Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Зэн буддизм

Зэн шашны бэлгэдэл
**Зэн буддизм**: Хятад, Японд түгсэн буддын шашны урсгал бөгөөд **хөхийн шашин** гэж мөн нэрлэдэг. "Зэн" гэдэг нь "чан" буюу "дяана" гэсэн үгнээс гаралтай. Зэн буддизмын багш нар шавь нартаа ихэвчлэн аман хэлбэрээр болох коануудаар сургаалиа дамжуулдаг байсан.

Бүх буддистуудын анхны багш, Будда гэгээрэлд хүрч Буддизм үүсэх тэр мөчид Зэн бий болсон. Зэн уламжлалаар бол Будда үнэний хуулийг өөрийн шавь, залгамжлагчдадаа шууд дамжуулсан бөгөөд шавь нар нь өөрийнхөө шавьд гэх мэтээр үеэс үед, оюун ухаанаас оюун ухаанд өнөөдрийг хүртэл дамжиж иржээ.

«Будда» гэдэг нь үнэнд хүрсэн хүн гэсэн утгатай үг. Будда ертөнцийг гэгээрүүлсэн. Буддагүйгээр үнэний хуулийг ойлгох боломжгүй билээ. Буддагийн онцгой бөгөөд аугаа чанар нь анх удаа бидэнд өөрийн үнэний зам мөрийг ойлгох боломжтой гэдгийг нээж, өөрийн үнэнд нэвтрэх зөв замыг зааж ирээдүй үедээ үнэний хуулийг дамжуулсанд оршдог. Будда Зазэн суух замаар гэгээрэлд хүрэх тухай сургаалаа дамжуулж эхэлсэн Энэтхэгт Зэн үүссэн. Тэнд Зэнгийн Зазэн сургалтын гүн ухааны гол үзэл санаа хөгжсөн билээ. Зэн Хятадад дэлгэрэх үедээ маш хүчтэй хөгжсөн бөгөөд ялангуяа өдөр тутмын Зэн амьдрал, дадлага улам гүнзгийрсэн. Зэн Хятадаас Японд дэлгэрэн хөгжсөнөөр өнөөгийн цаг үеийн хэлбэр байдлаа олжээ. Японд Зэнг сэтгэл хөдлөл, гоо зүйн асуудалтай холбогдуулан онцолж Зэн-соёл болгон маш их хөгжүүлсэн. Тухайлбал үүнд Зэн уран зураг, Зэн цэцэрлэг, цайны ёслол, яруу найраг зэргийг дурдаж болно.

Мөн тулааны урлаг гүн гүнзгий хөгжихөд нөлөө үзүүлсэн. Зэнгийн хүрч дэлгэрсэн эдгээр орнуудад болон хөгжлийн тухайн эрин үед Зэн-зам мөрийн хамгийн чухал асуудал, үндсэн тулгуур нь Будда гэгээрснийхээ дараа хийж байсан Зазэн дадлага гэдгийг чухалчлан тэмдэглэх ёстой.  Буддагийн аугаа шавь нарын нэг, Зэнгийн анхны хамба (Зэн багш) бол Махакасьяпа юм. Хоёр дахь Зэн багш гэж тооцогддог Ананда нь Будда, Махакасьяпа хоёрын шавь байсан. Арван дөрөв дэх Зэн багш Нагаржүна бол Энэтхэгийн бүх үеийн түүхэн дэх Буддын аугаа гүн ухаанчдын нэг хэмээн дэлхий дахинд алдаршсан билээ. Буддаг нас барсны дараа Энэтхэгээс төрсөн анхны 28 Зэн багшид “Зэн-эцэг” хэмээх цол хэргэм олгосон бөгөөд тэдний 6 нь үнэний хуулийг Хятадад үеэс үед, оюун санаанаас оюун санаанд амжилттай түгээн дэлгэрүүлсэн Зэн багш нар болсон юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Зэн** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* *The Zen Site* (англиар)
# Цинь ванлиг

| **Цинь ванлиг** |
| --- |
|  |
| Албан ёсны хэл | Эртний Хятад хэд |
| Төр засаг | Вант улс, феодал, боолын нийгэм |
|  |
| • МЭӨ 247-221  | Цинь Ши Хуан |
|  |
| Байгуулагдсан |
|  |
| • Улс байгуулагдсан нь  | МЭӨ 9 дүгээр зуун |
| • Зургаан улсыг нэгтгэсэн нь  | МЭӨ 221 он |
|  |

**Цинь ванлиг** нь МЭӨ 770 онд Жоу улсын харъяат байсан Фэйзи гүнгийн үед анх Жоу улсын хаанаас авсан газарт байгуулагдсан жижиг улс байсан. Сүүлд 770 онд Рун, Ди улс аймгийн дайнд Баруун Жоугийн хаан ялагдснаар Цинь Сян гүн биеэ даасан улс болгосон. Өдгөөгийн Шэньси мужийн нутагт төвлөрч байсан. МЭӨ IV-III зууны үед хүчирхэг армитай болж бусад улсуудаа байлдан эзэлсээр 221 онд **Их Цинь улсыг** байгуулсан.
# Жинь улс

Баруун Жинь 280 онд
**Жинь** (Хятад: 晋朝 → *жинь чао*) — 265—420 онд Хятад оронд тогтсон **улс** байв.

Жинь улсын түүхийг баруун Жинь (265–316), зүүн Жинь (317–420) гэж хоёр үе болгодог.

Баруун Жинийг Сыма Янь Луянд төвлөн байгуулсан бол зүүн Жинийг Сыма Руй Жяньканд төвлөн байгуулсан.

Баруун Жиньд 5 хаан, зүүн Жиньд 11 хаан суужээ.

Жинь улсы хаан Сыма Янь нь Цао Вэй улсад төрийн эргэлт гаргаад хаан ширээг булааж авсан. Энэ нь МЭ 265 онд болжээ. Улмаар 280 он гэхэд Зүүн У улсыг мөхөөгөөд бүх хятад орныг Зүүн Хань улс мөхснөөс хойш дахин нэгтгэсэн.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Гурван улсын үе** | **Баруун Жинь улс** 265-316 | Дараах **Умард ба Өмнөд улсуудын үе** |
| Өмнөх **Баруун Жинь улс** | **Зүүн Жинь улс** 317-420 | Дараах **Умард ба Өмнөд улсуудын үе** |
# Киото

| Киото
京都市 |
| --- |
| Томилогдсон хот |
| Киёмизү-дэраХулсан ой, АрашиямаКинкаку-жиХуурай цэцэрлэгКацура Эзэн хааны ВиллаФушими Инари-тайшаХэйан бунханКиотогийн Эзэн хааны ордон |
| ДалбааТамга |
|  |
| Киото аймаг дахь Киотогийн байршил  |
| Киото Япон дахь байршилКиотоКиото (Ази)Ази дахь байршилКиотоКиото (Дэлхий)Дэлхий дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Япон |
| Бүс нутаг | Кансай |
| Аймаг | Киото аймаг |
| Байгуулагдсан | 794 |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хотын дарга–зөвлөл |
|  • Биет | Киото Хотын Хурал |
|  • Хотын дарга | Мацуи Кожи |
| Газар нутаг |
|  • Томилогдсон хот | 827.83 км2 (319.63 бээр2) |
| Хамгийн өндөр цэг | 971 м (3,186 фут) |
| Хамгийн нам цэг | 9 м |
| Хүн ам (10 сарын 1, 2020) |
|  • Томилогдсон хот | 1,463,723 |
|  • Байр | 9-р байр, Японд |
|  • Нягтрал | 1,800/км2 (4,600/бээр2) |
|  • Бөөгнөрөл | 3,783,014 |
| Цагийн бүс | UTC+9 (Японы Стандарт Цаг) |
| - Мод | Унжгар уд, японы агч болон кацура |
| - Цэцэг |  Камелиа, Азалиа болон чихрийн интоор |
| Вэб сайт | city.kyoto.lg.jp |

| Киото |
| --- |
|  |
| "Киото" *канжигаар* |
| Япон нэр |
| Канжи | 京都 |
|

| Галиглал |
| --- |
| Шинэчилсэн Хепбёрн | Kyōto |
| Кунрэй-шики | Kyouto |

 |
|  |

**Кёото** (*яп. 京都*, *Кёото*) нь Японы Хоншүү арлын төвд орших хот юм. 1.5 сая орчим хүн амтай. Кёото нь 794-аас 1868 он хүртэл Японы хуучны нийслэл байсан бөгөөд одоо бол Кёото мужийн төв, Оосака-Кобе-Кёото метрополи бүсийн чухал хэсэг юм.

Киото, 1891
Кёото нь Японы соёл урлаг, боловсрол, технологийн төвүүдийн нэг бөгөөд Японы хоёр дахь хуучин их сургууль болох Кёотогийн их сургууль оршино. Киотогийн зарим барилга байгууламжууд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад орсон байна.

## Цахим холбоос

* Киото хотын албан ёсны сайт (англи хэлээрh)
* Киотогийн тухай болон газрын зураг, 1200 гаруй зураг
* **Commons: 京都** – Викимедиа дуу дүрсний сан

## Эх сурвалж

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Хоншүү

Хоншүү| Төрөлх хэл: 本州 |
| --- |
| Хоншүү арлын хиймэл дагуулын зураг |
|  |
| Газар зүй |
| Байршил | * Япон тэнгис (Умард, Баруун)
* Номхон далай (Өмнөд, Зүүн)
 |
| Солбицол | ﻿ / ﻿ |
| Олтриг | Японы олтриг |
| 227,960 км2 (88,020 миль2) |
| Байр | 7-д |
| Урт | 1,300 км (810 миль) |
| Өргөн | 50–230 км (31–143 бээр) |
| Эргийн урт | 10,084 км (6265.9 миль) |
| Хамгийн өндөр цэгийн өндөр | 3,776 м (12388 фут) |
| Хамгийн өндөр цэг | Фүжи уул |
| Захиргаа |
| **Япон** |
| Муж |
Мужийн жагсаалт
* Айчи
* Акита
* Аомори
* Вакаяма
* Гифү
* Гүнма
* Ибараки
* Иватэ
* Ишикава
* Канагава
* Киото
* Миэ
* Мияги
* Нагано
* Нара
* Ниигата
* Окаяма
* Осака
* Сайтама
* Токио
* Тоттори
* Точиги
* Тояма
* Фүкүи
* Фүкүшима
* Хёого
* Хирошима
* Чиба
* Шига
* Шизүока
* Шиманэ
* Ямагата
* Ямагүчи
* Яманаши
 |
| Хамгийн том хот | Токио (14,043,239 хүн) |
| Хүн ам зүй |
| Хүн ам | 104,000,000 (2017) |
| Нягтшил | 447/км2 (1158/миль2) |
| Угсаатны бүлэг | Япончууд |
| Нэмэлт мэдээлэл |
| Цагийн бүс | * Японы Стандарт Цаг (UTC+9)
 |

**Хоншүү** (本州) - Япон улсын гол 4 том арал болох Хоншүү, Хоккайдо, Кюүшүү, Шикокү зэргийн дотор талбайн хэмжээгээр хамгийн том нь.

## Эшлэл
# Шикокү

Шикокү арлын байршил
**Шикокү** (япон. 四国, «дөрвөн муж») — Японы томоохон арлууд дотроос газар нутаг, хүн амаараа 4-рт ордог арал бөгөөд муж юм. Японы Хоншүү аралтай Шикокү арал 3 гүүрээр холбогддог.

Шикокү бүс нь Шикокү арал болон түүний эргэн тойрон дахь олон арлуудаас бүрдэх, ойролцоогоор 18,806 хавтгай дөрвөлжин километр (7,259 кв миль) талбайг эзэлдэг бөгөөд Эхимэ, Кагава, Коочи, Токүшима гэсэн дөрвөн аймгаас бүрддэг.

Арлын урт нь 225 км буюу 139.8 миль, өргөн нь 50-150 км буюу хамгийн өргөн хэсэгтээ 31.1 км-93.2 миль юм. 3.8 сая хүн амтай тус арал нь Японы дөрвөн гол том арлаас хамгийн бага хүн амтай нь юм. Энэ арал нь Хоншүүгийн өмнөд, Кюүшюгийн зүүн хойд хэсэгт байрладаг.

Засаг захиргааны хувьд 4 аймагт хуваагддаг.

| № | Аймаг | Захиргааны төв | Хүн ам (2010) | Газар нутаг
км² | Хүн амын нягтрал
хүн/км² |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Токүшима | Токүшима | 784 493 | 4 146,59 | 189,19 |
| 2 | Кагава | Такамацү | 995 465 | 1 876,52 | 530,48 |
| 3 | Эхимэ | Мацүяма | 1 430 086 | 5 677,95 | 251,87 |
| 4 | Коочи | Коочи | 771 473 | 7 105,15 | 108,58 |
|  | Нийт |  | 3 981 517 | 18 806,21 | 211,71 |

Шикокү нь түүхэндээ нэлээд тусгаарлагдсан байсан тул Японы анхны шинж чанарыг, ялангуяа ургамалжилт, архитектурын зарим арга барилын хувьд удаан хугацаанд хадгалсаар ирсэн. Буддын шашны олон сүм энд байдаг.
# Хоккайдо

Хоккайдогийн байршил
Хоккайдо арлын Китами нутаг
Хоккайдо арлын Китами нутаг
Хоккайдо арлын Китами нутаг
Хоккайдо арлын Китами нутаг
Хоккайдо арлын Китами нутаг
**Хоккайдо** (япон. 北海道, -*Хоккайдо*, [hokkaꜜidoː] 'Хойд тэнгисийн тойрог') нь Японы хоёр дахь том арал бөгөөд хамгийн том, хойд муж болно. Цүгарү хоолой нь Хоккайдо арлыг Хоншүүгаас тусгаарладаг, Хоёр арлыг далайн доорх төмөр замын Сэйкан хонгилоор холбодог.

Хоккайдогийн хамгийн том хот бол нийслэл Саппоро (札幌) хот юм. Сахалин нь Хоккайдо хотоос хойд зүгт 43 км (26 миль) зайд оршдог бөгөөд зүүн болон зүүн хойд талаар нь орших Курилын арлууд ОХУ-ын захиргаанд байдаг ч өмнөд хязгаарын дөрвөн арлыг Япон нэхэмжилдэг. Хоккайдог өмнө нь Эзо, Йезо, Йесо эсвэл Есо гэж нэрлэдэг байсан.

Хэдийгээр 16-р зуунаас хойш арлын өмнөд хязгаарыг захирч байсан япон суурингууд байсан ч Хоккайдо нь Айнү хүмүүс гэгддэг арлын уугуул иргэд амьдардаг харийн нутаг гэж тооцогддог байв. Япончууд 17-р зуунд Хоккайдо руу нүүж эхэлсэн бөгөөд энэ нь Япон болон Айнугийн хүн амын хооронд мөргөлдөөн, бослого гарахад хүргэж байжээ.

1869 оны 8-р сарын 15-нд Мэйжийн сэргээн босголтын дараа Японоор "харгисчуудын нутаг" гэсэн утгатай Эзог колоничлон Японд нэгтгэж, Хоккайдо гэж нэрлэжээ. Энэ үйл явдлын дараа япон суурьшигчид арлыг колоничилж эхэлсэн нь Японы анхны орчин үеийн суурьшсан колони болжээ. Японы суурьшигчид арлыг колоничлоход Айнү үндэстнийг газар нутгаас нь булаан авч, уусгах мөн айнү нарыг түрэмгийлэн гадуурхаж байв. 21-р зуунд айнүчууд Японы нийгэмд бараг бүрэн уусчээ. Үүний үр дүнд айнү гаралтай олон япончууд өөрсдийн удам угсаа, соёлын талаар ямар ч мэдлэггүй болсон юм.

## Хүн ам

15-р зуунд 50 мянга орчим уугуул айнү үндэстнүүд тус арал дээр оршин сууж байсан гэдэг. 19-р зууны сүүл ба 20-р зууны эхэн үед Японы колоничлол ялангуяа өргөн цар хүрээтэй болсон. Жишээлбэл, 1897 онд 64,350 япон цагаач арал дээр ирсэн; дараа жил, 1898, 63,630 бүртгэгдсэн; 1901 онд 50,100; гэх мэт. Үүний үр дүнд 1903 он гэхэд одоогийн статистик мэдээллээр Хоккайдогийн Японы хүн ам 845 мянгад хүрсэн бол Айнүгийн уугуул иргэд ердөө 18 мянга болжээ. 1925 он гэхэд Хоккайдогийн хүн ам 2,5 саяд хүрч, 1960 он гэхэд 5 сая давжээ.

2020 оны хүн амын тооллогоор 5 225 000 хүн амтай болжээ. Хоккайдогийн хүн ам нь Японы нийт хүн амын 4.2 % орчмыг эзэлдэг бөгөөд үүний 1,952,000 нь Саппоро хотод амьдардаг.

### Хоккайдо арал дээрх том хотууд

| № | Хот | хүн ам |
| --- | --- | --- |
| 1 | Саппоро | 1 952 647 |
| 2 | Асахикава | 310 330 |
| 3 | Хакодатэ | 230 931 |
| 4 | Томакомай | 163 337 |
| 5 | Обихиро | 158 456 |
| 6 | Күширо | 150 233 |
| 7 | Эбэцү | 117 366 |
| 8 | Китами | 106 993 |
| 9 | Отарү | 101 682 |
| 10 | Читосэ | 96 876 |

## Цахим холбоос

 **Commons: Хоккайдо аймаг** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Эшлэл

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Аомори муж

| Аомори муж
青森県 |
| --- |
| Муж |
| Япон галиглал |
|  • Япон | 青森県 |
|  • Ромажи | *Aomori-ken* |
| Иваки уул, алимны цэцэгсОсоре уулНебутаОирасэ голФуробүши халуун рашаан |
| ДалбааБэлгэдэл |
| Дуулал: Аомори-кэн санка |
|  |
| Улс |  Япон |
| Бүс нутаг | Тохоку |
| Арал | Хоншүү |
| Мүцү аймгийн нэг хэсэг | 1094 он хавьцаа |
| Рикуоо мужийн нэг хэсэг | 12 сарын 7, 1868 |
| Аомори муж байгуулагдсан | 9 сарын 4, 1871 |
| Нийслэл | Аомори |
| Хуваалт |
Жагсаалт
* Дүүрэг: 8
* Хотын захиргаа: 40
 |
| Засаг захиргаа |
|  • Захирагч | Мияшита Соичиро (2023 оны 6 сарын 29-нөөс) |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 9,645.64 км2 (3,724.20 бээр2) |
|  • Байр | 8-р байр |
| Хамгийн өндөр цэг (Иваки уул) | 1,624.7 м (5,330 фут) |
| Хамгийн нам цэг (Номхон далай) | 0 м |
| Хүн ам (7 сарын 1, 2023) |
|  • Нийт | 1,188,043 |
|  • Байр | 31-р байр |
|  • Нягтрал | 120/км2 (320/бээр2) |
|  • Аялга | Нанбу・Цугару・Шимокита аялга |
| Иргэдийн нэршил | Аоморичууд |
| ISO 3166 код | JP-02 |
| Уртраг | 139°30′ E to 141°41′ E |
| Өргөрөг | 40°12′ N to 41°33′ N |
| Вэб сайт | www.pref.aomori.lg.jp |

Япон улсын засаг захиргааны нэгдүгээр зэргийн 47 нутгийн нэг **Аомори** муж (Япон: 青森県 – *ао мори кэн*) Тохокү мужид байрлаж, Хоншү арлын умард үзүүрт оршдог. 9.6 мянган км² нутаг дэвсгэр, 1.3 сая хүн амтай. Засаг захиргааны төв нь Аомори хот. Акита, Иватэ хоёр мужтай газраар хиллэж, Хоккайдогоос хоолойгоор зааглагдана.

## Түүх

Дэлхийн өв газар – Шираками (Цагаан бурхан) уулын хөвч нуруу
Аомори аймгийн нутаг 1868 оны Мэйжигийн шинэчлэлээс өмнө Фүкүшима, Иватэ, Мияги, Аомори нутгийг бүхлээр, Акита аймгийн зарим нутгийг багтаасан өргөн уудам Мүцү газрын умард хэсэг байв. Эдогийн үед Хиросаки овогтон далайн боомт барьсан нь одоо Аомори хот болжээ. Хажуухнаас нь унагаж боомт руу аваачдаг байсан нэгэн зүйл модыг «аомори» гэдэг байсан нь энэ газрын нэр болжээ. 1871 онд тус муж байгуулагдаж, 1889 онд Аомори балгас үүсч, 1898 онд 20 мянган хүнтэй болоод Аомори хот гэдэг зэрэг авчээ. 1945 онд Аомори хот Америкт бөмбөгдүүлж өнгөрсөн. 1951 онд радио, 1858 онд төмөр замтай болж, 1985 онд Сейкан хонгил баригдаж Хоншү, Хоккайдог усан доогуур холбосон.

## Газар зүй

Галт уулын тогтоцтой Товада хэмээх сайхан нуур бий.

### Хот

Аоморигийн доор 10 хот (*ши*) нутаг байна.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Аомори (төв)
* Гошогавара
* Күройши
* Мисава
* Мүцү
 |  | * Товада
* Цүгарү
* Хачинохэ
* Хиракава
* Хиросаки
 |

### Хошуу

Аоморид 8 хошуу (*гүн*) нутаг, тэдгээрийн 22 балгас (*мачи*) бий.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Камикита
* Китацүгарү
* Минамицүгарү
* Накацүгарү
 |  | * Нишицүгарү
* Саннохэ
* Хигашицүгарү
* Шимокита
 |

## Цахим холбоос

 **Commons: Aomori prefecture** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Зүүлтийн холбоос
# Кобэ

Кобэ хот.
**Кобэ** (япон. 神戸市 *Ко:бе-ши*) - Японы Хёго мужийн засаг захиргааны төв Хоншүү арал дээр байрладаг Японы засгийн газрын онцгой тогтоолоор тогтоосон хот юм. 8-р зуунаас хойш Кобэ нь Японы гол боомтуудын нэг, олон улсын худалдааны төв байсаар ирсэн. Тус боомтын ачаа эргэлт 150 сая тонн (тус улсын гадаад худалдааны эргэлтийн 1/3) юм. Кобэ бол томоохон аж үйлдвэрийн төв юм: төмөрлөг, механик инженерчлэл (Японд баригдаж буй усан онгоцны 1/3 тонн), цэрэг, хими, нэхмэлийн үйлдвэрүүд тус хотод төвлөрсөн байдаг байна.

Түүхийн хувьд Кобэ хот Изуми мужийн нэг хэсэг байсан бөгөөд Японы хуучин нийслэл Киото руу хүрэх зам дээрх чухал тээвэр, худалдааны зангилаа цэг байсан юм. Энэ сууринд уламжлалт ёсоор бөөний худалдаачид, мөнгө хүүлэгчид, мөн Японы цагаан будааны "Сакэ" архи үйлдвэрлэгчид байжээ. Кобэ мөн шашны чухал төв байсан бөгөөд "гурван бунхан", Икута, Нагата, Минатогава зэрэг Шинто шашны сүмүүдээр алдартай юм. 19-р зууны дунд үеэс тус хот нь улс орны шинэчлэл, аж үйлдвэр, хиймэл сувд үйлдвэрлэх гол төвүүдийн нэг болжээ.

1995 оны 1-р сарын 17-ны газар хөдлөлтийн үеэр 6434 хүн амиа алдаж Кобэ хот маш их хохирол амссан ч богино хугацаанд сэргээн босгож чадсан байна.

## Хүн ам

Хотын нутаг дэвсгэр 552.26 км², хүн ам нь **1,538,267** хүн (2014 оны 8-р сарын 1), хүн амын нягтрал 2785.40 хүн / км².

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 1980 | 1 367 390 хүн |  |
| 1985 | 1 410 834 хүн |  |
| 1990 | 1 477 410 хүн |  |
| 1995 | 1 423 792 хүн |  |
| 2000 | 1 493 398 хүн |  |
| 2005 | 1 525 393 хүн |  |

 |

## Эдийн засаг

Кобэ бол Кансай бүсийн чухал худалдаа, аж үйлдвэрийн төв бөгөөд Японд 4 дэх, дэлхийд 38 дахь том боомт юм.
# Ханшин барс

**Ханшин барс**(Англи: Hanshin Tigers) нь Японы мэргэжлийн бейсбол (Nippon Professional Baseball)-т харьяалагдах, Японийн Хёго муж муж улсын Нишиномия хотын мэргэжлийн бэйсболын баг юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Hanshin Tigers** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Албан ёсны сайт

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Эртний Уйгур бичиг

«Уйгур»
Уйгурууд хот суурин байгуулан маанийн шашны сүм хийд үүсгэж судар шастир орчуулж хууль цааз, гэрээ бичиг тэргүүтнийг үйлдэж байсан түүхтэй билээ. Тиймээс ч уйгур нарт холбогдох үсэг бичгийн арвин дурсгал бидний үед уламжлагдан ирсэн байна. Тэд руни, согд, уйгур зэрэг олон зүйл үсэг бичигтэй байсан бөгөөд хожим исламын шашинд орсноор араб бичиг хэрэглэж байжээ.

745 оноос барагцаалбал 760-аад оны дунд үе хүртэл төрийн бичиг нь руни бичиг байсан ба согд бичгийг ч мөн дагалдуулан хэрэглэж байсныг түүхэн сурвалжуудаас тодорхой мэдэж болно. 762 онд Бөгү хаан маанийн шашинт дөрвөн согд ламыг Орхон голын хөндийд орших их нийслэл Ордубалык (одоогийн Хар балгас)-т дагуулан ирж улмаар маанийн шашныг төрийн шашин болгон зарлаж байсан түүхтэй. Дээрх түүхэн нөхцөл байдал уйгуруудын дунд суурьшмал соёл иргэншлийн эхлэлийг тавьснаар худалдаа арилжаа өргөжиж хот суурин газар маанийн шашны сүм хийд баригдаж лам хувраг, номлогч нар олширч судар ном дэлгэрчээ. Бурханы болон маанийн шашны судар ном унших, эх (уйгур) хэлнээ орчуулан буулгах зайлшгүй шаардлага гарч руни бичиг нь үйс, цаас тэргүүтэнд бичих, ном судар орчуулан буулгахад тэр бүр бичгийн шаардлагыг төгс хангаж чадаагүйд шинэ үсэг зохиох, тэрхүү хэрэгцээг ном бичигт мэргэшсэн согдуудын туслалцааг авч согд үсэгт суурилсан уйгур цагаан толгой, уйгур бичгийг зохиож байжээ.

Монгол нутагт уйгуруудын үлдээсэн бичгийн дурсгалыг руни, согд, уйгур үсгийн хэмээн гурав ангилж болох бөгөөд дотор нь гэрэлт хөшөөний, хад чулууны гэж хуваана. Гэрэлт хөшөөнд Моюнчур, Тариатын буюу Тэрхийн гэрэлт хөшөө, Тэс, Хар балгасын бичээс, харин хад чулуунд бичигдэн үлдсэн дурсгалд Ар Ханан, Хангидай хад, Гурвалжин уул, Гурванмандал, Бага Ойгор, Хөл Асгат, Сэврэй, Их бичигт, Долоогодойн хөшөөний бичээсүүд багтдаг. Моюнчур, Хар балгас, Тариат, Тэсийн гэрэлт хөшөөдийн бичээст Уйгурын хаант улсын эхэн үеийн хэрэг явдлыг тэмдэглэсэн нь түүхэн сурвалж болохоос гадна үсэг бичиг, соёл, хэл аялгууны чухал баримт болж байна.

Уйгурын үеийн согд бичгийн дурсгалд Хар балгас, Сэврэйн бичээс багтдаг. Харин уйгур бичгийн дурсгал Монгол нутгаас харьцангуй цөөн илэрсэн бөгөөд эдгээр нь согд бичгээс уйгур бичигт шилжиж байсан үеийн дурсгал хэмээн үздэг Долоодойн хөшөө, Их Бичигт, Бичигт хайрханы бичээс зэрэг болно. Ер нь уйгур бичгээр бичигдсэн уйгурын хожуу үед холбогдох гэрэлт хөшөө, хад чулууны бичээс цөөн байдаг нь цаас ихээр хэрэглэх болсонтой холбоотой байж болох талтай. Үүний баталгаа нь цаасан дээр бичсэн уйгур бичгийн дурсгал Дорнод Туркестаны Тэнгэруулын бэл, Турфаны хотгорын газраас арвин ихээр илэрсэн явдал юм.
# Китакюшю

**Китакюүшүү** (北九州市, Kitakyūshū-shi → **Китакюүшүү**, «Кюшюгийн умард газар») — Япон улсын Кюшю мужийн Фүкүока аймгийн төв, 981 мянган хүний хот.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  |

## Бүс

* Кокуракита-ку (小倉北区)
* Кокураминами-ку (小倉南区)
* Можи-ку (門司区)
* Тобата-ку (戸畑区)
* Вакамацу-ку (若松区)
* Яхатахигаши-ку (八幡東区)
* Яхатаниши-ку (八幡西区)

## Цахим холбоос

 **Commons: Китакюшю** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Лавлах бичиг
# Турк хэл

| Турк хэл |
| --- |
| *Türkçe* *Türk dili* |
| Өөрийн нэр | *Türkçe* [ˈtyɾctʃe]  *Türk dili* [ˈtyɾc ˈdili] |
| Тархалт | * Турк (албан ёсны)
* Умард Кипр (албан ёсны)
* Кипр (албан ёсны)
* Азербайжан
* Ирак
* Сири
* Ливан
* Иран
* Грек
* Болгар
* Румын
* Косово
* Умард Македон
* Босни ба Херцеговин
 |
| Бүс нутаг | * Анатоли
* Балканы хойг
* Кипр
* Левант
* Месопотами
* Өмнөд Кавказ
 |
| Угсаатан | Туркууд |
| Ярилцагчид | Төрөлх: 84 сая (2006) Хоёрдогч: 6.0 сая(2019)
 Нийт: 90 сая |
| Хэлний ангилал | Түрэг
* Нийтлэг Түрэг
	+ Огуз
		- Баруун Огуз
			* **Турк хэл**
 |
| Эрт хэлбэр | Хуучин Анатолийн Турк хэл
* Османы Турк
 |
| Хэв ёсны | * Стамбулын Турк хэл
 |
| Аялга | * Киприйн Турк
* Иракийн Туркмен
* Караманли аялга
* Месхетийн Туркууд
* Румелийн Турк хэл
* Сирийн Туркмен
 |
| Бичгийн систем | Латин (Турк цагаан толгой) Турк брайл үсэг |
| Албан ёсны хэрэглээ |
| Улс |  Турк  Кипр  Умард Кипр |
| Орон нутаг | Босни ба Херцеговин Хорват Грек Ирак Косово Умард Македон Romania |
| Тохируулагч байгууллага | Турк хэлний нийгэмлэг |
| Томьёолбор |
| ISO 639-1 | `tr` |
| ISO 639-2 | `tur` |
| ISO 639-3 | `tur` |
| *Глоттолог* | `nucl1301` |
| Linguasphere | `44-AAB-a нэг хэсэг` |
|   Турк хэл албан ёсны хэл болсон улс орнууд
  Турк хэлийг цөөнхийн хэл гэж хүлээн зөвшөөрдөг улс орнууд
  Турк хэлийг цөөнхийн хэл гэж хүлээн зөвшөөрсөн дор хаяж нэг хотын захиргаанд улсууд |
|

Турк үндэстний эх хэлийг **Турк хэл** (Туркээр Türk dili, ихэвчлэн товчлоод , англиар Turkish language, бусад «Турк» хувилбар (1,2,3) нэрсээс ялгагдсан тохиолдолд зүгээр л Турк, Турк, Түрэг, монгол бичгээр Турк буюу түрүг хэлэ) гэнэ. Хэл шинжлэлийн үүднээс Турк хэл бол Алтай язгуурын Түрэг салбарын нэгэн гишүүн болно. Бүх Түрэг хэлтний 43% Турк хэлтэн байгаас Турк хэл нь Түрэг салбарыг төлөөлөх, бусаддаа нөлөөлөх чанартай болчихоод байгаа. Йохансон мэтийн дийлэнх хэл шинжээчид Түрэг дотор нь Азербайжан, Гагауз зэрэг хэлний хамтаар Огуз буюу баруун өмнөд бүлэгт ангилжээ.

Турк хэл Турк үндэстний үндсэн нутаг болсон Туркийн бүх хүн ардын 80%-ийн (60 гаруй сая) төрөлх хэл юм. Тиймдээ ч Турк улсын ганц албан ёсны хэл болсон. Тэндээс холгүй Кипр, тэр дотроо Грекчүүдээс салан тусгаарлаж өөртөө эзэн мэдэж байгаа Умард Кипр оронд мөн дангаар (2 бум орчим) хэрэглэгдэж байна. Хууль ёсоор Умар Киприйг дотроо багтаасаар буй Кипр улс Турк хэлийг Грек хэлний адилаар албан ёсны гэж зөвшөөрсөн байдаг. Эдгээрээс гадна Герман (2.8 сая), Грек (128 мянга), Болгар (740 мянга), Австри (170 мянга) гэх мэт дэлхийн олон оронд Турк хүмүүс тархан суусан дотор Туркээр хөөрөлдөгсөд бий.

1926 оны 11-р сарны 3-нд Бакуд болсон Түрэг зүйчдийн хуралдааны үеэр түрк хэлний шинэчлэл хийж Туркийн ерөнхийлөгч Мустафа Кемал Ататүрк Турк хэлээ араб үсэг-ээс латин үсэг буюу цагаан толгой руу шилжих болсноо зарлажээ. Ингээд 1928 оноос 8 (a, ı, u, o, e, i, ü, ö) эгшиг, 21 (p, b, f, v, t, d, s, ş, z, j, ç, c, m, n, l, r, y, k, g, h, ğ) гийгүүлэгч, бүгд 29 үсэгтэй латин цагаан толгой хэрэглэдэг болжээ.

## Тэмдэглэл

## Эх сурвалж

## Гадаад холбоос

* Турк Монгол хэлний толь нэмлээ
# Байгалийн хий

**Байгалийн хий** ("Шатдаг хий" гэж нэрлэх нь бий) нь үндсэндээ метанаас тогтсон, шатах ашигт малтмал юм. Байгалийн хийн найрлагад этан, пропан, бутан, пентан зэрэг нүүрсустөрөгчид, бага хэмжээгээр нүүрстөрөгчийн давхар исэл, азот, гели ба хүхэртустөрөгч агуулагдана. Байгалийн хий нь газрын тос ордод газрын тостой хамт, эсвэл дангаараа хийн орд, мөн нүүрсний ордод нүүрсний хий байдлаар тохиолдоно. Анаэробик бактерийн тусламжтайгаар үүсэж буй метанаар баяжсан хийг "биохий" буюу "намгийн хий" гэж нэрлэнэ. Энэ биохий нь төрөл бүрийн намаг, малын өтөг бууц, томоохон хот суурингийн хогийн цэг зэрэгт үүснэ.

### Химийн найрлага

Байгалийн хийн гол бүрдүүлэгч нь нүүрсустөрөгчидийн бүлгийн хамгийн хөнгөн, богино молекул болох метан (CH4) байна. Мөн этан (C2H6), пропан (C3H8)ба бутан (C4H10), болон хүхэрт хийнүүд агуулагдана. Байгалийн хий нь гели ялгаж авах үндсэн эх үүсвэр болно.

| **Найрлага** | **%** |
| --- | --- |
| Метан (CH4) | 70-90 |
| Этан (C2H6) | 5-15 |
| Пропан (C3H8) ба Бутан (C4H10) | < 5 |
| CO2, N2, H2S, зэрэг | үлдэх нь |

Азот, гели, CO2 болон H2S, ус, мөн үнэрт нүүрсустөрөгч маш бага хэмжээтэй байна
. Зарим хийн ордод мөнгөн ус тааралдана. Гэхдээ хийн орд тус бүр дээр хийн найрлага өөр байна.

## Гадаад холбоос

* American Gas Association - distributor trade group
* CERA - Energy research group's Natural Gas Research
* DOE/EIA Natural Gas Data Page
* Economic History - Manufactured and Natural Gas Industry
* Interstate Natural Gas Association of America - pipeline trade group
* Natural Gas Supply Association - producer trade group
* Oil and Gas Directory
* Oil and Gas Eurasia - Oil and Gas News, Technology and Analysis
* Platt's - Natural Gas Industry News
* Top 20 Greatest Natural Gas Reserves by Country

## Эшлэл