Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хувьсгал

**Хувьсгалын төрлүүд** - Хүмүүсийн хамгийн их мэддэг хувьсгал бол дайрах, хүчний хувьсгал юм. Үүний жишээ бол, тодорхой бүлэг хүмүүс босож, тодорхой газарзүйн хэсэг газар, хот , эсвэл улсын удирдлагыг хүчээр авах үйл явц юм. Оршин тогтнож байсан засгийн газар нь нураж, бас тэр засгийн газрыг тэргүүлж байсан тэргүүн нь тэр газраа орхиж, эсвэл баривчлагдан,эсвэл бослогын үйл явцад алагдадаг. Өнгөрсөн хорьдугаар зуунд хамгийн алдартай хувьсгал нь ОХУ ийн коммунист хувьсгал болон хятдын хувьсгал юм. Мөн иймэрхүү хувьсгалууд нь иргэний дайны үед илэрж, үүний үр дүнд маш их энгийн ард алагддаг.

## Шашны хувьсгал

Энэ нь хүчний дайрдаг хувьсгалтай ижилхэн бөгөөд маш их хэмжээний үймээн самууныг бий болгодог. Гэсэн хэдий ч, шашнаас ангид байхын оронд, шашны хувьсгал нь оюун санааны шинэчлэл, сэтгэхүйг илүү анхаарлаа хандуулдаг. Олон удаа шашны хувьсгалыг эхлүүлэгчид нь өөрсдийн илүү материаллаг зорилгыг биелүүлэхийн тулд шашны хувьсгалыг хийдэг боловч, цаана нь өөрчлөгдсөн ахиц дэвшил нь үргэлж шашиндаа буцаж буудаг. 1979 оны ираны хувьсгал нь үүний нэг жишээ бөгөөд энэ хувьсгалын дараа иран улс нэгэн шашны дор дахин нэгэн хэв загварт орсон юм. Ихэнх амьдарлын жишээнүүдэд, шашны хувьсгал нь дарангуй дэглэмийг бий болгох хандлагатай байдаг. Ихэнх шашин шүтлэг нь хувь хүний эрх ашиг, сэтгэлийн амар амгалан байлгахын төлөө учир үр дүн нь ёс зүйг чухалчилсан шашны хувьсгал эерэг нөлөөтэй байдаг.

## Улс төрийн хувьсгал

Улс төрийн хувьсгал нь хүч хэрэглэх шаардлагагүй байдаг. Орчин үед, олон улс төрийн хувьсгалууд одоогийн байгаа улс төрийн системдээ суурь өөрчлөлтийг нотлосноор энхийн замаар хийгддэг. Энэтхэгийн Махатма ганди нь ард түмэн, болон эсэргүүцэлийг тухайн үед оршиж байсан улс төрийн системийг өөрчлөгдөхыг шаардахадаа хэрэглэсэн байдаг. Ингэснээрээ Ганди нь энэтхэгчүүдийг 1940 -өөд оны сүүлчээр эрх чөлөөтэй, тусгаар улс болгоход хөтлөж чадсан юм.

## Үйлдвэрийн хувьсгал

Үйлдвэрийн хувьсгал нь бусад хувьсгалтай ижилхэн зарчимтай боловч, хүмүүсийн бизнес хийх арга барилд суурь өөрчлөлтийг бий болгодог.

Өнгөрсөн 19 болон 20 дугаар зуунд хэд хэдэн өөр өөр үйлдвэрийн хувьсгал бий болсон, ингэснээрээ бизнесийн үйл ажиллагаа, үйлдвэрлэл, болон бараа болон бүтээгдэхүүн түгээх арга барилыг өөрчилсөн юм. Үйлдвэрийн хувьсгалын жишээнд дараах зүйлс ордог:

* шаталтад хөдөлгүүр, компьютер, онгоцны зохион бүтээлт болон нийтийн хамарсан хэрэглээ юм.
# Улс

**Улс** (Монгол бичиг:  *Улус*) нь тодорхой газар нутагтай төрт нэгдэл юм. Эрх мэдлээрээ бүрэн эрхт, харъяат хоёр янз байна. Хүчээр эсвэл албадлагагүй нийлсэн холбооны тусгаар улс байх нь цөөнгүй. Түүнчлэн өөр улсын манлайлал, нөмөрт байх улс бас бий. Улс гэдэг нь орон гэдэгтэй ижил утгатай боловч албан ёсоор хэрэглэгддэг.

## Үгийн гарал

1225 оны Чингисийн чулууны бичигт *хамаг монгол **улс (Монгол бичгийн галиг: *хамуг моңгол **улус) гэж, хожим 1246 онд Гүюг хаанаас Ромын пап 4-р Инноцентд илгээсэн захидлын тамганы дардаст *их монгол улс* (Монгол бичгийн галиг: *йэхэ моңгол улус*) хэмээн бичигдсэн нь Монгол бичгээрх эх сурвалжууд болдог. Мөн Монгол хэлэнд эртнээс хүмүүс (иргэн, хүн ам, ард түмэн, үндэстэн гэж бас ойлгогдож магадгүй) гэхийг өөрөөр "улс" хэмээдэг нь энэ хоёр утга угаасаа нэг үг байсан, эсвэл аль нэгнээсээ шилжсэн байж магадгүй юм.

## Улс орны онцлог

Улс орон нь ихэвчлэн өөрийн засгийн газар, төрийн байгууламж бүхий хууль, голчлон Үндсэн хууль, цагдаа, цэрэг, татварын систем, түүнчлэн бусад орны оршин суугчдаас тусгайлан бүрдсэн хүн амтай байдаг.

## Улс орны төрөл

### Улс

Улс нь тусгаар тогтносон нутаг дэвсгэр дээрх засгийн газар, хүн ам, дээд эрх мэдэл гэсэн ойлголтуудаар тодорхойлогддог.

Дэлхийн өмнөд туйлаас бусад бүх газар нутаг нь улс орнуудад хуваагдсан байдаг. Ватикан хот улсыг оруулаад нийт 193 улс орон НҮБ-ын гишүүн орноор, хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Эдгээр дээр өөрөө-тодорхойлогч гэсэн философитой, улс болон хүлээн зөвшөөрүүлэх хүсэл бүхий дээд эрх мэдэлгүй нутаг дэвсгэрүүд бий.

Тэдгээрийн зарим нь хүн ам, нутаг дэвсгэрээ хянах де-факто бүхий Авхаз зэрэгтэй адилхан ч, дээд эрх мэдэл нь хүлээн зөшөөрөгдөөгүй байдаг. Өөрөөр төв засгийн газаргүй ч бодит байдал дээр улс хэмээн олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсууд ч бий. Эдгээр нь олон улсад тус тусын улс гэж явдаггүй ч, олон улсад өөрийн нутаг дэвсгэр бүхий улс гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг.

### Үндэстэн

Үндэстэн гэдэг нь "Төрт-улсад хэлбэршсэн эсвэл хэлбэршихээр эрмэлзсэн нэгдсэн нэг адилтгал бүхий хүмүүсийн бүлэглэл" юм гэж 2001 онд Финландын улс төрч, судлаач Пиа-Ноора Кауппи нар нь тодорхойлсон байдаг.

Эндээс улс оронд байх зүйл нь нэгдсэн нэг угсаа гарал, хэл зүй, шашин, түүх бүхий хүмүүсийн групп юм гэж хэлж болох юм.
Дээд эрх мэдэл бүхий Төрт-улс(nation-state) гэдгээс ялгахын тулд дээд эрх мэдэлгүй үндэстэн байх үеийн улс орон гэдэгтэй ойролцоо утгатайгаар энэхүү ойлголт нь хэрэглэгдэх болсон.

## Нэмэр

* Дэлхийн улс, орнууд
* Бүрэн эрхт улс

## Эшлэл
# Европол

Европолын төв байр
**Европол** (англи. *Europol*) бол Хааг хотод төвтэй Европын Холбооны цагдаагийн алба юм. Тус албаны гол зорилго нь олон улсын зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх үндэсний албадын ажлыг уялдуулан зохицуулах бөгөөд үндэсний цагдаагийн албад хоорондын мэдээллийн солилцоог сайжруулахад чиглэж байна. Терроризм, хууль бус зэвсгийн наймаа, хар тамхины наймаа, хүний ​​наймаа, хүүхдийн порнограф, мөнгө угаах гэмт хэрэгтэй тэмцэх зэрэг нь Европолын үйл ажиллагааны гол чиглэл юм.

2020 оны 2-р сараас эхлэн Европол нь Европын Холбооны гишүүн 27 орны цагдаагийн албаны ажлыг уялдуулан зохицуулж байна.

Европолын гишүүн орнуудын газрын зураг
Одоогийн байдлаар Европолд 630 орчим ажилтан ажиллаж байгаагийн 120 орчим нь Европын Холбооны гишүүн орнууд өөрийн үндэсний хууль сахиулах байгууллагуудын төлөөлөгчөөр Европолд томилогдон ажиллаж байгаа Европолын холбох ажилтан (англи. *Europol Liaison Officer*, *ELO*) нар юм.
# Анархизм

**Анархизм** (*гре. *anarchism** - үл тоомсорлохуй) — хүн эрх чөлөөгөө эдлэхэд төр үргэлж саад болдог учир аливаа нэгэн албадлага, хууль дүрэм үгүйгээр нийгэм нь оршин тогтнох ёстой гэсэн үзэл. Анархистууд “Акефалес”-ийг (балар эртний удирдлагагүй нийгмийн тогтолцоо) орчин үеийн нийгэмд дахин сэргээж болно хэмээн үздэг. Улс төрийн шинжлэх ухаанд анархизмыг “ёс суртахуун хийгээд улс төрийн замбараагүй байдал” гэж үзэх хандлага түгээмэл байдаг. Гол төлөөлөгч нь Бакунин, Махно гм.