос. *Организация Объединённых Наций,* хятад. *联合国, испани. Organización de las Naciones Unidas*) нь олон улсын хууль, эдийн засгийн хөгжил, аюулгүй байдал, нийгмийн асуудлууд болон хүний эрхийн талаар хамтран ажиллах зорилго бүхий засгийн газар хоорондын олон улсын байгууллага юм. Үндэстнүүдийн Лиг үүргээ гүйцэтгэж чадалгүй дэлхийн дайн гаргуулснаас улбаалан Дэлхийн хоёрдугаар дайны ялагч тал болох Холбоотнууд голлон 1945 онд байгуулжээ. Өнөөдөр дэлхийн бараг бүх улс гүрэн энэхүү байгууллагад элсжээ. Тухайн үед дайнд ялсан улсууд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд болсон бөгөөд тэдгээр улсуудын нөлөө маш их байдаг нь даяаршил, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг эсэргүүцэгчдийн шалтгаан болдог байна. НҮБ нь 1945 оны 10-р сарын 24-нд АНУ-ын Калифорни муж улсын Сан-Франциско хотод 51 гишүүн оронтойгоор үндэс сууриа тавьсан түүхтэй. 2024 оны байдлаар НҮБ-ын 193 орныг эгнээндээ нэгтгээд байна.

## Зорилго

* Олон улсын хэмжээний асуудлыг шийдвэрлэх
* Энхтайван, аюулгүй байдлыг сахиулах (Гол зорилго)
* Хүний эрхийг хамгаалах зэрэг
* Түүний тулд гишүүн улс орнуудын харилцааг зохицуулах

## Түүх

1943 оны 10-р сард Москва хотноо Америкийн Нэгдсэн Улс, Их Британи, Зөвлөлт Холбоот Улсуудын Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалтаар "Хүн төрөлхтний аюулгүй байдлын талаарх 4 улсын тунхаглал" гаргаж, Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа олон улсын хэмжээний энхтайвны байгууллагыг дахин байгуулах хэрэгцээтэй гэж үзжээ. Үүнд үндэслэн 1944 оны 8-10 дугаар саруудад АНУ, Их Британи, Бүгд Найрамдах Хятад Улс, ЗХУ-ын төлөөлөгчид Вашингтон дахь Дамбэртон Оукст хуралдан, НҮБ-ын Дүрмийн төсөл （"Олон Улсын Байгууллага байгуулах тухай"）-ийг боловсруулсан юм.

1945 оны 4-р сарын 25-нд Герман буюу Японд дайн зарлаад байсан Холбоотны 50 орны төлөөлөгчид Сан-Францискод цугларан, НҮБ-ыг байгуулах Сан-Францискогийн чуулган чуулж, Дамбэртон Оүксийн хурлаас боловсруулагдсан НҮБ-ын Дүрмийн төслийг хэлэлцэн баталжээ.

Нью-Йорк дахь НҮБ-ын төв байр
*United Nations* хэмээх нэр анх 1942 оны 1-р сарын 1-нд "Нэгдсэн Үндэстнүүдийн Тунхаг (Вашингтоны Тунхагт)" дурьдагдсан бөгөөд дайны дараа байгуулагдсан шинэ байгууллагын нэр болгох тухай Дамбэртон Оуксын хурлаас санал болгосон юм. Энэ нэрийг санаачилсан АНУ-ын ерөнхийлөгч Франклин Рузвельт НҮБ-ыг байгуулах үйлсэд хүчээ зориулсан бөгөөд харамсалтай нь Сан-Францискогийн чуулганаас НҮБ-ын дүрмийг батлахаас хэдхэн долоо хоногийн өмнө нас эцэслэсэн юм.

1919 оноос 1946 оны хооронд оршин тогтносон Үндэстнүүдийн Лигтэй хууль зүйн үүднээс холбоогүй боловч Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх, Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага зэрэг байгууллагуудыг нь өвлөн авч, хуучин Үндэстнүүдийн Лигийн байрыг шилжүүлэн авсан учир нэг талаар уг байгууллагын үргэлжлэл хэмээн үзэж болох юм.

НҮБ-аас хүний эрхийг хамгаалсан олон гэрээ, конвенцийг батлан гаргасан ба хамгийн гол баримт бол Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал юм.

## Гишүүн орнууд

2011 оны 7 сарын 14-нд Өмнөд Судан НҮБ-д элссэнээр, нийт 193 гишүүн оронтой болжээ.

НҮБ-ын гишүүн орнууд
Антарктид нь төр, засгийн газаргүй; Баруун Сахарын улс төрийн харьяалал маргаантай; НҮБ одоогоор Бүгд Найрамдах Хятад улс (Тайвань) ба Косовогийн газар нутгийг БНХАУ ба Сербийн Бүгд Найрамдах Улсад тус тус харьяалагддаг гэж тооцдог.
## Санхүүжилт

|  |
| --- |
| НҮБ-ын жирийн зардлыг хандивлагч орнууд, 2006 он |
| Гишүүн орнууд (бүрэн бус жагсаалт) | Хандив (НҮБ-ын нийт зардалд эзлэх %) |
|  Америкийн Нэгдсэн Улс | 22.00% |
|  Япон | 16.624% |
|  Герман | 8.66% |
|  Нэгдсэн Хаант Улс | 6.13% |
|  Франц | 6.03% |
|  Итали | 4.89% |
|  Канад | 2.81% |
|  Испани | 2.52% |
|  Хятад | 2.667% |
|  Мексик | 1.88% |
|  Австрали | 1.59% |
|  Бразил | 1.52% |

НҮБ-ын төсвийн хэмжээ 4.19 тэрбум америк доллар байгаа (Хүснэгтийг үз) ба гишүүн орнуудын хандив, татвараар санхүүждэг байна.

* Гишүүн орнуудын татвар

Гишүүн орнуудын төлөх татварын хэмжээг тусгай байгууллага Үндэсний нийт бүтээгдэхүүний хэмжээнд нь үндэслэн 2 жил тутам шинэчлэн тогтоодог. Түүнчлэн аль нэг улс орны нөлөөг ихэсгэхгүйн тулд гишүүн орнуудын татварын хувь хэмжээний дээд хязгаарыг тогтоосон байдаг.

* Хандив

НҮБ-ын дэргэдэх НҮБ-ын Хүүхдийн Сан (UNICEF), НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр (UNDP), НҮБ-ын Хүн Амын Сан (UNFPA), Дэлхийн Хүнсний Байгууллага (WFP) гэх мэт байгууллага, хөтөлбөрүүд нь гишүүн орнуудын сайн дурын хандиваар санхүүждэг.

НҮБ-ын зардлын дийлэнх нь энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд зориулагддаг байна. 2005-2006 онд 70,000 цэрэг бүхий, 17 энхийг сахиулах ажиллагаанд 5 тэрбум ам. доллар (мөн хугацаанд НҮБ-ын бусад зардал 1.5 тэрбум ам. доллар байсан) зарцуулсан байна. 2008 оны 1 сарын байдлаар Энхийг сахиулах ажиллагааг хамгийн ихээр санхүүжүүлэгч 10 оронд: АНУ, Япон, Герман, Их Британи, Франц, Итали, Хятад, Канад, Испани, Өмнөд Солонгос багтаж байв.

## Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын албан ёсны хэл

НҮБ-ын албан ёсны хэлд Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнуудын хэлнүүд болох англи хэл, франц хэл, хятад хэл, орос хэлнүүдээс гадна түгээмэл хэрэглэгддэг испани хэл, араб хэл гэсэн 6 хэл тооцогддог. Aнгли, франц, хятад, орос, испани хэлийг албан ёсны хэл болгох тухай Ерөнхий Чуулганы 2-р шийдвэр 1946 онд хуралдсан анхны чуулганаас, араб хэлийг нэмж оруулах тухай шийдвэр 1973 оны 30-р чуулганаас тус тус гарсан байна. Албан ёсны хурал чуулгануудын протоколууд, бичиг баримтууд эдгээр хэлээр заавал орчуулагдах ёстой байдаг юм. НҮБ-ын Ажлын алба англи ба франц хэлийг хэрэглэнэ.

## Гол байгууллагууд

НҮБ нь доорхи 5 үндсэн байгууллагаас бүрдэнэ (хуучин 6 байсан ба Фонд хариуцсан зөвлөлыг 1994 онд татан буулгасан). Үүнд: Ерөнхий чуулган, Аюулгүйн зөвлөл, Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл, Ажлын алба (Нарын бичгийн дарга нарын газар - the Secretariat), Олон улсын шүүх багтана.

### Ерөнхий Ассамблей

НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей

Бүх гишүүн улсаас бүрдэх Ерөнхий Ассамблейд улс бүр 1 саналын эрхтэй бөгөөд НҮБ-тэй холбоотой бүх асуудлыг хэлэлцэнэ. Бүх гишүүд санал нэгдсэн асуудал л батлагддаг системтэй байснаас болж үйл ажиллагаа нь зогсонги байдалд орсон Үндэстнүүдийн Лигийн туршлагад тулгуурлан Ерөнхий Ассамблейгаар чухал асуудлуудыг гуравны хоёр, энгийн асуудлуудыг олонхын саналаар шийдвэрлэх болсон. Гэвч Ерөнхий Ассамблейн шийдвэр нь гишүүн улсууд болон Аюулгүйн Зөвлөлд хүргүүлэх санал төдий байх бөгөөд шийдвэрээ хэрэгжүүлэх эрхгүй.

### Аюулгүйн Зөвлөл

НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн танхим

НҮБ нь Аюулгүйн Зөвлөлд маш том эрх мэдэл олгосон байдаг бөгөөд НҮБ-ын Энхийг Сахиулах хүчний тусламжтайгаар энхийг сахиулах үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй.15н гишүүнээс бүрддэг бөгөөд түүнчлэн Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон болох 5 орон (АНУ, Франц, ОХУ, Их Британи, БНХАУ) нь дангаараа хориг тавих эрхтэй байдаг нь хүйтэн дайны үед АЗ-ын байнгын гишүүн орнуудын сөргөлдөөнөөс болж үйл ажиллагаанд нь нөлөөлж байв. Мөн Аюулгүйн Зөвлөл нь НҮБ-ын байгууллагууд дундаас гаргасан шийдвэрээ хэрэгжүүлэх эрхтэй цорын ганц байгууллага юм.

### Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл

Эдийн засаг, нийгэм, соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн асуудлаар үйл ажиллагаа явуулахаар заагдсан байдаг ч ихэнхдээ дэргэдээ байх Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага (ILO) зэрэг тусгай байгууллагуудаар дамжуулан явуулдаг.

* Бүтэц: 53 улсыг жил тутам гуравны нэг нь шинэчлэгдэхээр 3 жилийн хугацаагаар сонгоно.
	+ Дэргэдэх байгууллагууд
		- Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага(ILO)
	+ Бүс Нутгийн Эдийн Засгийн Зөвлөлүүд
		- Ази Номхон Далайн Эдийн Засаг Нийгмийн Зөвлөл1947 онд байгуулагдсан, анхны бүс нутгийн эдийн засгийн байгууллага(ESCAP)
	+ Комиссарууд
		- НҮБ-ын Хүний Эрхийн Комиссаруудын хороо1948 онд байгуулагдсан, Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал, Олон Улсын Хүний Эрхийн Гэрээ зэрэг баримт бичгийг гаргасан.
	•1945 онд Женевт хуралдсан НҮБ-ын Бага хурлаар Эдийн засаг, Нийгмийн Зөвлөл хэд хэдэн тодорхой салбарт ажлын хэсэг байгуулан ажиллах үүрэг өгсний нэг нь хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг батлан гаргах явдал юм

### Нарийн Бичгийн Даргын Газар

Aль нэг улс орны нөлөөнд авталгүй дундыг баримтлан НҮБ-ын өдөр тутмын үйл ажиллагааг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирддаг.

### Олон Улсын Шүүх

НҮБ-ын Олон улсын шүүх нь 1945 онд байгуулагдсан ба Нидерландын Хааг хотод байрлана. Үйл ажиллагаагаа 1946 оноос эхэлсэн байна. Зорилго нь улс хооронд гарсан маргааныг таслан шийдвэрлэх юм. Шүүхээр дайны гэмт хэрэг, улсын дотоод хэрэгт хууль бусаар хөндлөнгөөс оролцох, үндэстний хомроголон устгах зэрэг асуудлуудыг шүүн хэлэлцэнэ.

### Асрамжийн зөвлөл

1994 онд үйл ажиллагаа нь зогссон. Ядуу орнуудад тусламж үзүүлэх зорилготой байсан.

## Энх тайван аюулгүй байдал

НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаа. Цайвар цэнхэрээр одоо явагдаж байгаа, хар хөхөөр явагдаж дууссан үйл ажиллагааг тэмдэглэв
### Зэвсэглэлийг бууруулах

1945 оны НҮБ-ын Дүрэмд "Даян дэлхийн хүн төрөлхтөн болон эдийн засгийн нөөцийг зэвсэглэлд зарцуулахыг багасгах" талаар дүрэм журмуудын цогцыг бий болгохоор заасан байдаг. Харамсалтай нь НҮБ-ын дүрэм батлагдсанаас хэдхэн долоо хоногийн дараа цөмийн зэвсэг хэрэглэгдсэн нь энэхүү асуудлыг хурцаар тавих шаардлагыг бий болгожээ. Ийнхүү НҮБ-ын Ерөнхий Чуулганы анхны хуралдааны (1946 оны 1 дүгээр сарын 24) анхны шийдвэр нь "Цөмийн энергийг нээсэнтэй холбоотой асуудлуудын тухай зөвшилцөх зөвлөл байгуулах тухай" гэсэн нэртэй гарсан байна.

Өдгөө НҮБ нь цөмийн туршилтыг хориглох, сансарт зэвсэг хэрэглэхийг хязгаарлах, химийн зэвсгийг хориглох, цөмийн зэвсэггүй бүс нутаг бий болгох, батлан хамгаалах зардлыг бууруулах, олон улсын аюулгүй байдлыг хангах талаар хүчин чармайлт тавин ажиллаж байна.

### Энхийг сахиулах

Энхийг сахиулах нь НҮБ-ын хамгийн чухал үүрэг бөгөөд тус байгууллагын дүрмийн 1-р бүлгийн 1-р зүйлд НҮБ-ын зорилгын нэгээр тодорхойлогдсон байдаг. Үүний тулд цэргийн хүч хэрэглэх тухай 7-р бүлэгт зааснаар зөвшөөрөгддөг боловч хүйтэн дайны үед Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд болох АНУ болон ЗХУ-ын сөргөлдөөний улмаас бараг хэрэглэгдэж байгаагүй бөгөөд цорын ганц удаа Солонгосын дайнд Энхийг сахиулах хүчин үйл ажиллагаа явуулсан байна. Харин үүний оронд хэрэглэж байсан арга нь сөргөлдөгч талуудыг хэлэлцээрийн ширээний ард суулгах үйл ажиллагаа байлаа. Хүйтэн дайн төгсгөл болсноор 7-р бүлгийг хэрэглэж эхэлсэн хэдий ч уг дүрэм ёсоор төлөвлөгдөж байсан Нэгдсэн Үндэстний Арми хараахан байгуулагдаагүй байна.

НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаа нь гишүүн орнуудын татвараар санхүүждэг. Ердийн төсвөөс ялгаатай нь энэ үйл ажиллагааны зардалд Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд ердийнхөөсөө их хувийг нь санхүүжүүлэх болдог байна.

1988 онд НҮБ-ын Энхийг Сахиулах Хүчин ("Цэнхэр дуулгатнууд" гэж нэрлэгддэг), 2001 онд НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Кофи Аннан Нобелийн Энхтайвны шагнал хүртсэн байна.

## Хүний эрх

Хүний эрхийн асуудал нь НҮБ-ыг байгуулах болсон үндсэн шалтгаануудын нэг билээ. Дэлхийн 2-р дайны үед харгислал, аймаглан устгах явдал гарч байсан учраас иймэрхүү асуудал дахин гаргахгүй байх нь шинэ тутам байгуулагдсан НҮБ-ын үүрэг хэмээн заажээ.

Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал нь хууль зүйн үүднээс заавал биелүүлэх ёстой зүйл биш боловч "бүх хүн төрөлхтөн, бүх улс орнууд заавал хангах ёстой ерөнхий стандарт" болж 1948 онд Ерөнхий Чуулганаар батлагдсан билээ. Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл (*Economic and Social Council, ECOSOC*)-ийн дэргэдэх НҮБ-ын Хүний Эрхийн Хороо (*UN Human Rights Commission, UNHRC*) нь янз бүрийн судалгаа явуулж, техникийн туслалцаа үзүүлэх зэргээр энэ асуудлыг шууд хариуцдаг бөгөөд НҮБ-ын Хүний Эрхийн Дээд Комиссар нь энэхүү хороог удирдана.

НҮБ болон түүний дэргэдэх байгууллагууд улс орнуудад чөлөөт сонгууль явуулах бололцоогоор хангах, эрүүгийн хуулийг шинэчлэх, хүний эрхийн ажилтнуудыг сургах, зэвсэгт бүлэглэлүүдийг улс төрийн нам болгон төлөвшүүлэх зэргээр ардчилал, хүний эрхийг хамгаалах үйлсэд маш их хувь нэмэр оруулж байна.

Түүнчлэн эмэгтэйчүүдийн эрхийн талаар ч үйл ажиллагаа явуулж байна.

## Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Шинэчлэл

Сүүлийн жилүүдэд Аюулгүйн Зөвлөлийг өргөтгөх зэрэг төрөл бүрийн шинэчлэл хийхээр төлөвлөж байгаа юм.

Иракийн дайны үед өөрийн үүргээ биелүүлж чадаагүй нь томоохон асуудал болсон юм. Япон, Герман, Энэтхэг болон Бразил зэрэг улсууд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэс хойш огт өөрчлөгдөөгүй Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон болохоор зорьж байна.

Гэтэл нөгөө талаар Канад зэрэг Аюулгүйн Зөвлөлийн эрх хэтэрхий их байна хэмээн шүүмжилж, Ерөнхий Ассамблей эрхийг нэмэгдүүлэх хүсэлтэй байгаа орон ч олон байгаа юм.

## Мөн үзэх

* Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
* НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
* Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд
* НҮБ-ын Хөгжлийн 10 жил
* Олон Улсын байгууллагууд

## Эшлэл

## Цахим холбоос

 **Commons: United Nations** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* United\_Nations (англи, хятад, франц, испани, араб, орос хэлээр)
* Ерөнхий Ассамблейн тогтоолууд (англи хэлээр)
* Нээлттэй Жагсаалт: Society: Government: Multilateral: United Nations

(англи болон бусад хэлээрх НҮБ-тэй холбоотой холбоосууд)