# Цайр

Цайр, 30Zn|  |
| Цайр |
| Дуудлага | /tsʰair/  |
| Гадаад байдал | мөнгөлөг саарал |
|  |
| Стандарт атомын жин *A*r°(Zn) |
|  | * 65.38±0.02
* 65.38±0.02 (товчлогдсон)
 |
|  |
| Үелэх систем дэх Цайр |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Устөрөгч |  | Гели |
| Лити | Берилли |  | Бор (химийн элемент) | Нүүрстөрөгч | Азот | Хүчилтөрөгч | Фтор | Неон |
| Натри | Магни |  | Хөнгөн цагаан | Цахиур | Фосфор | Хүхэр | Хлор | Аргон |
| Кали | Кальци |  | Сканди | Титан | Ванади | Хром | Манган | Төмөр (химийн элемент) | Кобальт | Никель | Зэс | Цайр | Галли | Германи | Хүнцэл | Селени | Бром | Криптон |
| Рубиди | Стронци |  |  | Иттри | Циркони | Ниоби | Молибден | Технеци | Рутени | Роди | Паллади | Мөнгө (химийн элемент) | Кадми | Инди | Цагаан тугалга | Сурьма | Теллур | Иод | Ксенон |
| Цези | Бари | Лантан | Цери | Празеодим | Неодим | Промети | Самари | Европи | Гадолини | Терби | Диспрози | Гольми | Эрби | Тули | Иттерби | Лютеци | Гафни | Тантал | Вольфрам | Рени | Осми | Ириди | Цагаан алт | Алт | Мөнгөн ус | Талли | Хар тугалга | Висмут | Полони | Астат | Радон |
| Франци | Ради | Актини | Тори | Протактини | Уран | Нептуни | Плутони | Америци | Кюри | Беркли | Калифорни (химийн элемент) | Эйнштейни | Ферми | Менделеви | Нобели | Лоуренси | Резерфорди | Дубни | Сиборги | Бори | Хасси | Мейтнери | Дармштадти | Рентгени | Коперници | Нихони | Флерови | Москови | Ливермори | Теннессин | Оганесон |

 | – ↑ **Zn** ↓ Cd |
| зэс ← **цайр** → галли |

 |

 |
| Атомын дугаар (*Z*) | 30 |
| Бүлэг | 12-р бүлэг |
| Үе | 4-р үе |
| Блок |   d-блок |
| Электрон байгуулалт | [Ar] 3d10 4s2 |
| Давхарга бүрт | 2, 8, 18, 2 |
| Физик шинж чанарууд |
| Төлөв | хатуу |
| Хайлах температур | 692.68 K ​(419.53 °C, ​787.15 °F)  |
| Буцлах температур | 1180 K ​(907 °C, ​1665 °F)  |
| Нягт (20° C) | 7.140 г/см3  |
| шингэн үед (х.т.) | 6.57 г/см3  |
| Хайлах энтальп | 7.32 кЖ/моль  |
| Уурших энтальп | 115 кЖ/моль  |
| Хувийн дулаан шингээлт | 25.470 Ж/(моль·K)  |
| **Уурын даралт**

| *P* (Па) | 1 | 10 | 100 | 1 к | 10 к | 100 к |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *T* (K) | 610 | 670 | 750 | 852 | 990 | 1179 |

 |
| Атомын шинж чанар |
| Исэлдэлтийн зэрэг | нийтлэг: +2
−2, 0,? +1 |
| Цахилгаан сөрөг чанар | Полингийн шаталбар: 1.65  |
| Ионжилтын энерги | * 1-р: 906.4 кЖ/моль
* 2-р: 1733.3 кЖ/моль
* 3-р: 3833 кЖ/моль
* (илүү үзэх)
 |
| Атомын радиус | эмпирик: 134 пм  |
| Ковалент радиус | 122±4 пм  |
| Ван дер Ваальсийн радиус | 139 пм  |
| Спектрийн хүрээ дэх өнгөт шугамууд**цайр элементийн спектрийн шугам** |
| Бусад шинж чанарууд |
| Байгалийн тархац | анхдагч |
| Талст бүтэц |  ​гексагонал нягт бүтэцтэй (гнб) (hP2) |
| Торны тогтмолууд | *a* = 266.46 пм *c* = 494.55 пм (20 °C) |
| Дулааны тэлэлт | 30.08×10−6/K (20 °C) |
| Дулаан дамжуулалт | 116 Вт/(м⋅K)  |
| Цахилгаан эсэргүүцэл | 59.0 nΩ⋅м (20 °C)  |
| Соронзон чанар | дисоронзон  |
| Моляр соронзон мэдрэмж | −11.4×10−6 см3/моль (298 K) |
| Юнгийн модуль | 108 ГПа  |
| Хөдөлгөх модуль | 43 ГПа  |
| Эзлэхүүний модуль | 70 ГПа  |
| Дууны хурд нимгэн саваа | 3850 м/с (т.т.) (өнхрүүлсэн) |
| Пуассоны коэффициент | 0.25  |
| Моосын хатуулаг | 2.5  |
| Бринеллийн хатуулаг | 327–412 МПа  |
| CAS дугаар | 7440-66-6  |
| Түүх |
| Нээсэн | Энэтхэгийн төмөрлөгчид (МЭӨ 1000 оноос өмнө) |
| Анх ялгасан | Андреас Зигизмунд Маргграф (1746) |
| Өвөрмөц металл болохыг баталсан | Расаратна Самучая (1300) |
| Хамгийн тогвортой изотопууд* ү
* з
 |
|  |
|

| Гол изотопууд | Задрал |
| --- | --- |
|  | дэлбэг байдал | хагас задрал (*t*1/2) | хэлбэр | бүтээгдэхүүн |
| 64Zn | 49.2% | тогтвортой |
| 65Zn | хиймэл | 243.94 ө | β+ | 65Cu |
| 66Zn | 27.7% | тогтвортой |
| 67Zn | 4.04% | тогтвортой |
| 68Zn | 18.4% | тогтвортой |
| 69Zn | хиймэл | 56.4 мин | β− | 69Ga |
| 69mZn | хиймэл | 13.75 ц | IT | 69Zn |
| β− | 69Ga |
| 70Zn | 0.610% | тогтвортой |
| 71mZn | хиймэл | 4.15 ц | β− | 71Ga |
| 72Zn | хиймэл | 46.5 ц | β− | 72Ga |

 |
|  |
|

**Цайр** нь **Zn** химийн тэмдэг, 30 атомын дугаар бүхий химийн элемент.

## Шинж чанар

Цайр нь идэвхтэй металл ба хүчлийн уусмалаас устөрөгчийг түрж гаргана. Мөн түүнчлэн идэвхи муутай металлыг давсны уусмалаас нь түрнэ.
Zn+CuSO4=Cu+ZnSO4
Мөнгөлөг цагаан өнгөтэй 420 хэмд хайлж 906 хэмд буцалдаг. Агаарт цайрын исэл үүсгэнэ. Энэ нь түүнийг цаашид исэлдхээс хамгаална. Цайрын нимгэн давхаргыг теловизорын нүүр, рентген хоолойнууд дээр түрхдэг. Энэ нь зэврэлтээс хамгаалдаг байна. Мөн насанд хүрсэн хүний биед 2,3 гр цайр агуулагддаг ба энэ нь эсэд энергийн солилцоог зохицуулдаг 300 гаруй ферментийн найрлагад оролцдог.

## Түүх

Эртний металлургичид эрдэс галмей (смитсонит ZnCO3)-ийг зэс, нүүрстэй халаахад өнгөөрөө алтыг санагдуулам хэсэг үүснэ. (Үүнээс үүдэн зэс, цайрын хайлшийг гууль гэж нэрлэх болжээ.) Эрт үеэс мэдэгдэж байсан 7-н металлын тоонд цайр ордоггүй. Учир нь түүнийг цэвэр байдалтайгаар гарган авах боломжгүй байсан. Галмейг зэсгүйгээр нүүрстэй шатаахад цагаан нунтаг ZnO нь агаарт хүчилтөрөгчтэй харилцан үйлчлэлцэх явцад Цайр үүсч байжээ. Хүмүүс шинэ эриний эхэнд л цайрыг халааж үүссэн уурыг шавар саванд хөргөн шингэн болгодог. Энэ үед технологи нэлээн нарийн төвөгтэй байлаа. Химийн утга учрыг хүмүүс сайн мэдээгүй учир Х зуун гэхэд цайрыг бэлтгэх нь нууц хэвээр үлджээ. Олон зуун жилийн дараа цайрын тухай дахин дурсах болсон. Алхимич Андрэйс Либавий цайрыг эртний 7-н металлд нэгдсэн 8 дахь металл гэж нэрлэсэн. “Цинк” гэдэг нэрийг Парацельс оноосон. Цайрыг хайлуулах талаар Георг Агрикол өөрийн бүтээл болох “Уулын ажил ба металлург” номондоо бичсэн. Гэвч энэ металлыг анх 1743 онд Англид анх үйлдвэрлэлд ашигласан. Тэр үеэс хойш цайрыг ялгах аргад зарчмын өөрчлөлт гараагүй. Цайр агуулсан хүдрийг шатааж үүссэн оксидыг битүү саванд нүүрстэй халаах ба үүссэн цайрын уурыг шингэн болгоно.

Орчин үед цайрыг цайрын хүдрийг хүхрийн хүчлээр үйлчлүүлэхэд үүссэн цайрын сульфатын уусмалыг электролизоор гарган авдаг.

## Цахим холбоос

 **Commons: Цайр** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Zinc Fact Sheet
* Цайр «Webelements» цахим хуудаст

## Эшлэл

Эш татахад гарсан алдаа: `<ref>` tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding `<references group="lower-alpha"/>` tag was found