Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тангуд хэл

Баруун Сяо буюу Тангуд улс
**Тангуд хэл** (\**mji ŋwu̱* [Гун Хуанчэн], \**mi ngwu* [Марк Мияке]; хят. 西夏語 *Си Ся юй* — «Си Ся хэл») — 13-р зуунд мөхсөн Баруун Ся улсын тангуд үндэстэний Төвөд-бирм гаралтай хэл. Бирм буюу мьянмар хэлний холын төрөл бөгөөд хятад хэлний бүүр холын төрөл юм.

Энэ нь 11-р зуунд Тангуд үндэстэний үүсгэн байгуулж, 1227 онд Чингис хааны байлдан дагуулсан улсын албан ёсны хэлний нэг байв. Тангуд иргэдийг Чингис хаан 1227 онд байлдан дагуулж харьяандаа оруулж, Боорчи, Мухулай хоёрт "Тангуд иргэнээс чадлын хирээр автугай" хэмээн зарлиг болгож байжээ.

Тангут хэл өөрийн гэсэн бичиг үсэгтэй байсан.

Тангут хэлний хамгийн сүүлчийн бичмэл сурвалж нь 1502 оны Буддын шашны тарни байсан бөгөөд энэ нь Тангуд улс мөхсөнөөс хойш гурван зууны дараа ч Тангуд хэлийг хэрэглэсээр байсныг харуулж байна.

Өнөө үед олдсон Тангуд хэл дээрх бичвэрүүдийн ихэнхийг 1909 онд оросын Пётр Козлов Хар хотоос олсоныг сүүлд хэд хэдэн эрдэмтэд шинжилсэн байна.
# Чех хэл

| Чех хэл |
| --- |
| *čeština*, *český jazyk* |
| Тархалт | Чех |
| Угсаатан | Чехүүд |
| Төрөлх хэлтэн | 10.6 сая (2015) |
| Хэлний ангилал | Энэтхэг-Европ
* Балт-Слав
	+ Слав
		- Баруун Слав
			* Чех–Словак
				+ **Чех хэл**
 |
| Аялга | * Бохеми
* Төв Морави
* Зүүн Морави
* Лах
 |
| Бичгийн систем | * Латин бичиг (Чех цагаан толгой)
* Чех брайл үсэг
 |
| Албан ёсны хэрэглээ |
| Улс | * Чех
* Европын Холбоо
 |
| Орон нутаг | * Австри
* Босни ба Херцеговин
* Польш
* Румын
* Словак
* Хорват
 |
| Тохируулагч байгууллага | Чех хэлний хүрээлэн (Чехийн Шинжлэх Ухааны Академийн) |
| Томьёолбор |
| ISO 639-1 | `cs` |
| ISO 639-2 | `cze (B)` `ces (T)` |
| ISO 639-3 | `ces` |
| *Глоттолог* | `czec1258` |
| Linguasphere | `53-AAA-da < 53-AAA-b...-d (хувилбарууд: 53-AAA-daa-53-AAA-dam)` |
| IETF | `cs` |
|

**Чех хэл** (чех хэл бичгээр *čeština, český jazyk* гэж нэрийддэг) бол төрөл гарлын шинжээр Слав аймаг тэр дотроо Өрнөд Слав бүлэгт харьялагддаг, Чех улсад голчлон суурьшдаг Чех хүмүүсийн хэл юм. Өрнөд Слав дотор ахин Чех-Словак дэд бүлэг гэж бүлэглэгдэх бөгөөд Словак хэлтэй аялгуун цуваагаар холбогддог.

## Цагаан толгой

Чех хэлийг латин үсгээр тэмдэглэдэг. Одоогийн Чех хэлний латин цагаан толгой A, Á, B, C, Č, D, Ď, E, É, Ě, F, G, H, Ch (хоёр үсгийн авиа-диграф), I, Í, J, K, L, M, N, Ň, O, Ó, P, Q, R, Ř, S, Š, T, Ť, U, Ú, Ů, V, W, X, Y, Ý, Z, Ž гэх 42 үсэгтэй.

Чех бичгийн "Ch" диграф нь герман "ch", орос "х" авиа/үсэгтэй адил авиа юм.

| Үсэг | Нэр | Үндсэн дуудлага (Олон улсын авиа зүйн галиг үсэг) | Заримдаг дуудлага (Олон улсын авиан зүйн галиг үсэг) |
| --- | --- | --- | --- |
| **A a** | а (á) | [a] |  |
| **Á á** | урт а (dlouhé á) | [a:] |  |
| **B b** | бэ (bé) | [b] | [p] |
| **C c** | цэ (cé) | [ts] | [dz] |
| **Č č** | чэ (čé) | [tʃ] | [dʒ] |
| **D d** | дэ (dé) | [d] | [t] |
| **Ď ď** | де (ďé) | [ɟ] | [c] |
| **E e** | э (é) | [ɛ] |  |
| **É é** | урт э (dlouhé é) | [ɛ:] |  |
| **Ě ě** | е (ije) | [ɛ, jɛ] |  |
| **F f** | эф (ef) | [f] |  |
| **G g** | гэ (gé) | [g] | [k] |
| **H h** | га (há) | [ɦ] | [x], [h] |
| **Ch ch** | ха (chá) | [x] | [ɣ], [ɦ] |
| **I i** | и (í) | [ɪ] |  |
| **Í í** | урт и (dlouhé í) | [i:] |  |
| **J j** | йе (jé) | [j] |  |
| **K k** | ка (ká) | [k] | [g] |
| **L l** | эл (el) | [l] |  |
| **M m** | эм (em) | [m] | [ɱ] |
| **N n** | эн (en) | [n] | [ŋ] |
| **Ň ň** | энь (eň) | [ɲ] |  |
| **O o** | о (ó) | [o] |  |
| **Ó ó** | урт о (dlouhé ó) | [o:] |  |
| **P p** | пэ (pé) | [p] | [b] |
| **Q q** | квэ (kvé) | [kv] |  |
| **R r** | эр (er) | [r] |  |
| **Ř ř** | эрж (eř) | [r̝] | [r̝°] |
| **S s** | эс (es) | [s] | [z] |
| **Š š** | эш (eš) | [ʃ] | [ʒ] |
| **T t** | тэ (té) | [t] | [d] |
| **Ť ť** | те (ťé) | [c] | [ɟ] |
| **U u** | у (ú) | [ʊ] |  |
| **Ú ú** | урт у (dlouhé ú) | [u:] |  |
| **Ů ů** | бөөрөнхий у (ů s kroužkem) | [u:] |  |
| **V v** | вэ (vé) | [v] | [f] |
| **W w** | давхар вэ (dvojité vé) | [v] | [f] |
| **X x** | икс (iks) | [ks] | [gz] |
| **Y y** | ипсилон (ypsilon) | [ɪ] |  |
| **Ý ý** | урт ипсилон (dlouhé ypsilon) | [i:] |  |
| **Z z** | зет (zet) | [z] | [s] |
| **Ž ž** | жет (žet) | [ʒ] | [ʃ] |

## Эх сурвалж
# Семён Новгородов

Семён Новгородов
**Семён Новгородов** (якут. *Сэмэн Ноҕоруодап*;1892 оны 2 сарын 13 өдөр —1924 оны 2 сарын 28-ий өдөр) — Хаант Оросын үеийн улс төрч, хэл шинжлэлч, якут бичгийг үндэслэгч хүн байв.

## Бага нас

Семён Новгородов 1892 онд Боторус улсын (аймаг) нутагт төржээ. Хувиараа бичиг ном заалгасны дараа 1905 онд Якутск хот орж суралцжээ.

Ардын аман зохиолыг шимтэн цуглуулсан Новгородов цуглуулсанаа якутын «*Саха саната*» сэтгүүлд (1912-1913) цуглуулгаа хэвлүүлж байв.

## Бичиг

«*Сахалыы сурук-бичик*»-ын тасархай
Түрүү үеийн оросуудын хэрэглэсэн якут бичиг уг хэлтэй яв цав нийцээгүй байснаас Новгородов кирил, латин үсэг хольж бичиж байв. 1913 онд Санкт-Петербургийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнд нэгдэж араб, перс, турк, монгол, манж, татар хэл бичиг, аман зохиол судалжээ.

Олон улсын авиа зүйн цагаан толгойноос эх авч якут хэлтэй нийцсэн шинэ цагаан толгойг (a, b, c, d, e, g, ʁ, h, i, ie, j, ɉ, k, l, ʎ, m, n, ng, nj, ɔ, oe, p, q, r, s, t, ɯ, ɯa, u, uo, w, y, s ) Новгородов латин үсгээр зохиосныг холбогдох байгууллагууд сайшаан дэмжиж 1920 оноос дунд сургуульд зааж, «*Манчары*» сонин даган мөрджээ.

1930 он хүртэл 200 ном, 30 сурах бичиг Новгородовын үсгээр бичигдсэн ба якут хэл бичгийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулжээ.
# Хүнань муж

| Хүнань
湖南 |
| --- |
| Муж |
| Хүнань муж |
| Нэрийн галиглал |
|  • Хятад | 湖南省 (*Húnán Shěng*) |
|  • Товчлол | HN / 湘 (пиньинь: *Xiāng*) |
| ВүлинюаньЮэлү академиФэнхуанТяньмэнь уулЮэянь цамхаг |
|  |
| Хүнань мужийн байршил  |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Хятад |
| Үгийн гарал | 湖, *hú* – нуур 南, *nán* – өмнөд "Нуурын өмнөд хэсэг" |
| Нийслэл (ба томоохон хот) | Чанша |
| Хуваалт | 14 тойрог, 122 хошуу, 1,933 суурин (2018), 29,224 тосгод (2018) |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Муж |
|  • Биет | Хүнань Мужийн Ардын Их Хурал |
|  • ХКН-ын НБД | Шэнь Шяоми |
|  • Хурлын дарга | Шэнь Шяомин |
|  • Захирагч | Мао Вэймин |
|  • ХАУТЗЗ-ийн аймгийн дарга | Мао Ваньчүнь |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 210,000 км2 (80,000 бээр2) |
|  • Байр | 10-р байр |
| Хамгийн өндөр цэг (Линфэн уулM) | 2,115.2 м (6,939.6 фут) |
| Хүн ам (2020) |
|  • Нийт | 66,444,864 |
|  • Байр | 7-р байр |
|  • Нягтрал | 320/км2 (820/бээр2) |
|   • Байр | 13-р байр |
| Иргэдийн нэршил | Хүнаньчууд |
| Хүн ам |
|  • Угсаатны бүрэлдэхүүн | Хятадууд – 90% Тужя – 4% Мяо – 3% Дун – 1% ЯО – 1% Бусад ард түмэн – 1% |
|  • Хэл, аялгууд | Хятад хэлний аялга: Шян, Гань, Баруун өмнөд, Шяннань Түхуа, Вашян, Хакка Бусад хэл: Шон хэл, Тужя, Мьен, Дун хэл |
| ISO 3166 код | CN-HN |
| ДНБ (2021) | ¥4.6 их наяд $724 тэрбум $1.1 их наяд (ХАЧТ) (9-д)  |
|  • нэг хүнд ноогдох | ¥69,300 $ 10,908 (14-т) $16,618 (ХАЧТ) |
| ХХИ (2021) | ▲ 0.762 өндөр · 15-д |
| Вэб сайт | www.enghunan.gov.cn |

| Хүнань муж |
| --- |
|  |
| "Хүнань" хятад ханзаар |
| Хятад хэл | 湖南 |
|  |
| Xiang | [fu˩˧ lan˩˧] |
|  |
| Шууд утга | "(Дунтин) нуурын өмнөдөд" |
|

| Галиглал |
| --- |
| Стандарт Хятад хэл |
| Пиньинь | Húnán |
| Бопомофо | ㄏㄨˊ   ㄋㄢˊ |
| Гоюй ломацы | Hwunan |
| Вэйд — Гайлс | Hu2-nan2 |
| IPA | Загвар:IPAc-cmn |
| Ву |
| Латинчлал | Wu去 noe平 |
| Xiang |
| IPA | [[fu˩˧ lan˩˧]] Error: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 154: х) (help) |
| Юэ: Кантон |
| Иелийн латинчлал | Wùh-nàahm |
| Ютпинь | Wu4-naam4 |
| IPA | Загвар:IPAc-yue |
| Өмнөд Минь хэл |
| Tâi-lô | Ôo-lâm |

 |
|  |

**Хүнань** (үүнээс гадна **Хунань**, **Хүнан**, **Хунан** гэж бичдэг, хятадаар 湖南) — Хятад улс (БНХАУ)-ын нэгэн муж.

## Зураг

*
*

## Эх сурвалж
# Кандел

|  |
| --- |
| **Кандел** |
|  |
| Лаа ойролцоогоор 1 кд гэрлийн хүчтэй гэрэл цацаргадаг. |
| **Товчхон** |
| **Нэгжийн систем** | СИ-н үндсэн нэгж |
| **Хэмжигдэхүүн** | Гэрлийн хүч |
| **Тэмдэглэгээ** | кд |

**Кандел** нь олон улсын нэгжийн СИ систем дэх гэрлийн хүчийг хэмжих үндсэн нэгж юм. Тэмдэглэгээ нь **кд**.

Кандел (латн. candela) нь латин хэлээр лаа гэсэн утгатай үг юм.

## Тодорхойлолт

1 кандел нь тодорхой чиглэлд 1/683 вт/ср цацралын хүчтэй, 540×1022 гц　давтамжтай монохроматик гэрэл цацаргаж буй үүсгүүрийн гэрлийн хүч юм.

{{physics-stub))
# Монгор ястан

Монгор/Ту/Цагаан Монгол| Хөхнуур мужийн, Шининий, Хужу хошуун дахь Монгор эмэгтэй |
| Нийт хүн ам |
| 289,565 (2010 оны тооллого) |
| Томоохон хүн амтай бүс нутаг |
| Хятад: Хөхнуур болон Ганьсү |
| Хэлнүүд |
| Монгор болон Үтүнь хэл |
| Шашин |
| Голдуу шарын (эсвэл Төвөдийн) Буддизм, Бумбын шашин, болон Христийн шашин |
| Холбоотой угсаатны бүлэг |
| Монгол угсаатан  |

**Монгор** (Монгор хэл: Mongghul), **Ту** (Хятад: 土族), эсвэл **Цагаан Монгол** нь Хятад улсын иргэн, Хөхнуур, Ганьсү мужийн оршин суугч болон амьдарч байгаа Буддын шашинт Монгол хэл-угсааны ард түмэн, 289,565 хүнтэй ястан.

## Генетик судалгаа

Генетик судалгаагаар Монгор хүмүүс нь генийн хувьд Хятад болон Төвөд хүмүүстэй ойр гентэй 1200 аад үеэр Грек хүмүүстэй холилдсон бөгөөд ойролцоогоор 7.7% байдаг. Монгорчуудын гаплогруп
O=38.85(O2=31.42,O1a=4.13,O1b=3.3)

D=14.87

R1=14.05(R1a=13.22,R1b=0.83)

N=11.57

C=9.09

J=5.79

бусад=5.78

## Зураг

*
*

Энэ Монгол угсаатанд хамаарах энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ Хятад улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Хуучин франц хэл

**Хуучин франц хэл** (франц. *ancien français*) нь орчин үеийн Францын умар хэсэгт ойролцоогоор 8-14-р зууны сүүл хүртэл хэрэглэж ярьдаг байсан, Ойл хэлний бүлгийн роман аялгын цуглуулга хэл юм.

Энэ нь франк хэлний нөлөөн дор хэлбэрээ өөрчилсөн ард түмний ярианы латин хэлний хойд галль хэлний аялгын хувьслын үр дүнд үүссэн гэж үздэг.

Хуучин франц хэл нь орчин үеийн франц хэлнээс авиа зүй, дүрмийн хувьд ихээхэн ялгаатай байжээ.

Энэ хэл нь Ромоос хойших дэлхий даяар ярьдаг ардын латин хэлний Ром хэлнээс гаралтай. Хуучин франц хэл нь дундад зууны франц хэл болж хөгжсөн. Энэхүү үечлэлийг орчин үед нэвтрүүлсэн бөгөөд зарим талаараа дур зоргоороо байдаг. Төрөлх франц хэлээр ярьдаг хүмүүсийн үзэл бодлоос харахад энэ хувьсал бараг эсвэл бүрэн ялгагдахааргүй байсан, учир нь латин хэл аажмаар, удаан хугацааны туршид франц хэл рүү шилжсэн тул хэлний хөгжлийн янз бүрийн үе шатуудын хоорондын ялгаа ердөө л анзаарагдахгүй өнгөрч байв.
# Колоничлол

**Колончлол** нь нэг улс гүрэн өөр бусад ороныг (муж,улс) удирдлагандаа авч хяналтандаа байлгахыг хэлнэ. Ихэвчлэн хүчирхэг хөрөнгөтөй улс орон жижиг ядуу буурай улс орны удирдлагыг гартаа авдаг. Заримдаа империализм гэдэг үг нь колончлол гэдэгтэй хамааралтай хэрэглэгддэг.

1700-1800 онд Британи, Франц, Нидерланд , Испани зэрэг хүчирхэг баян улсууд африк тив, өмнөд америк зэрэг газруудад колони бий болгожээ.

Зарим улс орон өөрийн эзэмшил нутагаа колониор өргөсгөж иргэдээ шинэ газар суурьшуулахад чиглэдэг.
Тухайн нутаг дэвсгэр дээр нутгийн уугуул иргэдийг цэрэг зэвсгийн хүчээр түрэмгийлэн чөлөөлүүлдэг.
[[өргөтгөх хэсэг}}
# Километр

**Километр** (Тэмдэглэгээ: **км**, **km**) нь олон улсын нэгжийн систем (SI)-ийн уртын хэмжүүр бөгөөд 103 (1000) метртэй тэнцүү.

Гектометр ≪ **Километр** ≪ Мегаметр

* 1км
* = 1,000 м
* = 0.621 миль
* = 1,094 ярд
* = 3,281 фит
* = 0.255 ри (Япон)
* = 2 ри (Хятад)

## Тэмдэглэгээ

Олон улсын хэмжээнд **km** гэж тэмдэглэнэ. Юникодод км-г 1 тэмдэгтээр илэрхийлж болдог (339E).

## Мөн үзэх

* Квадрат километр
# Пакистаны Панжаб

Мужийн туг
Пакистан дахь байршил
Пакистан улсын дөрвөн мужийн дорно умар талынхыг нь **Панжаб** (панж. پنجاب , дуудлагыг дөхүүлэн буулгавал *Банжааб*; Англи: Punjab, Panjab) гэж нэрлэдэг.

Зүүн талаараа залгадаг Энэтхэгийн Панжаб муж улстай хамтаар Панжаб гэж бас нэрлэгдэнэ. "Панжаб" хэмээх нэр Перс хэлний پنج (*Panj*, *панж* «тав») آب (*Āb*, *ааб*) («ус») гэх хоёр үгнээс бүтжээ. Инд мөрний Желум, Ченаб, Рави, Беас, Сутлеж гэх таван том цутгал урсдаг нутаг ийнхүү «Таван усан» хэмээн нэрлэгдсэн учиртай юмсанжээ.

Газар нутгийн хэмжээ - 205,344 хавтгай дөрвөлжин километр энэ мужид улсын бүх хүн амын 45% нь оршин суудаг. Засаг захиргааны төв нь Лахор хот. 2010 оны байдлаарх хүн амын тоо - 93,963,240, 1998 оны байдлаар бол мужийн хүн амын 75.2% нь Панжаби, 17.4% нь Сарайки 4.5% нь Урдү төрөлх хэлтэн ба 97.2% нь Ислам шашинтан байдаг ажээ. Панжабуудын Панжаб хэл Энэтхэг-Ари хэлний бүлэгт хамаардаг.

## Зүүлт, тайлбар
# Бие бялдрын хүмүүжил

**Бие бялдрын хүмүүжил** буюу **биеийн тамирын боловсрол** нь бие бялдрын хөгжилд шаардлагатай арга, мэдлэгийг үеэс үед дамжуулах сурган хүмүүжүүлэх үйл явц бөгөөд түүний зорилго нь хүний ​​​​бие махбодийн болон бие бялдрын чадварыг цогцоор нь хөгжүүлэх, моторт ур чадвар, чадварыг хөгжүүлэх, эрүүл мэндийг бэхжүүлэх явдал юм. Биеийн тамирын боловсрол нь хөдөлгөөний ур чадвар, сэтгэцийн физик чанарыг хөгжүүлэх, бие бялдрын төгс төгөлдөрт хүрэхэд чиглэгддэг бөгөөд хүний ​​​​биеийн соёлыг хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг хүүхэд, залуучуудын боловсролын тогтолцооны нэг хэсэг юм. Энэ нь оюуны болон хөдөлмөрийн үйл ажиллагааг амжилттай явуулахад шаардлагатай чанаруудыг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулж, хувь хүнийг тал бүрээр төлөвшүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулдаг юм.

#### Биеийн тамирын онолд ашигладаг ойлголтууд нь:

* бие бялдрын хөгжил;
* биеийн тамир;
* биеийн тамирын боловсрол;
* биеийн тамирын боловсрол;
* биеийн тамирын дасгал;
* биеийн тамирын бэлтгэл;
* хөдөлгөөний үйл ажиллагаа;
* хөдөлгөөн;
* спорт.

#### Бие бялдрын хүмүүжлийн зорилго:

* эрүүл мэндийг бэхжүүлэх, бие бялдрыг цогц хөгжилтэй болнох;
* ажлын чадварыг дээшлүүлэх;
* биеийн бялдрын үндсэн чадварыг хөгжүүлэх (хүч чадал, уян хатан байдал, тэсвэр тэвчээр);
* ёс суртахууны чанарыг хөгжүүлэх (эр зориг, тууштай байдал, шийдэмгий байдал, сахилга бат, хариуцлага, хатуужил);
* хүнийг биеийн тамир, спортоор тогтмол хичээллэх хэрэгцээг бий болгох;
* хүнд эрүүл байх хүсэл тэмүүлэлийг хөгжүүлэх.
# Жао Лэжи

Жао Лэжи (2023)
**Жао Лэжи** (1957 оны 3-р сарын 8-нд БНХАУ-ын Цинхай буюу Хөхнуур мужийн Синин хотод төрсөн) — БНХАУ-ын улс төрийн болон Хятадын Коммунист Намын (товч. *ХКН*) зүтгэлтэн. 2012 оноос Хятадын Коммунист намын Төв Хорооны Товчооны гишүүн, 2017 оноос Хятадын Коммунист намын Төв Хорооны Товчооны Байнгын хорооны гишүүн. 2023 оны 3-р сарын 10-наас БНХАУ-ын Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурлын Байнгын хорооны дарга.

## Намтар

Хятадын хан үндэстэн тэрээр 1977-80 онд Бээжингийн их сургуульд философийн чиглэлээр суралцаж төгссөн. 2002-2005 онд ХКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Намын Сургуулийн аспирантурт улс төр судлаач мэргэжлээр суралцаж төгссөн байна.

1999—2003 онд Цинхай мужийн дарга. 2003-2007 онд мөн мужийн Намын хорооны дарга. 2012 оноос ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчооны гишүүн, 2017 оноос ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчооны Байнгын хорооны гишүүн.

2017—2022 онд ХКН-ын Сахилга батын Төв комиссын дарга, 2012—2017 онд ХКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга бөгөөд ХКН-ын Төв хорооны Зохион байгуулалтын хэлтсийн эрхлэгч.

2023 оны 3-р сарын 10-нд БХАТИХ-ын 14 дэх удаагийн сонгуулийн БХАТИХ-ын Байнгын хорооны даргаар сонгогдсон.

Түүнийг Ши Жиньпин даргын гэр бүлийг олон жилийн турш мэддэг байсан бөгөөд түүний итгэлт хүн, хамгийн дотны холбоотон гэж үздэг.
# Палеолит

**Палеолит** гэдэг нь чулуун зэвсгийн үеийн эхэн үеийг (2,500,000 to 200,000 жилийн өмнөх үе) хамардаг бөгөөд Грекийн palaios-хуучин lithos- чулуу гэсэн үгнээс гаралтай. Археологич Жонн Лаббок 1865 онд нийтэлсэн бүтээлдээ энэхүү нэр томъёог анх ашигласан байна. Энэ нь хүний хөгжлийн түүх буюу технологийн түүхийн 99 хувийг эзэлдэг. Хомохабилисууд хамгийн анхны багаж зэвсэг хийж байсан 2,5-2,6 сая жилийн өмнөөс 10000 он хүртэлх цаг үеийг хамардаг. Палиолитын үе мезолит буюу чулуун зэвсгийн дунд үе эхэлснээр дуусгавар болсон гэж үздэг.

Чулуун зэвсгийн эхэн болоод дунд үеийн багаж зэвсгүүдэд төдийлөн ялгаа байдаггүй ч орчин үед технологиор хоёр ангилдаг болжээ.

Палеолитын эрин үед дэлхийн уур амьсгал, ургамал, амьтны аймаг орчин үеийнхээс эрс ялгаатай байв. Палеолитын үеийн хүмүүс жижиг эртний бүлэг болж зөвхөн чулуун зэвсгийг ашигладаг байсан бөгөөд тэдгээрийг хэрхэн өнгөлж, шавар вааран эдлэл хийхээ хараахан мэддэггүй байв. Гэсэн хэдий ч чулуун зэвсгээс гадна яс, арьс, мод болон бусад ургамлын гаралтай материалаар багаж хэрэгсэл хийдэг байв. Тэд ан агнуур, ургамлын гаралтай хоол хүнс цуглуулдаг байв. Загас агнуур дөнгөж эхэлж байсан бөгөөд газар тариалан, мал аж ахуй эрхэлдэггүй байв.

## Нэмж унших

* Монголын түүх
* Балар эртний Монгол

Энэ геологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ түүхийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ геологийн тогтцын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Бейдоу байршил тогтоох систем

Бейдоу системын одоогийн Азийн бүсийг хамарсан хүрээ
Хиймэл дагуулын байршил тогтоох системуудийн харьцуулалт

**Бейдоу** (хятад:北斗卫星导航系统) нь БНХАУ-ын засгийн газраас анх 2000 оноос 3 хиймэл дагуултайгаар зөвхөн нутаг дэвсгэрээ хамарсан байршил тогтоох үйлчилгээний систем байсан 2011 оноос өргөжүүлэн өөрсдийн дэлхийн байршил тогтоох систем болгохоор өргөжүүлж эхэлсэн цэрэг, иргэний зориулалттай. Нийт 35 хиймэл дагуулыг тойрог замд оруулан, одоогоор 10 хиймэл дагуултайгаар Азийн бүсэд байршлын дохиоллыг хэрэглэгчид дамжуулж байна.

### Системүүдийн харьцуулалт

| Систем | GPS байршил тогтоох систем | Глонасс байршил тогтоох систем | Бейдоу байршил тогтоох систем | Галилео байршил тогтоох систем | IRNSS байршил тогтоох систем |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Хэрэгжүүлэгч улс | АНУ | ОХУ | БНХАУ | Европын холбоо | Энэтхэг |
| Сувгын кодчилол | CDMA | FDMA/CDMA | CDMA | CDMA | CDMA |
| Тойрог зам | 20,180km | 19,130km | 21,150km | 23,220km | 36,000km |
| Хугацаа | 11.97 цаг (11 h 58 m) | 11.26 цаг (11 h 16 m) | 12.63 цаг (12 h 38 m) | 14.08 цаг (14 h 5 m) | - |
| 1 өдрийн эргэлт | 2 | 17/8 | 17/9 | 17/10 | - |
| Хиймэл дагуулын тоо | 24 | 31 | 5 тогтмол дагуул, 30 дундаж тойрог замын дагуул | 4 туршилтын дагуул, 22 ажиллагаатай дагуул | 7 тогтмол дагуул |
| Үелзэл | 1.57542 GHz (L1 signal) 1.2276 GHz (L2 signal) | ~ 1.602 GHz (SP) ~ 1.246 GHz (SP) | 1.561098 GHz (B1) 1.589742 GHz (B1-2) 1.20714 GHz (B2) 1.26852 GHz (B3) | 1.164–1.215 GHz (E5a and E5b) 1.260–1.300 GHz (E6) 1.559–1.592 GHz (E2-L1-E11) | N/A |
| Статус | Ажилладаг | Ажилладаг, CDMA -г бэлдэж байна. | 15 дагуул ажилладаг, 20 бусад дагуулыг төлөвлөсөн | Бэлдэж байгаа | 2 дагуул хөөргөсөн, 5 нэмэлтийг 2015 онд хөөргөнө |

## Бусад үзэх

* GPS байршил тогтоох систем
* Галилео байршил тогтоох систем
* Глонасс байршил тогтоох систем
* IRNSS байршил тогтоох систем
# Роял Холлоуэй, Лондоны Их Сургууль

Томас Холлоуэй
**Роял Холлоуэй, Лондоны Их Сургууль** (Англи: Royal Holloway, University of London, RH) нь Роял Холлоуэй болон Бедфорд Нью Коллежийн нэгдэл, Лондоны Их Сургуулийн холбооны гишүүн байгууллага юм. Тус нэгдэл нь 6 сургууль, 21 эрдэм шинжилгээний хэлтэстэй бөгөөд 100 гаруй орны 10,500 орчим бакалавр, магистрын оюутантай.

## Байршил

Тус кампус нь Английн Суррей мужийн Эгхэм хотод, Лондоны төвөөс 31 км зайд байрладаг. The Sutton Trust судалгаагаар Их Британийн хамгийн өндөр шалгууртай 30 их сургуулийн нэгээр нэрлэгдсэн.

## Түүх

Роял Холлоуэйн кампусыг 1879 онд бизнес эрхлэгч, буяны үйлстэн Томас Холлоуэй үүсгэн байгуулсан бөгөөд 1886 онд Роял Холлоуэй Коллеж нэртэйгээр анх зөвхөн эмэгтэйчүүдийн коллеж болж байгуулагдсан юм. 1900 онд Лондоны Их Сургуулийн албан ёсны гишүүн болж, 1945 оноос эрэгтэй оюутнуудад магистрын сургалт явуулж эхэлсэн. Харин 1965 онд анхны 100 орчим эрэгтэй бакалаврын оюутныг элсүүлж байсан.

## Нэгдэл

1985 онд тус коллеж нь тухайн үед зөвхөн эмэгтэйчүүдэд зориулсан Бедфорд Коллежтой нэгдэж, Роял Холлоуэй болон Бедфорд Нью Коллеж (RHBNC) нэртэй болсон. Өнөөдөр ч энэ нэр албан ёсоор ашиглагдсаар байна.
# Өмнөд Хятадын тэнгис

**Өмнөд Хятадын тэнгис** нь

* Хятадын өмнө,
* Филиппиний баруун,
* Сабах (Малайз), Саравак (Малайз), Брунейн баруун хойд,
* Индонезийн хойд,
* Малайн хойг (Малайз), Сингапурын зүүн хойд,
* Вьетнамын зүүн хэсэгт орших тэнгис юм.

Тус тэнгис нь Номхон далайн нэг хэсэг бөгөөд Сингапураас Тайванийн хоолой хүртэл үргэлжилсэн, 3,500,000 км² талбайтай, хэмжээгээрээ дэлхийд томд орох тэнгисүүдийн нэг болно. Өмнөд Хятадын тэнгист хэдэн зуун арал оршино. Өмнөд Хятадын тэнгис, түүний хүн оршин суудаггүй арлууд нь хөрш орнуудын хооронд газар нутгийн маргааны үндэс болсоор ирсэн билээ. Иймээс уг тэнгисийг улс бүр өөрийнхөөр нэрлэх нь бий.

## Нэрс

*Өмнөд Хятадын тэнгис* гэдэг нь уг тэнгисийн хамгийн их хэрэглэгддэг нэр боловч хөрш зэргэлдээ орнууд нь өөрсдийнхөөрөө нэрлэдэг байна.

Хятадууд эртнээс нааш уг тэнгисийг *Өмнөд тэнгис* (南海; Nán Hǎi) гэж нэрлэж ирсэн бөгөөд одоо олон улсын нэршлээр *Өмнөд Хятадын тэнгис* (南中國海, Nán Zhōnggúo Hǎi) гэдэг.

Харин Вьетнамд уг тэнгисийг *Зүүн тэнгис* (Biển Đông) гэдэг.

Филиппин нь өөрийн эзэмшлийн хэсгийг "Лусоны тэнгис" (*Dagat Luzon*) гэж нэр оноосон газрын зургийг хэрэглэдэг.

Зүүн Өмнөд Азид 16-р зуунаас өмнө тус бүс нутагт оршин байсан тэнгисийн улсын нэрээр Чампагийн тэнгис буюу Чамын тэнгис хэмээн нэрлэдэг аж.

## Ном зүй

* UNEP (2007). *Review of the Legal Aspects of Environmental Management in the South China Sea and Gulf of Thailand*. UNEP/GEF/SCS Technical Publication No. 9.
* Zou, Keyan (2005). *Law of the sea in East Asia: issues and prospects*. London/New York: RoutledgeCurzon. ISBN 0-415-35074-3

## Цахим холбоос

 **Commons: Өмнөд Хятадын тэнгис** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* The South China Sea on Google Earth - featured on Google Earth's Official Blog
* South China Sea Virtual Library - online resource for students, scholars and policy-makers interested in South China Sea regional development, environment, and security issues.
* Energy Information Administration - The South China Sea
* Tropical Research and Conservation Centre - The South China Sea
* Weekly Piracy Report
* Reversing Environmental Degradation Trends in the South China Sea and Gulf of Thailand
* UNEP/GEF South China Sea Knowledge Documents
# Бүрэн эрхт улс

**Бүрэн эрхт улс** (Англи: *Sovereign state*; Орос: *Суверенное государство*), энгийнээр **Улс** гэдэг нь байнгын хүн ам, төр, бусад бүрэн эрхт улсуудтай харилцах эрх мэдэл зэрэг дотоод болон гадаад бүрэн эрх бүхий хил хязгаарт улсыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, ямарваа нэг улсын харъяат эсвэл хараат бус улс гэж ойлгож болох ба ихэвчлэн тусгаар тогтносон улс байна.

Бусад бүрэн эрхт улсууд хүлээн зөвшөөрөөгүй бол хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс гэх бичигдээгүй хууль тогтсоноос ийм улс нь бусад улсуудтай харилцаа тогтооход хүндрэлтэй тулгардаг.
# Акасака ордон

Акасака ордон
**Акасакаордон** (япон. 赤坂離宮), буюу **Төрийн зочин хүлээн авах харш** (япон. 迎賓館) — Японы Засгийн газрын зочин хүлээн авах хоёр ордны нэг юм. Анх 1909 онд угсаа залгамжлагч ханхүүд зориулсан хааны ордон болгон барьсан бөгөөд 1974 оноос хойш албан ёсоор гадаад орнуудын өндөр албан тушаалтнуудын хүлээн авах харш болгон ашиглаж байна. Энэхүү ордон нь Мото Акасака (Токиогийн Минато тойрог)-д байрладаг. 2009 онд Японы Үндэсний Эрдэнэсийн сан гэж бүртгэж авсан байна.

Ордны нийт талбай нь 15,000 хавтгай дөрвөлжин метр бөгөөд Японы хэв маягийн жижиг барилга зэрэг нийт цогцолбор нь 117,000 хавтгай дөрвөлжин метр талбайг эзэлдэг байна.

Ордны гол барилга нь Японы цорын ганц "шинэ барокко" загвараар баригдсан юм. Энэ нь Английн Бакинхэмын ордонтой төстэй бөгөөд Мэйжийн эриний хамгийн том барилгуудын нэг юм.

Ордны цогцолбор дотор тойрон үргэлжилсэн 3.25 километр урт замтай юм.