Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Терроризм

Байнга системтэй "террор" буюу бусдыг айлган сүрдүүлэх бодлого явуулж хэрэгжүүлэхийг **Терроризм** (Англи: Terrorism, латин хэлний «айдас, аймшиг» гэх утгатай террор хэмээх үгнээс гаралтай) гэнэ. Яг тогтсон тодорхойлолт байхгүй боловч товчдоо **терроризм** гэж хүч хэрэглэх замаар улс төр, үзэл суртал, эдийн засаг, шашны үзэл бодлын зорилгод хүрэхийг хэлнэ. Энэ үг буюу ойлголт Францын хувьсгалын дараа улс орнуудад тархаж өргөн хэрэглэгдэх болсон.

АНУ-ын хууль тогтоомжид "Холбооны болон улсын хэмжээнд үндэстэн дамнасан бүлэг эсвэл нууц байдалд буй этгээд, байгууллагуудаас ихэвчлэн нийгмийн сэтгэл санаанд нөлөөлөх зорилгоор энгийн иргэд эсвэл байгууллагын эсрэг зориуд үйлддэг улс төрийн зорилготой хүчирхийлэл" гэж үздэг байна.

Нью-Йорк террорист халдлага, 2001.09.11
1960-аад онд олон улсын терроризм гэж онцлог үзэгдэл дэлгэрч эхэлсэн байна.

## Терроризмын хэлбэрүүд

Терроризм үйлдэж буй этгээд талаасаа хоёр хуваагддаг:

1. **Зохион байгуулалтгүй буюу ганцаарчилсан** (ганц хүний терроризм) - Энэ нөхцөлд террорист үйлдэл (ганц удаагийн үйлдэл, олон удаагийнх цөөн байдаг) ард нь ямар нэг байгуулагга байхгүй ганц хоёр хүн үйлддэг (Дмитрий Каракозов, Вера Засулич, Равашоль, Тимоти Маквей зэрэг). Иймэрхүү террорист үйл ажиллагааг сэтгэцийн өвчтэй хүмүүс үйлддэг;
2. **Зохин байгуулалттай, олуулаа** - ямар нэг байгууллагын зохион байгуулалттай төлөвлөж хэрэгжүүлдэг террорист ажиллагаа юм (Ирландын Арми, Аль-Каида, Улаан террор зэрэг юм). Зохион байгуулалттай терроризм бол орчин үед ихэд дэлгэрээд байна.

Зорилгоороо дараах хэсэгт хуваагддаг:

1. **Үндэсний** - Салан тусгаарлах болон үндэсний эрх чөлөөний төлөө зорилготой байдаг;
2. **Шашны** - өөр шашин хоорондын (хинду ба исламын, ислам ба иудеи), нэг шашин доторх (католик-протестантууд, суннит-шийтууд) шашны эрхэнд гаргах зорилго агуулах;
3. **Үзэл суртлын болон нийгмийн тогтолцооны өөрчлөлт хийх** - улс төр, эдийн засгийн үндсэн буюу зарим өөрчлөлт хийх зорилготой, нийгмийн анхаарлыг тодорхой асуудалд хандуулах зорилготой. Иймэрхүү төрлийн терроризмыг хувьсгалын терроризм гэдэг. Үүний жишээ бол фашист, Улаан террор, байгаль экологийн терроризм зэрэг юм.

### Кибертерроризм

Кибертерроризм нь террорист бүлэглэлүүдээс үзэл суртлын болон улс төрийн хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэхэд мэдээллийн технологийн саад тотгорыг ашиглах явдал юм. Энэ нь сүлжээнүүд, компьютерийн систем, харилцаа холбооны дэд бүтцэд халдлагын хэлбэрийг бий болгодог.

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Терроризм** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Терроризм** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэл

Бразил дахь боолчлол (1768 – 1848).
Олон улсад энэ үзэгдлийг "**Рацизм**" гэж нэрэлдэг. **Арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзэл** бол удамшиж ирсэн бие махбодын шинж болон зан чанар, оюун ухаан, ёс суртахуун, соёлын ялгаан дээр тулгуурласан, зарим нэг цагаан арьстнуудын өөрийгөө бусад арьстнаас төрөлхийн давуу байдалтай гэдэг үзлээс үүссэн үзэл суртал юм.

Францын "Ларусс" (Франц: *Les Éditions Larousse*) толь бичигт анх 1932 онд "расизм" гэдэг үгний тайлбарыг "нэг өнгийн арьстнууд нөгөө өнгийн арьстнуудаас илүү гэж үздэг систем" гэж тайлбарласан байдаг.
# Неонацизм

**Неонацизм** (Англи: Neo-Nazism) нь Адольф Хитлерийн удирдаж байсан Германы Ажилчны Үндсэрхэг Социалист Нам буюу Нацист намын үзэл баримтлалыг өвлөн авсан гэх улс төрийн үзэл баримтлал юм. Гэхдээ зүгээр л хэт барууны анархист бүлгэмийг неонацист гэж нэрлэх нь бий.

Неонацистуудын жагсаал
Ерөнхийдөө гадаад хүмүүсийг үгүйсгэх, ижил хүйстнүүдийг үзэн ядах, коммунизмыг эсэргүүцэх гэсэн 3 үндсэн тулгуур баганатай.

## Неонацизм Монголд

Гадаадын иргэд тэр дундаа Хятад, Солонгос иргэдийн зүгээс гаргаж буй үйлдэл, зан авир нь Монголын нийгэмд жигшил зэвүүцлийг хүргэж дээр нь нэрмээс болж аж ахуйн нэгж байгууллагуудын эзэд, төрийн байгууллагын албан хаагчдын хариуцлагагүй бөгөөд хаацайлж өөгшүүлсэн байдал нь давхар нөлөөлж байгаа билээ. Одоогийн байдлаар Монголд нийтдээ 6 хөдөлгөөн байгаагаас тухайлан боловсруулсан, тодорхой үйл ажиллагаа явуулах мөрийн хөтөлбөр, орон нутгийн салбар, нэгж мөн мэдээллийн сүлжээ байхгүй зэргээс төдийлэн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулахгүй байгаа юм.

Мулзан толгой нь неонацистуудын таних тэмдэг, эсэргүүцлийн бэлгэдэл юм.
## Мөн үзэх

* Үндсэрхэг үзэл
* Арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл

## Гадаад холбоос

 **Commons: Неонацизм** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Mainstreaming Neo-Nazism
* Antisemitism And Racism in the Baltic Republics
* The history of modern fascism
# Фашизм

**Фашизм** (Итали: *Fascismo*) нь "багц" гэсэн утгатай итали үгнээс гаралтай улс төрийн үзэл баримтлал. Үндэсний үзлийг хэт баримталсан нэг үндэстнийг хэт өргөмжилсөн үзэл юм.

## Үүнийг бас үзнэ үү

* Популизм
# Еврейчүүд

Еврейчүүд| יְהוּדִים‬‎ (*Yehudim*) |
| --- |
| Давидын од, Еврей хүмүүсийн нийтлэг бэлгэ тэмдэг |
| Нийт хүн ам |
| **15.2 саяТомруулсан хүн ам (Еврей эцэг эхтэй хэн нэгнийг багтаасан болно):20 сая**
 (2022) |
| Томоохон хүн амтай бүс нутаг |
|  Израил (эзлэгдсэн газар нутгийг оруулан) | 7,300,000–7,455,200 |
|  АНУ | 6,300,000–7,500,000 |
|  Франц | 438,500–550,000 |
|  Канад | 400,000–450,000 |
|  Нэгдсэн Хаант Улс | 312,000–330,000 |
|  Аргентин | 171,000–240,000 |
|  Орос | 132,000–290,000 |
|  Герман | 125,000–175,000 |
|  Австрали | 117,200–130,000 |
|  Бразил | 90,000–120,000 |
|  Өмнөд Африк | 51,000–75,000 |
|  Украин | 40,000–90,000 |
|  Унгар | 46,500–75,000 |
|  Мексик | 40,000–45,000 |
|  Нидерланд | 29,700–43,000 |
|  Бельги | 28,800–35,000 |
|  Итали | 27,000–34,000 |
|   Швейцар | 18,800–22,000 |
|  Уругвай | 16,300–20,000 |
|  Чили | 15,800–20,000 |
|  Швед | 14,900–20,000 |
|  Турк | 14,300–17,500 |
|  Испани | 12,900–16,000 |
|  Австри | 10,300–14,000 |
|  Панам | 10,000–11,000 |
| Хэлнүүд |
| * **Голчлон хэрэглэдэг: + Орчин үеийн Еврей
	+ Англи
	+ Орос
	+ Франц
	+ Испани
* **Түүхэн: + Идиш
	+ Ладино
	+ Еврей-Араб хэл
	+ бусад
* **Ариун: + Библийн Еврей
	+ Библийн Арамей
	+ Талмудын Арамей хэл
 |
| Шашин |
| Олонх: * Иудаизм
* Цөөнх: Шашингүй
 |
| Холбоотой угсаатны бүлэг |
| * Самаричууд, Арабчууд, Ассиричууд, болон бусад
 |

**Еврей** — эртний Израилд үүсээд Европ даяар тархаж хоёр мянганы дараа 1948 онд өөрийн гэх Израил улсыг байгуулсан, Америкт бас олноор байгаа семит төрлийн хэлтэй ард түмэн, 14 сая хүнтэй **үндэстэн**.

## Хүн ам, газар нутаг

| Д/д | Улс орон | Еврей хүн | улсынхаа % | еврейгийнхээ % |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Америк (2009) | 6,544,000 | 2.1% | 45% |
| 2 | Израил (2010)  | 5,800,000 | 75.5% | 42% |
| 3 | Франц | 606,000 | 1.0% | 4.2% |
| 4 | Канад | 393,660 | 1.2% | 3.0% |
| 5 | Их Британи | 350,000 | 0.6% | 2.3% |
| 6 | Аргентин  | 280,000 | 0.8% | 2.3% |
| 7 | Орос | 228,000 | 0.14% | 1.7% |
| 8 | Австрали | 120,000 | 0.56% | 0.9% |
| 9 | Герман | 118,000 | 0.14% | 0.88% |

## Цахим холбоос

 **Commons: Еврейчүүд** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Еврейчүүд** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

## Тэмдэглэл

## Эшлэл
# Мичиган

|  |
| --- |
| **Мичиган мужState of Michigan** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Далбаа | Сүлд |
| *Хоч(нууд):*  |
| Мичиган муж улсыг тодруулсан АНУ-ын газрын зураг |

 |
| **Нийслэл** | Лэнсинг |
| **Хамгийн том хот** | Детройт |
| **Хамгийн том хотуудын бөөгнөрөл** | Детройтийн өргөн хот |
| **Нутаг дэвсгэр** | АНУ-д 11-д орно |
|  - Нийт | 253,793 км² |
|  - Өргөн | км |
|  - Урт | км |
|  - Усны эзлэх % | 41.5 |
|  - Өргөрөг | 41° 41' N to 48° 18' N |
|  - Уртраг | 82° 7' W to 90° 25' W |
| **Хүн ам** | АНУ-д 8-д орно |
|  - Нийт | 10,045,697 (2008 est.) |
|  - Нягтшил | 67.55/км² АНУ-д 16-д орно |
|  - Дундаж орлого | $44,627 (21) |
| **Өндөр** |   |
|  - Хамгийн өндөр цэг | Маунт Арвон (603 метр) м |
|  - Дундаж | 275 метр м |
|  - Хамгийн нам цэг | Эри нуур (174 метр) м |
| **АНУ-д нэгдсэн** | 1837 оны 1 сарын 26 (26) |
| **Амбан захирагч** | Гретчэн Витмэр (АН) |
| **Дэд захирагч** | Гарлин Гилхрист (АН) |
| **АНУ-ын сенатчид**  | Гэри Петерс (АН), Элисса Слоткин (АН) |
| **Конгрессын төлөөлөгчид**  | \Бүгд Найрамдах намын 7, Ардчилсан намын 6 (Жагсаалт) |
| **Цагийн бүс** | Зүүн: UTC-5/-4 |
| **Товчлолууд** | MI Mich US-MI |
| **Вэбсайт** | www.michigan.gov |

**Мичиган** (Англи: Michigan) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын баруун хэсгийн төвийн муж юм. Нийслэл нь Лэнсинг, хамгийн том хот нь Детройт. Америкийн 50 мужаас хүн амаараа наймдугаарт жагсдаг ба цэвэр усны томоохон ай сав болох Их Нууруудтай хиллэдэг ажээ. Мөн амралт чөлөөт цагийн Калифорни, Флоридагийн дараа орох гурав дахь том бүс нутаг. Мичиганд 64,980 нуур, цөөрөм байдаг бөгөөд Их Нууруудын 140.3 км урт эрэг энэ нутгийг дайран гардаг байна. Мужийн хамгийн том нь газар нутгийг Миссиссипи гол эзлэдэг. Ерөнхийдөө Мичиганы газар нутаг хоёр арлыг дамнасан агаад энэ нь хүний гарын хэлбэртэй адил харагддаг гэдэг.

## Арьсны өнгө

* Цагаан: 79.6%
* Африк-Америк: 14.0%
* Индиан: 0.5%
* Ази: 2.3%
* Бусад: 1.6%
* Холимог: 2.0%

## Эдийн засаг

Мичиган мужийн хувьд Детройт хотод анхлан үйлдвэрлэл хөгжсөн бөгөөд өдгөө америкийн автомашины үйлдвэрлэлийн төв бүс болсон юм. Мөн энэ мужид аялал жуулчлал, ан агнуурын салбараас хөрөнгө оруулалт орж байдаг. Хамгийн гол түүхий эд нь нефть, төмрийн хүдэр, байгалийн хий. Хүдрийн олборолтоо улсдаа тэргүүлэгч бүс нутаг юм. 2003 оны судалгаагаар Мичиган муж 365 тэрбум долларын орлого жилдээ олдог гэсэн судалгаа бий.

## Эшлэл

* Мичиган мужийн Засаг захиргааны төв
* Energy Data & Statistics for Michigan
* Info Michigan, detailed information on 630 cities
* Michigan Historic Markers
* Michigan History Magazine
* Michigan Lighthouse Chronology - Clark Historical Library
* Michigan State Guide from the Library of Congress
* Michigan Official Travel Site
* Michigan State Fact Sheet from the U.S. Department of Agriculture
* Michigan Underwater Preserves Council
* The Michigan Municipal League
* USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Michigan
# Хүн амын нягтрал

Дэлхийн улсуудын хүн амын нягтралын газрын зураг (хүн/км2) (2006 он)
**Хүн амын нягтрал** гэдэг нь нэгж газар нутгийн зайд оногдох хүн амын тоог хэлдэг. Нэгж газар нутаг гэдэг нь тив, улс, бүс нутаг, цаашилбал засаг захиргааны аливаа нэгжүүдийг хэлж болно. Хүн амын нягтралыг өөрөөр **Газар нутгийн жин** гэж ойлгож болно.

Дэлхийн хүн ам нь одоогоор 8.1 тэрбум бөгөөд дэлхийн нийт гадаргуугийн хэмжээ 510 сая ам дөрвөлжин километр байгаа. Тэгвэл, дэлхий дахины хүн амын нягтрал нь 8.1 тэрбум ÷ 510 сая = 15.8 хүн/км² байна.

## Хэмжих аргачлалууд

* Тоон нягтрал нь, Нийт хүн амын тоог нийт нутгийн хэмжээнд харьцуулна.
* Бие судлалын нягтрал нь, Нийт хүн амын тоог тариалангийн газарт харьцуулна.
* Тариалангийн нягтрал нь, Нийт хөдөөний хүн амын тоог тариалангийн газарт харьцуулна.
* Суурингийн нягтрал нь, Нийт суурингийн хүн амын тоог суурингийн нутгийн хэмжээнд харьцуулна.
# Хот

Шанхай бол хамгийн их хүнтэй хот
Өргөн Токио бол хотуудын бөөгнөрлийн хамгийн том нь юм
Лодзь, Польш, аж үйлдвэр, шинжлэх ухааны төв
Тампере, Финланд
**Хот** (Монгол:*Хота*, Буриад: *Хото*, Халимаг: *Балһсн*; Самгарди: कोट्ट *Котта* "бэхлэлт"; Англи: *City*) нь хүн олноор хуран цугларч, барилга байшин цогцлоон суурьшсан томоохон хэмжээний суурин газар юм. Хүн ам ихтэй суурин газрыг ерөнхийд нь гацаа, тосгоноос ялган хот хэмээх боловч захирах, хууль зүйн тусгай эрх, түүхэн тохиолдлуудаас хамааран хот хэмээгдэж болдог.

Хот нь дэд бүтэц, ус дамжуулах тогтолцоо, газар ашиглалт, барилга байгууламж, тээвэр хөгжсөн байхыг шаарддаг.

Олон хүн амтай, орчин тойрны хотоос гаднах нутгыг хамтатгасан, засаг захиргааны адармаатай бүтэцтэй болсон хотыг **Их хот** гэх бөгөөд хаяагаа тэлэн өргөжиж, өөрөөсөө жижиг хотуудтай нийлсэн (**хотуудын бөөгнөрөл**) хотожсон нутгийн төв бол **Өргөн хот** хэмээнэ.

## Хандлага

Хотын иргэдийн эзлэх хувиар ялгасан газрын зураг (2005 он)
Дэлхий дахинд аж үйлдвэржилттэй уялдан сүүлийн хэдэн зуун жилд хаа сайгүй хотжиж, хүмүүс орлого өсөхийнхөө хэрээр илүү том хот, байшинд суухыг зорих болсон. 19-р зуунд аж үйлдвэрийн хотууд товойн ялгардаг байсан бол 20-р зууныг хотжилтын зуун гэхэд буруудахгүй. 1900 онд дэлхийн хүн амын 13% нь хотод амьдардаг байсан бол зууны төгсгөлд 47%, зарим орнуудад 90%-аас давсан.

| Он | Хотод байнга оршин суугчдын тоо | Дэлхийн хүн амын тоонд эзлэх хувь
 |
| --- | --- | --- |
| 1900 | 220 сая | 13 %
 |
| 1950 | 736,796 сая | 29,1 %
  |
| 1960 | 996,298 сая | 32,9 %
  |
| 1970 | 1 331,783 сая | 36,0 %
  |
| 1980 | 1 740,551 сая | 39,1 %
  |
| 1990 | 2 274,554 сая | 43,0 %
  |
| 2000 | 2 853,909 сая | 46,6 %
  |
| 2005 | 3 164,635 сая | 48,6 %
  |

## Эшлэл

 **Commons: Хот** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Пентагон

**Пентагон** (англи. *The Pentagon,* грек. πεντάγωνον «таван өнцөгт») зөв таван өнцөгт хэлбэртэй барилгад байрладаг АНУ-ын Батлан ​​хамгаалах яамны төв байр юм. Албан ёсны хаяг нь АНУ-ын Виржини мужийн Арлингтон хот 22202.

Пентагоны сансраас авсан зураг
Пентагон (барилгын хэлбэрээр нь нэрээр нэрлэгдсэн) нь нэг эзэмшигчтэй дэлхийн хамгийн том оффисын барилга байсан (энэ тохиолдолд АНУ-ын Батлан ​​хамгаалах яам). Энэ нь дэлхийн хамгийн том барилга, байгууламжийн жагсаалтад 14-т (дотоод өрөөнүүдийн талбайгаар) ордог.

АНУ-ын Батлан ​​хамгаалах яам байрладаг уг барилгын ажил 1941-1943 он хүртэл үргэлжилсэн. Барилгын таван тал тус бүр нь 281 м урт, периметр нь ойролцоогоор 1405 м, коридорын нийт урт 28 км, таван давхар барилгын нийт талбай нь 6004,0 м² юм. Энэхүү барилга нь газар дээрх 5 давхар, газар доор 2 давхартай (зарим мэдээгээр газар доор 10 давхар байгаа гэдэг) бөгөөд газрын дээрх хэсэг нь 23.5 м өндөртэй. Барилга нь 7754 цонхтой бөгөөд энэ дотор 26 мянга орчим хүн ажилладаг.

Пентагон нь 116,000 м² талбайг эзэлдэг бөгөөд үүнээс гадна барилгын дотоод талбай нь 21,000 м² юм.
# Идеологи

**Идеологи** (ideology, idea - ойлголт, үзэл санаа ба logos - үг сургааль) - нийгэм, улс төрийн бүлэг, нам, хувь хүн үйл ажиллагаандаа баримтлах үнэт зүйл, зарчмуудын цогцын үзэл суртал гэнэ. Баруун европыг бүхэлдээ хямралд автаад байсан XV зуун буюу сэргэн мандлын эхэн үед үүссэн бөгөөд энэ үед нийгэм болон хувь хүний ухамсрыг шашны нөлөөнөөс чөлөөлөх секуляризаци өрнөж байсан. Улмаар XVII зуунаас хүний эрх, эрх чөлөө, хувийн өмч зэрэг үнэт зүйлсээр үзэл суртлын систем хөгжсөн байна.

Үзэл суртлыг нийгэм улс төрийн парадигмаар нь барууны, төвийн, зүүний үзэл суртал, Нийгмийн дэвшилд хандах хандлага, зорилгоо хэрэгжүүлэх арга шалгуураар нь: консерватив, реформист, радикал; түвшингээр нь онолын, улс төрийн мөрийн хөтөлбөрийн, үйл байдлын гэж ангилна. Үзэл суртлын дараах үндсэн хэв маягууд оршиж байна. Үүнд: либерализм, консерватизм, социализм, социаль-демократизм, фашизм зэрэг болно. Тэрчлэн орчин үед феминизм, экологизм, национализм, глобализм зэргийг үзэл суртал гэж тооцох болсон.

Эрх чөлөөний болон тэгш ёсны зарчмыг ухаалгаар хослуулах, хүний эрх, эрх чөлөө бодитой хэрэгжих нийгмийн орчныг бүрдүүлэх нь социал төрийн үндсэн үзэл санаа мөн.Социал төр хэмээх ойлголтыг XIX зууны төгсгөлд германы эрдэмтэн Л.Штайн судалгааны эргэлтэд оруулжээ. Тэрээр "нийгмийн янз бүрийн давхраа, хувь хүний эрхэд туйлын тэгш байдлыг төр өөрийн эрх мэдлийн хүрээнд хангах, эдийн засгийн болон нийгмийн дэвшилд өөрийн бүх иргэдийг дэмжих үүрэгтэй. Энэ нь эрх чөлөөт байдлыг хангахад тусална" гэжээ. Социал төрийн үзэл санаа Британий парламентаас лейборист засгийн газарт санал болгосон Бевериджийн төлөвлөгөөнд (1942 он), улмаар 1949 онд ХБНГУ-ын Үндсэн хуулинд туссанаас хойш өргөн тархаж, тал бүрээс судлагдах болсон.
# 2001 оны 9 сарын 11-ний халдлага

Дээрээс доошоо: Шатаж буй Дэлхийн худалдааны төв; Пентагоны барилгын нэг хэсэг нь нурсан байдал; ДХТ-ийн хоёр дахь барилга руу Нислэг 175 мөргөж буй агшин; Граунд-Зиро: галын албаны ажилтан тусламж дуудаж буй нь; Нислэг 93-ын хөдөлгүүрийг ухаж гаргаж байгаа нь; Нислэг 77 Пентагон руу халдаж буй агшин
**2001 оны9 сарын 11**-нд АНУ-ын Нью-Йорк ба Вашингтон хотууд руу исламын Аль-Каида алан хядах байгууллагынхан зорчигч тээврийн 4 онгоцыг булаан эзэлж уяалдаатай халдлага үйлдсэн юм. 9-р сарын 11-ний өглөө тэд Нью-Йорк хотын дэлхийн худалдааны төвийн хоёр хос барилга Пентагоны байрыг мөргөж нураасан юм. Үүнд аль-Каидагийн 19 гишүүд оролцож 2 онгоцоор эхлээд Нью-Йоркийн 2 өндөр барилгыг, 1 онгоц нь Вашингтон дахь Пентагоны барилгыг мөргөж талыг нь нурааж, 4 дэх булаан эзлэгдсэн онгоц нь Вашингтоноос зайтай газар унасан юм.

Энэхүү халдлагын үр дүнд 19 алан хядагчдаас гадна 2977 хүн нас барж 24 хүн сураггүй алга болсон байна. Энэхүү алан хядах үйл ажиллагаа түүхэнд хамгийн их хүний амь үрэгдсэн халдлага болсон байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: 2001 оны 9 сарын 11-ний террорист халдлага** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Complete 911 Timeline
* World Trade Center Disaster Study Publications
* TelevisionArchive A library of world perspectives concerning September 11th, 2001
* Memorial-Liste
# Улс төр

**Улс төр** (Англи: *Politics*; Орос: *Политика*) гэдэг нь ард түмэн, иргэд, сонирхлын бүлгүүдийн шийдвэр гаргах үйл явц юм. Үүнд нийгмийн доторх шашны, мэдлэгийн, ажил хэрэгч үйлээр нэгдэх сонирхлын бүлгүүд ордоггүй. Харин иргэний засаглалыг багтаасан улс болон төрийн үйл ажлыг эрхлэх шинжлэх ухаан болоод арга чадвар гэж үзэж болно.

Нийгмийн нэг бүлэг нөгөө хэсэгтэй харилцахдаа хүч хэрэглэх эрх дээр тулгуурласан засаглалын онцгой төрөл гарч ирэх үеэс улс төр үүссэн ажээ. Үүнийг төрийн засаглал гэж болно. Иймд аливаа засаглалын харилцаа үйл ажиллагааны зөвхөн төрийн эрх мэдэлтэй холбогдох тэр хэсгийг улс төр гэж ойлгож болно. Төр улс 6000 жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг.

## Г.Алмондын улс төрийн системийн ангилал

*Англи-Америкийн*: Нэг төрлийн улс төрийн системтэй, уг системийн зорилго түүнд хүрэх арга зам,механизм нь либерал үнэт зүйлдээ тулгуурладаг.

*Эх газрын*: Төлөөллийн ардчиллын зэрэгцээ шууд ардчиллын үзэл санааг эрхэмлэдэг янз бүрийн үзэл суртал,уламжлал бүхий улс төрийн намуудын улс төрийн системд гүйцэтгэх үүрэг, иргэдийн улс төрийн оролцоо өндөр байдаг.

*Аж үйлдвэржилтийн өмнөх ба аж үйлдвэржсэн*: Улс төрийн соёл нь уламжлалт болон өрнөдийн үнэт зүйлсийн аль алиныг нь багтаасан, зарим тохиолдолд хослуулсан олон янз байдгаараа онцлогтой.

*Тоталитар*: Эрх мэдлийг хэт төвлөрүүлж, албадлага, хүчирхийлэл хэрэглэдэг.

## Эшлэл

*Аристотель*: Хүн бол улс төрийн амьтан .

*Дэвид Истон*: Улс төр гэдэг бол засгийн эрх мэдлийг ашиглан нийгэмдэх үнэт зүйлсийг хуваарилан байршуулах үйл явц мөн.

*Г.Лассуэл*: Улс төр гэдэг бол " Хэн, юуг, хэзээ, хэрхэн олж авч буй тэмцэл" "Хүнд угаас эрх мэдэл рүү тэмүүлэг чанар оршдог. Эрх мэдэл бол баялаг, нэр хүнд, эрх чөлөө зэргийг олж авч,улмаар амьдралаа сайжруулах арга хэрэгсэл юм.
Ф. Бро:
-"Улс төр нь хүмүүсийг удирдах урлаг юм".
М. Вебер:
-" Улс төр бол эрх мэдэлд оролцох түүнийг хуваарилан нөлөөлөхийн төлөө эрмэлзэн тэмцэх явдал" бөгөөд төр улсын доторх хүмүүсийн олон янзын бүгдийг хамаарсан онцлогтой.
# Хүчирхийлэл

**Хүчирхийлэл** бол хэн нэгэн хүн эрх мэдлээ тогтоох зорилгоор бусдыг янз бүрийн хэлбэрээр дарамтлахыг хүчирхийлэл гэнэ. Үүнээс гадна, хүчирхийлэл гэдэг нь бие махбодийн хүчийг ашиглаж гэмтээх (to injure), зүй бус харьцах (to abuse), хохироох (to damage), устган сүйрүүлэхийг (to destroy) хэлдэг.

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага "Хүчирхийлэл гэдэг бие махбодид хүч хэрэглэсэн эсвэл санаатайгаар заналхийлсэн, эсвэл бодитоор хэн нэгэн хүн нөгөө хүнийхээ эсрэг юмуу, хэсэг бүлэг хүмүүс болон олон нийтийн эсрэг хүч хэрэглэсний үр дүнд нь гэмтэл бэртэл, сэтгэл зүйн хор уршиг, хөгжлийн бэрхшээл, дутагдал гачигдал үүсэх өндөр магадлалтай" гэж өргөн хүрээнд тодорхойлжээ.

Санаатай, зохион байгуулалттай, олон жилийн бэхэжсэн соёл иргэншил, итгэл үнэмшлээс үүдэлтэйгээр хувь хүн, гэр бүл, нийгмийн тодорхой бүлэг буюу хэсэг хүмүүсийн бие махбодь, сэтгэл санаанд цочрол гэмтэл учруулах, амь насыг нь бүрэлгэх зэрэг нийгэм эдийн засгийн хөгжилд асар их хохирол дагуулдаг сөрөг зан үйлдэл юм.

## Төрөл ангилал

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага хүчирхийллийг өргөн хүрээнд ангилж үзсэн. Үүнд:

* Өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл
* Хүн хоорондын хүчирхийлэл
* Хамтын хүчирхийлэл

### Өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл

Хүн өөрөө өөрийнхөө амь нас эрүүл мэндэд хохирол учруулахуйц өөртэйгөө зүй бус харьцах (self abuse) байдлыг өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл буюу хүн өөрийн хүчирхийлэл гэдэг.

### Хүн хоорондын хүчирхийлэл

Хэн нэгэн этгээд өмнөө тавьсан зорилгодоо хүрэхийн тулд албадлага, хүч хэрэглэх аргыг хэрэглэхийг хэлнэ.

* Хүүхэдтэй зүй бус харьцах
* Залуучуудын хүчирхийлэл
* Бэлгийн хамтрагчийн хүчирхийлэл (Гэр бүлийн хүчирхийлэл)
* Бэлгийн хүчирхийлэл (Сексийн хүчирхийлэл)
* Ахмад хөгшидтэй зүй бус харьцах
* Зорилтот бүлгийн хүчирхийлэл
* Өдөр тутмын хүчирхийлэл гэх мэт ангилсан байдаг.

### Хамтын хүчирхийлэл

* Дайны үеийн хүчирхийлэл
* Үймээн самууны үеийн хүчирхийлэл

## Өөртөө чиглэсэн хүчирхийлэл

* Бие махбодио гэмтээх
* Амиа хорлох тухай бодох
* Амиа хорлохоор төлөвлөх
* Амиа хорлох оролдлого хийх
* Амиа бүр мөсөн егүүтгэх

## Бэлгийн хүчирхийлэл

ЛГБТ төв нь бэлгийн хүчирхийллийг "Энэ нь тухайн хүн хүсээгүй байхад түүний зөвшөөрөлгүйгээр эсвэл зөвшөөрөл авахгүй, асуухгүйгээр үйлдсэн ямар ч бэлгийн болон бэлгийн эд зүйлтэй холбоотой үйлдлүүд болон үйл явдлуудыг хэлнэ. Энэ нь шууд болон шууд бус үйлдэл байж болно" гэж тодорхойлж,

### Бэлгийн хүчирхийллийн хэлбэрүүд:

* Бэлгийн сэдэлтэй зөвшөөрөлгүй биед хүрэх эсвэл хүрэх гэсэн оролдлого

* Бэлгийн сэдэлтэй магтаал, үгсийг хүсээгүй байхад хэлэх

* Тухайн хүнийг нүцгэн байхад, бэлгийн харьцаанд орж байхад эсвэл гар хангалга хийж байхад зөвшөөрөлгүй ширтэх, зургийг нь авах

* Бэлэг эрхтнээ харуулах

* Садар самуун бичлэг, зураг, дүрс бичлэг, дуу бичлэг (Порно) үзэхийг албадах

* Нүцгэлэх эсвэл биеийн аль нэг хэсгээ харуулахыг шаардах

* Аман болон бусад төрлийн бэлгийн харьцаанд орохыг, хийхийг албадах (ямар ч төрлийн)

* Бүх төрлийн бэлгийн ажлыг хийхийг шаардах, албадах

## Мөн үзэх

Хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл

Гэр бүлийн хүчирхийлэл

Хүний эрх

## Гадаад холбоос

Хүчирхийлэл гэж юу вэ? дэлгэрэнгүй мэдээлэл
# Улс төрийн нам

**Улс төрийн нам** (англи. *A political party,* орос. *Политическая партия,* франц*. Un parti politique,* испани. *Un partido político,* герман. *Eine politische Partei* ) - Үзэл бодлоороо эвлэлдэн нэгдсэн бөгөөд засгийн эрхийг авах эцсийн зорилготой хэсэг бүлэг хүмүүсийн албан ёсны нэгдэл юм. Улс төрийн нам нь тухайн улсын сонгуульд нэр дэвшигчидээ өрсөлдүүлэх ажлыг зохицуулдаг байгууллага юм. Намын гишүүд улс төрийн талаар ижил төстэй үзэл бодолтой байх нь түгээмэл бөгөөд намууд тодорхой үзэл суртал, бодлогын зорилтуудыг дэвшүүлж болно.

Улс төрийн намын үндсэн үүргүүд:

* Нийгмийн үүрэг - иргэдийн ашиг сонирхлыг нэгтгэн тодорхойлохыг эрмэлздэг бөгөөд тэдний хүсэл зоригоо илэрхийлэх арга замыг "зааж" өгөн тэдний шаардлагыг тодорхой зохих түвшинд гаргадаг (хурал, жагсаал, цуглаан зохион байгуулахаас эхлээд хувьсгалд уриалан дууддаг).
* Үзэл суртлын үүрэг - нийт нийгмийн гишүүд болон өөрийн гишүүддээ улс төрийн тодорхой үзэл баримтлалыг (либерал, консерватив, социал-демократ, фашист, Коммуннист гэх мэт) санал болгож итгэл үнэмшил болгосноор өөрсдийн боловсруулсан нийгмийн өөрчлөлтийн стратегиа дэмжүүлэх.
* Улс төрийн үүрэг (Сонгуулийн үүрэг, Удирдлагын үүрэг) - төрийн сонгуульд оролцож засаглах эрх мэдэл болон түүнд оролцох эрх авах, төрийн бодлогыг тодорхойлох, төрийн албан тушаалд өөрсдийн хүмүүсийг бэлтгэн байршуулах.
* Улс орны болон ард түмний эрх ашигт нийцүүлэн ажиллах.

Монгол Улсын иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх эрхийг хангах зорилгоор улс төрийн нам /цаашид “нам” гэх/ байгуулах, үйл ажиллагааг нь зогсоох, тараах, улсын бүртгэлд бүртгэх, намын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоож, үүнтэй холбогдон үүсэх харилцааг зохицуулах зорилгоор **Монгол Улсын улс төрийн намын тухай хууль** гарсан байдаг.

## Мөн үзэх

* Монгол Улсын улс төрийн намууд