Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Монголын тэгш өндөрлөг

| Монголын тэгш өндөрлөг |
| --- |
|  |
| Чин улсын 1903 оны газрын зураг |
| Хятад нэр |
| Уламжлалт | 蒙古高原 |
| Хялбаршуулсан | 蒙古高原 |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Ménggǔ Gāoyuán |
| Бопомофо | ㄇㄥˊ　ㄍㄨˇ　ㄍㄠ　ㄩㄢˊ |

 |
| Монгол нэр |
| Монголын Кирилл | Монголын тэгш өндөрлөг |
| Монгол бичиг | ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠲᠡᠭᠰᠢ ᠥᠨᠳᠥᠷᠯᠢᠭ |
|  |

**Монголын тал хээр** нь Төв Азид орших тал хээр бөгөөд өндөр уулс хосолсон томоохон тэгш өндөрлөгүүдийн нэг бөгөөд монгол үндэстэн оршин суудаг. Энэхүү тэгш өндөрлөгт Монгол Улс, Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон болон Оросын холбооны нэгж болох Тува орон зэрэг улсууд оршдог. Монголын тэгш өндөрлөг нь Төв- ба Дорнод Азийн бүсэд орших хамгийн том Төвөдийн өндөрлөгийн дараа ордог бөгөөд далайн түвшнээс дээш 900-1500 метр орчим өндөр бүхий өмнөд болон зүүн өмнөд хэсэгтээ говийн элсэрхэг бүсээр хүрээлэн оршино. Хур тунадас бага, температурын зөрүү ихтэй, эрс тэс уур амьсгалтай нутаг болно.

## Байршил ба цаг уур

Тус тэгш өндөрлөг нь ойролцоогоор 2.000 × 1.000 километр бараг дөрвөлжин хэлбэртэй нутаг ба Тэнгэр Уулаас Өвөр Монголын зүүн хойд зүгт байх Их Хянганы нуруу хүртэл үргэлжилнэ. Өмнө зүгт Наньшань уулс ба Шар мөрөн дэх Ордосын тэгш өндөрлөгөөр хязгаарлагдана. Зүүн урд зүгтээ түүний бэл нь 200 орчим км Бээжинд дөхөж очно. Умард зүгт монголын Алтай-, Хангайн нуруу болон зүүн зүгт Байгал нуураар хязгаарлагдана.

Энэхүү уртаашаа сунасан, овгор ихтэй тэгш өндөрлөг нь говь хээрийн бүсийн шинж бүхий маш хуурай уур амьсгалтай юм.

## Хөрсөн доорх баялаг

Монголын тэгш өндөрлөг нь газрын доорх ашигт малтмалын хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлэх баялагтай. Үүнд: зэс, алт, мөнгө, алмааз, төмрийн хүдэр, хайлуур жонш, чулуун нүүрс, силикат, доломит, фосфорит, цагаан тугалга, цайр, гянт болд (вольфрам), молибден, уран, газрын ховор металл, газрын тос зэрэг байна. Говийн өмнөд хэсэгт нь магадгүй дэлхийн хамгийн том зэсийн баяжмалын орд байх ба олборлолт хийгдээгүй өөр олон баяжмалын орд газрууд бий. Ар Монгол, Өвөр Монголын аль алинд нь нийт газар нутгийн зөвхөн гуравны нэг хэсэгт л геологийн судалгаа (2017 оны байдлаар) хийгдсэн байна. Одоогийн байдлаар 6000 гаран орд газарт 80 орчим эрдэс бодис байгааг олж тогтоожээ.

## Эшлэл
# Шулуун хөх хошуу

Шилийнгол аймгийн газрын зурагт «12» дугаартай байгаа нь Шулуун хөх хошуу
**Шулуун хөх хошуу** (монгол бичгээр  - *шилугун хөхэ хошигу*; хятадаар 正蓝旗 - *zhènglán qí*) — БНХАУ-ын Өвөр Монголын Шилийнгол аймгийн харъяат хошуу. Аймгийнхаа Долнуур шянь, Шилийн хот болон Тайвас, Шулуун хөвөөт цагаан, Сөнөд зүүн, Авга гэх дөрвөн хошуу, бас өөртөө засах орныхоо Улаанхад хоттой хаяа залгадаг. 9,963 км2 газартай энэ нутагт 2010 онд 81,967 хүн оршин сууж байв. Дотроо 3 балгас (Шанд, Хавирга, Сангийн Далай), 8 сум (Буушуудай, Нарт, Сайнхудаг) болж хуваагддаг.

## Гадаад холбоос

* zlq.gov.cn — Шулуун хөх хошууны засгийн явдлын сүлжээ
# ЮНЕСКО

| Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization Organisation des Nations Unies pour l'éducation, la science et la culture Organisation der Vereinten Nationen für Bildung, Wissenschaft und Kultur Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры منظمة الأمم المتحدة للتربية والعلم والثقافة 联合国教育、科学及文化组织 |
| --- |
|  ЮНЕСКО-гийн далбаа |
|   |
| Байгууллагын төрөл | Тусгай байгууллага |
| Товчлол | UNESCO, ЮНЕСКО (*JUNESKO*) |
| Удирдлага |  Франц Одри Азулай (Ерөнхий захирал) |
| Байгуулагдсан | 1946 оны арваннэгдүгээр сарын 16 |
| Төв байр | Парис,  Франц |
| Дээд байгууллага
  |  Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага |
| en.unesco.org |

**Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байгууллага** буюу **ЮНЕСКО** нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Эдийн засаг нийгмийн зөвлөлийн удирдлаган дор байдаг, боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын салбарыг хөгжүүлэх зорилгоор 1945 оны 11 сард батлагдсан дүрмийн дагуу 1946 онд байгуулагдсан НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллага юм.

## Ерөнхий танилцуулга, түүх

Англи нэр болох **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization**-ын эхний үсгүүд болох **UNESCO** буюу **ЮНЕСКО** гэдэг нэрээрээ дуудагдах нь элбэг. Францын нийслэл Парист төв нь байрлана. Одоогийн тэргүүн нь Францын иргэн Одри Азулай юм.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа НҮБ байгуулагдаж, дайны аюулыг хүн төрөлхтөн дахиж амсахгүй байх үүднээс ЮНЕСКО-гийн дүрмийг баталсан байдаг. Үүний өмнөх үгэнд "Дайн нь хүний сэтгэл санаанд бий болдог учраас хүний сэтгэл санаанд энхтайвны үрийг тарих ёстой" гэж байдаг бөгөөд энэ нь ЮНЕСКО-г байгуулах зорилго, үйл ажиллагааны чиглэл болж, үүнийгээ соёл, боловсрол, шинжлэх ухааныг хөгжүүлэн дэмжиж дэлгэрүүлэх замаар хэрэгжүүлэх бодлоготой байгууллага юм.
Ерөнхийдөө "бүх нийтийн анхан шатны боловсрол", "өвөрмөц соёлыг хамгаалах, соёл иргэншлүүдийн харилцан ойлголцол бүхий хөгжил" зэргийг үйл ажиллагааныхаа зорилт болгодог.
2006 оны 7 сарын байдлаар дэлхийн 191 орон тус байгууллагын гишүүн бөгөөд ажиглагч гишүүний статустай 6 орон бий. Монгол улс нь тус байгууллагын жинхэнэ гишүүн юм.

## Холбоотой

* Дэлхийн өв
* ЮНИСЕФ (НҮБ-ын Хүүхдийн сан)

## Цахим холбоос

* UNESCO: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
# Вики

**Вики (Wiki)** гэдэг нь мэдээллийн агуулгыг хэн ч өөрчлөх, баяжуулах болон шинээр сэдэв нээх боломжтой нэгэн төрлийн вэб хуудас юм. Ингэж өөрчлөлт хийхэд заавал бүртгүүлсэн байх албагүй харин өөрчлөлт хийсэн хүний нэрний оронд таны IP хаяг бүртгэгдэнэ. Википедиа нь викигийн нэг жишээ юм. Вики гэдэг нь Хавай хэлээр "хурдан" гэсэн утгатай юм.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.