Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тамга

Хайду ханы тамга
**Тамга** гэдэг нь албаны болон бусад бичиг баримтыг баталгаажуулах үед ашиглаж ирсэн хэрэгсэл юм. Тамга нь эрт үеэс хэрэглэж эхлэхдээ цаас, **шавар баримал**, **хөшөө дурсгал**, **төмөр эдлэл**, **торго даавуу** бүхий зураг, сэлт дээр ямар нэгэн дүрсийг билэгдэл болгон товойлгон дүрслэн уг зүйлээ тодорхой нэг эзэнтэй гэсэн ойлголт өгөх зориулалттай бүтээгдсэн. Эрт үеэс үүрэг зориулалтаараа төрийн болон хувийн компани зэрэгт хуулийн дагуу хэрэглэж буйг **тамга**, хувь хүн өөрийн хүсэл сонирхолд тулгуурлаж, зөвхөн өөрийгөө илэрхийлэх зориулалттай бол **тэмдэг** гэж нэрлэж ирсэн. Аман ярианд тамга, тэмдэг гэсэн хоршоо үгээр хэрэглэдэг.

## Түүх

**Богд хааны шашин төрийг хослон барих төрийн тамга**
Хүн үүссэн үеэс хадан дээр амьтны дүрст тэмдэг үлдээсэн зүйл ажиглагддаг. Энэ нь тамга үүсэх анхны эхлэл болсон гэж үздэг. Энэ нь сүүлдээ хөгжсөөр үсэг бичиг үүссэн үед дөрвөлжин эсвэл зуувин, дугуй , гурвалжин зэрэг дүрсэн дотор дүрс буюу үг сийлж, үлдээх замаар хамгийн анхны тамга төст дүрсийг эртний Мисир, Шүмерийн хотууд, эртний Ся, Шан улсуудын хотуудаас ваар, зураг, модон дээр сийлж үлдээсэн байдлаар олдож ирсэн. Төрт улсууд үүссэн цагаас хот улсууд, жижиг улсын хаад, ноёдын хэрэглэх тамга нь энгийн иргэний тэмдэг хоёрын зааг ялгаа үүсч эхэлсэн. Ингэхдээ төрийн тамга нь дорно дахинд дөрвөлжин хэлбэрийг олсон бол, өрнө дахинд дугуй хэлбэр бүхий тамга хэрэглэж байсан. МЭӨ III зуунаас хойш тамга нь тухайн бүс нутаг, орны авианд тааруулсан үсэг бичгээр үйлдэх болсон өнөө хүртэл тасарашгүй иржээ. Харин хувийн тэмдэг нь ямар нэгэн дүрс, билэгдэл, эзэн хүнийг илэрхийлэх бичиг сийлсэн хэдий ч, албаны тамгаас жижиг хэмжээтэй байв.

## Холбоотой мэдээлэл

* Их Монгол улсын их хааны тамга

## Цахим холбоос

 **Commons: Тамга** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Тамга** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |
# Жүрж

| Жүрж |
| --- |
|  Модонд ургаж буй жүрж ба цэцэг,навч. |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Ургамал  |
| Division: | Magnoliophyta  |
| Анги: | Magnoliopsida  |
| Баг: | Sapindales  |
| Овог: | Жүржийнхэн  |
| Төрөл: | *Цитрус*  |
| Зүйл: | C. sinensis  |

 |
| Латин нэр |
| Citrus sinensis (Карл Линней) |

Жүрж
**Жүрж** буюу **Амтат жүрж** нь улаан шаргал өнгөтэй, С витаминаар баялаг, жүржийн модонд (цитрус) ургадаг жимс юм. Цитрус нь 10м орчим өндөртэй, мөнх ногоон навчтай ба таван дэлбээтэй цагаан цэцэг гардаг мод бөгөөд цэцэг нь анхилуун хурц үнэртэй тул зөгий их татагдан цугладаг.
Жүрж нь Азиас гаралтай юм. 15-16 зуунд Хятадаас Лисбон уруу дамжин, дэлхий даяар тархжээ. Өнөө үед жүржийн тариалалтаар голлох орнууд нь Америк, Бразил, Испани, Итали, Мексик зэрэг болно.
Жүржийг хальсыг нь арилган шууд идэж хэрэглэхээс гадна шүүс хэлбэрээр, мөн нугасны махан хоол зэрэгт соус болгож хэрэглэнэ. Жүржийн хальс нь нэг төрлийн архи хийхэд бас ашиглагддаг байна.

## Жүржийн тариалалт

|  |  |
| --- | --- |
| Жүржийн топ үйлдвэрлэгчид — 2005 | (сая тонн) |
|  Бразил | 17.8 |
|  Америкийн Нэгдсэн Улс | 8.4 |
|  Мексик | 4.1 |
|  Энэтхэг | 3.1 |
|  Хятад | 2.4 |
|  Испани | 2.3 |
|  Итали | 2.2 |
|  Иран | 1.9 |
|  Египет | 1.8 |
|  Пакистан | 1.6 |
| **Дэлхийн нийт** | **61.7** |
| *Эх сурвалж: НҮБ-ын Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага (FAO)* |

## Эшлэл

 **Commons: Жүрж** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Талын эзэнт гүрэн

Хүннү улс
**Tалын эзэнт гүрэн** мөн **Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн** гэдэг нь эртний эринээс шинэ эриний өмнөх үе хүртэл Евразийн тал нутгийг байлдан дагуулж явсан морьтон ард түмнүүдийн ноёрхлын хэлбэрийг орчин үед нэрлэх болсон нэр томьёо юм. Талын эзэн гүрэн нь нүүдэлчин ба суурин соёлыг өөртөө нэгтгэсэн байх ба хөрш зэргэлдээх суурин соёлт улсуудтай байнгын харилцаатай байв.

Морьтон түмнүүдийн эзэнт улсын байгуулал нь ихэнхдээ овог аймгуудын эвсэл дээр суурилах учир нэг талаас буцан задрах нь маш түргэн байв. Нөгөө талаас маш энгийн дотоод бүтэц бүхий удаан хугацаанд оршин тогтносон том гүрнүүдийг ч байгуулсан юм. Талын эзэн гүрнүүд нь захиргааны төв сууринтай байсан ч, дийлэнх нутаг дэвсгэрт нь суурин маш цөөн байв. Эзэнт гүрэн удаан хугацаанд оршин тогтнох болон суурин амьдралд шилжих үеүдэд тал нутагт томоохон хотууд ч бий болж байсан бөгөөд үүний тоонд Хар балгас, Хархорум (хоёулаа өнөөгийн Монгол Улсын нутагт) зүй ёсоор орно.

## Талын эзэнт гүрнүүдийн жишээ

Нүүдэлчдийн эзэнт гүрнүүд нь евразийн нийт тал хээрийн бүс нутгийн дагуу бий болж байснаас гадна зарим нь зөвхөн өрнөдөд, зарим нь Төв Азид төвтэйгээр эсвэл зарим нь хятадын умард талаар буюу Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт төвтэйгээр байгуулагдаж байв. Нүүдэлчдийн байгуулсан гүрнүүдээс цөөн хэдэн жишээг дурдвал Хүннү улс (МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 1-р зууны сүүл хүртэл), Хүннү Эзэнт Улс (430-469 оны орчим), Аварын Эзэнт Гүрэн (6-р зууны хоёрдугаар хагасаас 8-р зууныг дуустал), Түрэгийн Түрүү Хаант Улс (552–630/659), Түрэгийн Хожуу Хаант Улс (682–742), Уйгурын Хант Улс (745–840), Хазарын Эзэнт Улс (7–10-р зуун), Хар Кидан Улс (12-р зуун), Их Монгол Улс (1206–1405 он).
# Логик

**Логик** (эртний грек. λογική — «зөв бодлын тухай шинжлэх ухаан»; «сэтгэх чадвар»; λόγος «сургааль, шинжлэх ухаан») зөв шалтгаан ба үндэслэлтэй дүгнэлтийн зарчмуудын зохион байгуулалттай судалгаа юм. Компьютерын шинжлэх ухаан ба математик, гүн ухааны сургуулиудад логикийг оюуны ажиллагаануудад хэрэглэдэг.

Логик бол эртний Грекийн гүн ухаанд шинжлэх ухаан болж үүссэн гэж үздэг. Үүнээс хойш 2 мянга 500 жилийн турш XIX зууны хоёрдугаар хагас хүртэл локигийг гүн ухааны шинжлэх ухааны хэсэг гэж судалдаг байсан. Орчин үеийн тооцоон дэээр суурилсан логикийг Германы эрдэмтэн Г.Фреге «Begriffsschrift» (Ойлголтуудын тооцоолол, 1879) зохиолдоо бичиж үүсгэсэн байна.

Логикийн гол зорилго ба түүний үүрэг нь өмнөх мэдэгдлүүдээс дараагийн мэдэгдлийг гаргах хуулиудыг өөрчлөхгүй хэвээр хадгалахад оршино. Энэ тохиолдолд дүгнэлтийн үнэн зөв эсэх нь зөвхөн дүгнэлтэд тусгагдсан мэдэгдлүүдийн үнэн зөв, тэдгээрийн бие биетэйгээ зөв уяалдан холбогдсоноос хамаарна. Зарим бодол бусдаас хэрхэн дагалддагийг судалснаар логик сэтгэлгээний хуулиудыг илрүүлдэг байна.

### Логикийн сэдвүүд

* Ой санааны логик
* Таах логик
* Тогтоох логик
* Загвар логик
* Чөлөөтэй бодол
* Математикийн логик
* Гүн ухаанаар өрсөлдөх логик
* Логик ба тооцолох
# Теософи

**Теософи** (Англи: Theosophy) гэдэг нь шашны философи ба далд ухааны (мистисизм) тухай онол, сургаал юм байна. Үүсгэн байгуулагчид нь Елена Петровна Блавацки (1831–1891), Хенри Стиль Олкотт (1832–1907), Виллиам Кюан Жаж (1851–1896) нар бөгөөд 1875 онд Нью-Йорк хотод Теософийн Нийгэмлэгийг үүсгэн бий болгожээ.
# Олон нийтийн өмнө үг хэлэх

Олон нийтийн өмнө үг хэлэх (эсвэл илтгэл тавих) нь олон нийтэд зориулсан, тодорхой сэдвээр үг хэлэх урлаг юм. Түүхийн туршид олон нийтийн өмнө үг хэлэх нь соёл, шашин, улс төрийн ач холбогдолтой байж, илтгэлийн ур чадварын чухлыг онцолж ирсэн.

Эртний Хятадын гүн ухаантан Конфуци нь хувь хүмүүсийн амьдралд гүнзгий нөлөө үзүүлэх үгийг ашиглахыг дэмжиж, энэ ур чадварын үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрч байсан. Барууны уламжлалд эртний Грек, Ромд олон нийтийн өмнө үг хэлэх урлагийг өргөнөөр судалж, энэхүү ур чадвар нь томоохон сэтгэгчдийн сонирхлын сэдэв болж байжээ.

Аристотель, эртний Грекийн гүн ухаантан, олон нийтийн өмнө үг хэлэх урлагийг судалж, үүнийг гурван төрөлд ангилсан: хэлэлцүүлэг (улс төрийн), баярын (ёс төрийн), болон шүүхийн (шүүх танхимд хэлэх үг). Түүний ангиллыг Ромын философич, илтгэгч Цицерон мөн хүлээн зөвшөөрч, шүүхийн (шүүхийн), хэлэлцүүлгийн (улс төрийн), ёслолын (ёс төрийн) гэсэн гурван зорилгоор олон нийтийн өмнө үг хэлэхийг ангилсан.

Орчин үед олон нийтийн өмнө үг хэлэх ур чадвар нь төрийн байгууллага, аж үйлдвэр, сурталчилгаа зэрэг салбарт өндөр үнэлэгддэг. Мөн энэ ур чадвар нь дижитал технологийн дэвшилтэй хамт хөгжиж, видео хурал, мультимедиа үзүүлэн зэрэг шинэлэг харилцааны хэлбэрүүдтэй уялдан өөрчлөгдөж байна.
# Христийн чуулган

Энэ нь Есүс Христийг өөрсдийн Аврагч, мөн Эзэн хэмээн хүлээн зөвшөөрч, түүний төрөлт, амьдрал, үхэл, дахин амилалд итгэсэн хүмүүсийн нөхөрлөл юм. Христийн чуулган нь гурван үндсэн ухагдахуунаар ойлгогддог.
1. Христийн Чуулганы нэгдмэл байдал
Энэ нь Есүс Христийг Бурхан Эцэгийнхээ баруун гарын хүндэт суудалд залрахаар дээш хөөрөн одсоны дараагаар Пентехөст баярын үед Ариун Сүнсний дүүргэлтээр үүссэн чуулган бөгөөд энэ нь одоо ч үргэлжилж байгаа. Энд цаг хугацаа орон зай үл хамааран Есүс Христийн дахин ирэлтээр дэлхийн төгсгөл ирэх хүртэл үргэлжлэх юм. Энэ нь анхны чуулганаас эхлээд ирээдүйн бүх чуулганыг нэг чуулган Христийн Бие хэмээн хардаг.
2. Итгэгчдийн нөхөрлөл
Энэ нь газар нутгаар хязгаарлагдсан бүлэг итгэгчдийн нэгдэл юм. Энэ нь аливаа байршил, байр, орон зайнаас үл хамаарах бөгөөд тэдний цугларч буй нь өөрөө чуулган юм. Чуулганы барилга байгууламж үүнд маш бага утгатай бөгөөд байргүй ч тэд цугларч байгаа нөхцөлд энэ нь чуулган болно.
3. Хувь хүн
Итгэгч бүр Ариун Сүнсний орших сүм гэж хэлэгддэг. Энэ утгаараа хүн бүр чуулганы эд эс бөгөөд мөн чуулган юм.

Христийн чуулган буддын сүм дуганаас ялгаатай. Энэ нь итгэгчид хэрэгтэй үедээ ирдэг үйлчилгээний газар биш. Итгэгчид өөрсдөө цугларч, Бурханы сургаалыг сонсож, чуулганаа өөрсдөө бүрдүүлж байдаг. Христитгэлийн нэг онцлог нь ганц хоёроороо ч байсан заавал цугларч, Бурхан Эзэнээ алдаршуулдаг, Библиэс суралцдаг, залбирдагт оршино. Чуулган нь христитгэгчдийг нийгэмдээ сайн үйлс бүтээхэд нь урамшуулдаг гол газар нь байдаг. Христийн чуулган нь сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, болон бусад төрийн бус байгууллагуудын үйлчилгээг бие даан явуулдаг төрийн бус байгууллага тул олон улс Христийн чуулганууд болон бусад шашны болон секуляр байгууллагууд дээр тэрхүү ачаагаа тавьсан байдаг.

## Эшлэл
# QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт

Файл:File:QS World University Ranking 2019.pngQS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт
QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт нь Quacquarelli Symonds гэх өндөр боловсролын шинжилгээний компанийн боловсруулсан харьцуулсан их сургууль, коллежийн жагсаалтуудын багц юм. Энэ жагсаалтын анхны хэвлэл нь Times Higher Education (THE) сэтгүүлтэй хамтран 2004 онд Times Higher Education-QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалтаар эхэлсэн бөгөөд их сургуулийн гүйцэтгэлийн талаар хараат бус мэдээллийн эх сурвалж болох зорилготой байв. 2009 онд хоёр байгууллага тус тусдаа хараат бус их сургуулийн жагсаалт гаргах болсноор QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт болон THE Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт тус тусдаа гаргах болсон. Түүнээс хойш QS-ийн жагсаалтын багц нь QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт, QS Сэдвийн Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт, дөрвөн бүс нутгийн жагсаалт (Азийн, Латин Америк ба Карибын, Европ, Арабын бүс) болон хэд хэдэн MBA-ийн жагсаалтууд, QS Хамгийн Шилдэг Оюутны Хотуудын жагсаалт зэргийг агуулдаг. 2022 онд QS нь QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт: Тогтвортой байдал жагсаалтыг гаргаж, 2023 онд QS Дэлхийн Их Сургуулийн Жагсаалт: Европ гэсэн жагсаалтыг танилцуулсан
# Уугуул ард түмэн

**Уугуул ард түмэн** (англ. *indigenous peoples,* орос. *коренные народы*) - бусад газраас нүүж ирж суурьшихаас өмнө тухайн газар нутагт амьдарч байсан ард түмэн буюу хүмүүсийг хэлдэг юм. Өөрөөр хэлбэл зонхилох бус хүн амын бүлгүүд бөгөөд тухайн нутаг дэвсгэрийн анхны буюу уугуул оршин суугчдын, ялангуяа колоничлогдсон хүмүүсийн үр удам юм. Энэ нэр томьёо нь нарийн тодорхойлолтгүй боловч 21-р зуунд уугуул иргэдийг тодорхойлох нь голчлон өөрийгөө таних, муж улсын бусад бүлгүүдээс соёлын ялгаа, уламжлалт нутаг дэвсгэртэйгээ онцгой харилцаа, олноороо давамгайлсан соёлын байдлын хүрээнд дарлал, ялгаварлан гадуурхалт дээр суурилсан байдаг.

НҮБ болон Олон улсын эрх зүйд уугуул иргэдийн талаар нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн тодорхойлолт байдаггүй.

Уугуул иргэд дэлхийн өнцөг булан бүрт амьдардаг: жишээлбэл, Алс Дорнодод Эвенкууд, Хойд Америк болон Алс Дорнодын Арктикийн тойрог дахь Эскимос, Алеут, Скандинав болон Кола хойг дахь Сами, Шинэ Зеланд дахь Маори, Австрали дахь Америк тивийн индианчууд гэх мэт. Тэдний тоо ойролцоогоор 300 сая хүн байгаа юм.
# Нийгмийн гадуурхалт

**Нийгмийн гадуурхалт** буюу нийгмийн гадуурхалт нь нийгмийн сул тал, нийгмийн захад унасан байдал юм. Энэ нь Европт өргөн хэрэглэгддэг нэр томъёо бөгөөд 20-р зууны сүүлчээр Францад анх хэрэглэгдэж байжээ. ЕХ-ны нөхцөлд Европын Комисс үүнийг "эдийн засаг, нийгмийн дэвшилд хувь нэмрээ оруулах, үр шимийг нь хүртэхэд саад болох (эсвэл хасагдах) нөхцөл байдал" гэж тодорхойлсон. Үүнийг боловсрол, социологи, сэтгэл судлал, эрүүл мэнд, улс төр, эдийн засаг зэрэг салбаруудад ашигладаг.

Нийгмийн гадуурхалт гэдэг нь тухайн бүлгийн гишүүдэд ихэвчлэн олддог, нийгэмд нэгдэх, хүний ​​эрхийг хангахад үндэс суурь болдог төрөл бүрийн эрх, боломж, нөөцөөс хувь хүмүүст хаагдах (эсвэл бүрэн нэвтрэх боломжгүй) үйл явц юм. бүлэг (жишээ нь, зохих процесс).

Нийгмээс гадуурхагдсаны улмаас эрхээ хасуулах буюу эрхээ хасуулах нь тухайн хүний ​​нийгмийн давхарга, арьсны өнгө, шашин шүтлэг, угсаа гарал, каст, боловсролын байдал, бага насны харилцаа, амьдралын түвшин, эсвэл улс төрийн үзэл бодол, гадаад төрхтэй холбоотой байж болно. Ийм ялгаварлан гадуурхах хэлбэр нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс, цөөнх, ЛГБТQ+ хүмүүс, хар тамхи хэрэглэгчид, байгууллагын асрамжийн газраас гарсан, өндөр настан, залуучуудад ч бас хамаатай. Хүн амын хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм хэмжээнээс ямар нэгэн байдлаар хазайж байгаа хүн бүр нийгмээс гадуурхагдах бүдүүлэг эсвэл нарийн хэлбэрт өртөж болзошгүй юм.
# Сапфо

*Сапфо*, Густав Климт
**Сапфо** (Аттик Грек:Σαπφώ, Аиолик Грек:Ψάπφω) нь Лесбос аралд төрсөн Эртний Грекийн гаргууд яруу найрагч эмэгтэй юм. Тэрээр өмнө нь хэнч бичиж байгаагүй гал эрмэлзлэл бүхий, тачаангуй яруу найргийн хэвийг бий болгожээ. Түүнчлэн хувь хүний сэтгэл зүй, нарийн тансаг эгшиг яруу байдлыг гаргуун дүрслэн бичиж, орчин үеийн хувь хүнийг чухалчлах үзлийг эхлүүлэгч гэгддэг.

## Амьдрал

Амьдралынхаа туршид гаргууд яруу найрагч хэмээгдэж, Сицилийн арлын Сиракузад зочлох үед нь түүнд зориулж хөшөө хүртэл босгож байжээ. Сапфо анхны уянгын их найрагч байсан юм. Түүнийг суут сэтгэгч Сократ шүтэн биширдэг байсан тухай Платон анх зарласан бөгөөд Солон, Плутарх, Аристотель гээд олон сэтгэгчид гоц авъяасыг нь бахдан тэмдэглэжээ. Платон нь Сапфогийн шүлгүүдийг өндрөөр үнэлж, Сапфог "10 дахь Музы" гэж дуудаж байжээ.

Түүний нөхөр нь чинээлэг тул, улс төрт оролцох сонирхолтой байсан ба Сапфог дагуулан олон газраар аялж байжээ.

Мөн тэрээр нэг төрлийн сургууль байгуулан, тэндээ хараахан гэрлээгүй байгаа бүсгүйчүүдэд утга зохиолын хичээл зааж байжээ. Түүний бичсэн ихэнх шүлгүүд нь сургуулийнхаа сурагч нарт зориулан бичжээ.
Түүний бүтээлүүд нь 5 хөлтэй дөрвөн мөртүүд олон байсан ба энэ бичлэгийн хэлбэрийг "Сапфогийн шүлгийн систем" гэдэг. Ихэвчлэн хайр дурлалын сэдэвт шүлэг голчилдог. Хамгийн алдартай нь "Афродитагийн магтаал дуу" юм.

Хайр дурлалын шүлгээрээ Сапфо нь Эртний Ромын үед ч алдартай байсан. Овидын "Хайрын тухай" шүлгийн шүүмж бичигт "Өнөөдөр Сапфогийн нэрийг дэлхийн улс бүр мэддэг болжээ" гэж бичсэн байдаг.

Харин хойч үеийнхэндээ Сапфогийн бүтээл нь цаг үеээ олоогүй хэмээн шүүмжлүүлдэг. Ромын эриний үед Сапфо нь шүүмжлэлийн бай болж, Христосын шашин цэцэглэлтийнхээ үед орохтой зэрэгцэн түүний ихэнх бүтээлүүд нь үрэгдэж алга болжээ.

Шүүмжлэлийн дунд түүнийг доромжлон ижил хүйстэн биеэ үнэлэгч, дууч эмсийн зууч байсан гэж гүтгэж байжээ. Юутай ч Сапфо нь авааль нөхөртэй, охинтой байсан ажээ. НТӨ 580 оны үед улс төрийн шалтгаанаар яруу найрагч Алкейн хамтаар Сицили рүү цөлөгдсөн баримт бий.
Түүнчлэн нас тогтсон хойноо залуу хархүүд дурлаж, хадан цохионоос тэнгис рүү үсрэн амиа хоролосон гэлцдэг билээ.

Орчин үед эмэгтэй ижил хүйстнүүдийг "лесби" гэж нэрлэдэг нь Сапфогийн төрсөн арал Лесбосоос гаралтай юм.
Монгол хэлнээ анх яруу найрагч судлаач Г.Аюурзана уран бүтээлээс нь орчуулж "Дэлхийн сонгомол яруу найраг" номондоо хэвлэж байжээ.

## Уран бүтээл

*ТЭР ХАМГААС ИЛҮҮ*

```
Дэргэдээ суулгаж хүлцсэнээрээ
Тэнгэр бурхан минь болов тэр

Дуу хоолойн чинь уянгалаг ярууг
Сэм чагнахад сэтгэл бүлээцэж
Дур булаам инээмсэглэл чинь
Зүрхний цохилтыг түргэсгэх юм

Хэрэв чамтай гэнэт тулгарвал
Хэл гацаад, дуугарч чадахгүй юм
Арьсан доогуур нимгэхэн дөл гүйж
Алаг нүд харанхуйлчих юм

Чихний минь хэнгэрэг л
Нинжигнэн дэлдэх дуулдаж
Хөлсөө дагаад би урсчих юм

Чичирч дагжаад бүхий л бие
Хатсан өвснөөс илүү сиймийж
Үхэлд тэврүүлчих шиг л болох юм.
```
# Халдвар

Халдвар
**Халдвар** нь эмгэг үүсгэгч биетийн эд эс рүү хийх халдлага, тэдний үржил, болон өвчин үүсгэгч биетийн үүсгэсэн хорт бодист гаргаж буй хүлээн авагчийн хариу үйлдэл юм. Халдварт өвчин буюу дамжуулагддаг, дамждаг өвчин нь халдвараас үүсдэг.

Халдвар нь олон төрлийн өвчин үүсгэгч бичил биетүүд, ялангуяа бактери, вирусээс үүдэлтэй байж болно. Хүлээн авагч биет дархлааны тогтолцоогоо ашиглан халдварын эсрэг тэмцэж чаддаг. Хөхтөн амьтад халдвард төрөлхийн хариу үйлдэл үзүүлж, зарим үед үрэвсэж, улмаар дасан зохицдог.

Халдварыг эмчлэхэд хэрэглэгддэг тусгай эмүүд нь антибиотик, вирус, мөөгөнцрийн эсрэг эм, антипротоз болон антигельминтикүүд юм. Халдварт өвчний улмаас 2013 онд 9.2 сая хүн нас баржээ (нийт нас баралтийн 17 орчим хувь). Халдварыг судалдаг анагаах ухааны салбарыг халдварт өвчин гэдэг.

## Төрлүүд

Халдвар нь халдварт хүчин зүйлүүдээс (өвчин үүсгэгч бичил биет) үүдэлтэй бөгөөд үүнд:

Бактери (жишээлбэл, сүрьеэгийн микобактер, алтан стафилококк, гэдэсний савханцар, Клострид ботүлиүм,сальмонелла.)
Вирусууд болон виройд зэргийн холбогдох зүйлүүд. (Жишээ нь: ХДХВ, Риновирус, Галзуу өвчний вирус, Эболавирус, Амьсгалын замын цочмог хам шинжийн коронавирус)
# Клод Дебюсси

Клод Дебюсси 1908 онд
**Клод Дебюсси** (франц. *Achille-Claude Debussy,* 1862 оны 8-р сарын 22-нд төрсөн-1918 оны 3-р сарын 25-нд Парист нас барсан)- Хөгжмийн импрессионизмын үндэслэгч, Францын хөгжмийн зохиолч юм.

## Намтар

Тэрээр Парисаас холгүй Сен-Жермэн-он-Лэ (франц. *Saint-Germain-en-Laye*) хотод төрсөн. Балчир наснаасаа 1870 оноос төгөлдөр хуур заалгаж, 11 настайдаа 1872 онд Парисын хөгжмийн дээд сургуульд төгөлдөх хуурын ангид элсэн орж 11 жилийн туршид суралцжээ. Байгалийн өнгө будаг, гэрлийн тусгалыг бүтээлдээ өвөрмөцөөр оруулж ирсэн импрессионист зураачдын нөлөөгөөр К.Дебюсси уран зургийн олон янзын өнгө будгийн хослолыг хөгжмийн авиа эгшгээр илэрхийлэхийг зорьсон. Үүний тулд хөгжимдөө шинэ хэллэг, хэв маягийг бий болгож, хөгжмийн түүхэнд "Импрессионист урсгалыг үндэслэгч" хэмээн нэрлэгдэх болсон юм. Үргэлжилсэн урт педалаараа алдартай Тэрээр хөгжимдөө нууцлаг сэтгэлийн төлөв байдал, чамин сэтгэгдэл төрүүлэхүйц олон янзын өнгө, дуурьсал, этгээд сонин хэмнэлийг ашигладаг байв. Мөн тэрээр 2 эхнэртэй байсан гэдэг .
# Жоэцү

**Жоэцү** (上越市) — Япон улсын Нийгата аймгийн харьяа **хот**. 2011 онд 205,521 оршин суугчтай байсан.

* Бэлгэ тэмдэг
* Хотын зураг
* Аймаг дахь байршил (тод)
# Хамамацү

**Хамамацү** (浜松市 [Hamamatsu-shi], «нарст эрэг») — Япон улсын Чүбү мужийн Шизүока мужийн 793 мянган хүний хот.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |

## Лавлах бичиг
# Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)

*Энэ үгийг бусад Дорнод фронтоос ялган таниарай*.

**Дорнод фронт** гэж Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед европын Тэнхлэгийн гүрнүүд ба Финландын цэргийн ЗХУ, Польш, Норвеги болон бусад Умард Европ, Өмнөд Европ ба Төв Европын Холбоотон гүрнүүдийн эсрэг 1941 оны 6-р сарын 22 - 1945 оны 5-р сарын 9-ны хооронд тэмцсэн тулалдааны театрыг хэлдэг. Түүнийг бас **Аугаа их Эх орны дайн** (Орос: Великая Отечественная Война) гэж хуучин ЗХУ болон өнөөгийн орос улсад нэрлэдэг бол, Германд **Зүүн фронт** (Герман: *die Ostfront*), **Дорнодын байлдааны ажиллагаа** (Герман: *der Ostfeldzug*) буюу **Оросын байлдааны ажиллагаа** (Герман: *der Rußlandfeldzug*) гэж нэрлэдэг байна.

## Түүх

### Хохирол

#### Зөвлөлтийн цэргийн хохирол

| Яс үндэс | (1000 хүнээр) | %% Хувь |
| --- | --- | --- |
| Орос үндэстэн | 5 756.0 | 66.402 |
| Украин үндэстэн | 1 377.4 | 15.890 |
| Беларусь үндэстэн | 252.9 | 2.917 |
| Татар үндэстэн | 187.7 | 2.165 |
| Еврей үндэстэн | 142.5 | 1.644 |
| Казах үндэстэн | 125.5 | 1.448 |
| Узбек үндэстэн | 117.9 | 1.360 |
| Армен үндэстэн | 83.7 | 0.966 |
| Гүрж үндэстэн | 79.5 | 0.917 |
| Мордов ястан | 63.3 | 0.730 |
| Чуваш ястан | 63.3 | 0.730 |
| Азербайжан үндэстэн | 58.4 | 0.673 |
| Молдав үндэстэн | 53.9 | 0.621 |
| Башгир ястан | 31.7 | 0.366 |
| Хиргис үндэстэн | 26.6 | 0.307 |
| Удмурт ястан | 23.2 | 0.268 |
| Тажик үндэстэн | 22.9 | 0.264 |
| Туркмен үндэстэн | 21.3 | 0.246 |
| Эстон үндэстэн | 21.2 | 0.245 |
| Мари ястан | 20.9 | 0.241 |
| Буриад ястан | 13.0 | 0.150 |
| Коми ястан | 11.6 | 0.134 |
| Латви үндэстэн | 11.6 | 0.134 |
| Литва үндэстэн | 11.6 | 0.134 |
| Дагестаныхан | 11.1 | 0.128 |
| Осет ястан | 10.7 | 0.123 |
| Польш үндэстэн | 10.1 | 0.117 |
| Карел ястан | 9.5 | 0.110 |
| Халимаг ястан | 4.0 | 0.046 |
| Кабард, балкар | 3.4 | 0.039 |
| Грек үндэстэн | 2.4 | 0.028 |
| Чечень, ингуш | 2.3 | 0.026 |
| Фин үндэстэн | 1.6 | 0.018 |
| Болгар үндэстэн | 1.1 | 0.013 |
| чех, словак | 0.4 | 0.005 |
| Хятад үндэстэн | 0.4 | 0.005 |
| Ассир | 0,2 | 0,01 |
| Югослав | 0.1 | 0.001 |
| Бусад үндэстэн | 33.7 | 0.389 |
| Нийт | 8 668.4 | 100.0 |

## Мөн үзэх

* Оросын түүх
* Аугаа их эх орны дайн

## Ишлэл

## Эх сурвалж

## Гадаад холбоос
# Иоахим фон Риббентроп

Иоахим фон Риббентрод, 1938 он.
**У́льрих Фри́дрих Ви́лли Иоахи́м фон Ри́ббентроп** (герман. Ulrich Friedrich Willy Joachim von Ribbentrop, 1893 оны 4 дүгээр сарын 30-нд, Везель хотод төрсөн-1946 оны 10 дугаар сарын 16-нд , Нюрнбергт нас барсан) Германы улс төрч, Германы Үндэсний Социалист Ажилчны намын удирдагчдын нэг, 1938—1945 онуудад Германы гадаад хэргийн сайд байсан.

1946 оны 10 дугаар сарын 1-нд Нюрнбергийн Олон улсын цэргийн шүүх хүн төрөлхтний өмнө гэмт хэрэг үйлдсэн гэж буруутгаж 10 дугаар сарын 16-нд цаазаар авах ялыг гүйцэтгэсэн байна.
# Каролины арлууд

Каролины арлуудын газрын зураг
Каролины арлуудын байршил
Япад нар жаргаж байгаа нь
**Каролины арлууд** (Англи: Caroline Islands) нь Номхон далайн баруун хэсэгт, Шинэ Гвинейн хойд талд өргөн уудам талбайд тархсан арлуудаас бүтэх ольтриг юм. Улс төрийн хувьд тус бүлэг арлын зүүн хэсэг нь Микронезийн Холбооны Улс, хамгийн баруун үзүүр нь Палауд харьяалагдана. Түүхэндээ **Нуэвас Филипинас** буюу **Шинэ Филиппин** хэмээн нэрлэгдэж, Филиппиний Манилад захирагддаг, Испанийн Зүүн Энэтхэгийн бүрэлдэхүүнд багтаж байжээ.

500 орчим жижигхэн шүрэн арлаас тогтох тус арлууд нь Филиппиний зүүн талд орших бөгөөд хамгийн том арал болох Япаас Манила хот хүртэл 1200 миль зайтай. Ихэнх арал нь нам дор, хавтгай шүрэн атолл бөгөөд зарим нь далайн түвшнээс дээш өндөрт өргөгдсөн байдаг.

 **Commons: Каролины арлууд** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Radar

## Радар

Радар

> Радар бол нисэх онгоц, хөлөг онгоц болон бороо гэх зэрэг объектыг олж илрүүлэхийн тулд радио долгион ашигладаг төхөөрөмж юм.
>
>

Радар нь дараах үндсэн хэсгээс бүрдэнэ.

Радио долгион үүсгэдэг дамжуулагч.

Радио долгионыг чиглүүлэгч антенн

Хүлээн авагч нь объектоос буцаж ойж ирэх долгионыг хэмждэг. Ингэснээр, Радар объектын байршлыг тогтоож чаддаг байна. Мөн радар маш олон зүйлсэд ашиглагддаг. Зам дээр байгаа машинуудын хурд болон тоог хэмжих, агаар дахь усны хэмжээг олох гэх мэт олон зүйлсэд ашиглагддаг байна.

Радар дамжуулагч нь долгионыг хэлбэлзүүлдэг. Радарын эрчим хүчний хурдацтай хэлбэлзэл нь радарын дамжуулагчаар хэр олон удаа илгээгддэг, туссан хэлбэлзлийн энерги радарын хүлээн авагч руу буцаж ирэх хүртэл хэр их хугацаа шаардагдахыг хянах замаар тухайн объект хаана, хэр хол байгааг хэлж чадна. Радарын хүлээн авагчийн дижитал хэлхээнүүд нь энергийн импульсийн хоорондох зайг мэдэх замаар объект хүртэлх зайг олдог. Радарын хүлээн авагчийн дижитал хэлхээ нь хүлээн авагчийн илрүүлсэн объектод туссан энергид хэлбэлзэл хооронд хэр их хугацаа шаардагдахыг тооцоолдог. Радарын хэлбэлзлийг гэрлийн хурдаар илгээж мөн хүлээн авах объект хүртэлх зайг хялбархан тооцоолох боломжтой. Энэ үйл явц нь дижитал хэлхээний гэрлийн хурдыг объектоос буцаж ирсэн радарын энергийг хүлээж авахад шаардагдах хугацааг үргэжлүүлэх замаар хийгддэг.
# Ионы тэнгис

**Ионы тэнгис** (*гре. Ιόνιο Πέλαγος*, Итали: *Mare Ionio*, албани хэл: *Deti Jon*}) нь Газар дундын тэнгисийн нэг хэсэг юм.

Ионий тэнгис
Италийн хойгийн өмнөд хэсгээс Отрантогийн хоолой, Албани, Грекийн хооронд оршино. Мессинагийн хоолойгоор Тиррений тэнгистэй, Отрантогийн хоолойгоор Адриатын тэнгистэй холбогдоно.