Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Розетта сансрын хөлөг

сансрын хөлөг
Розеттагийн 9 минут видео мэдээ
Сансрын хөлөг бол Дэлхийн агаар мандлын цаана орших ачаа тээвэр болон хүн зөөвөрлөдөг тээврийн хэрэгсэл , мөн сансрын бусад биетүүд , сансрын станцыг тойрог замд буцааж чаддаг. Сансрын хөлөг
гарагын гадаргаас хөөрнө үүнийг хөөргөх төхөөрөмж гэх ба ихэвчлэн сансрын хөлгийн буудал дээрх хөөргөх тавцангаас хөөрдөг

Өнөөгийн ихэнх сансрын хөлөгийн хөдөлгүүр нь пуужингын хөдөлгүүр ба энэ нь явж буй зүгийнхээ эсрэг хий шатаадаг.Бусад хөдөлгөх хүч тохиромжтой үед ажилдаг.Хүчтэй таталцлаас зугтдаггүй хөлгүүд нь ион түлхэгч эсвэл илүү үр дүнтэй аргууд ашиглаж болно.

Учир нь Дэлхийн таталцлыг орхихын тулд маш их хэмжээний эрчим хүч шаардагдана, сансрын хөлөг ихэнхдээ сэдэж , боловсруулж , барихад үнэхээр өндөр өртөгтэй байдаг.Сансрын хөлөг барих төлөвлөгөө нь эдгээр зардлыг бууруулхад төвлөрдөг ба ингэснээр үүнд илүү олон хүн оролцох боломжтой болно. Гэвч өнөөдөр зардал маш өндөр хэвээр , одоог хүртэл сансрын хөлөг барихад засгийн газраар ивээн тэтгүүлдэг юм.

Хүний сансарт нисдэг тээврийн хэрэгсэл
Хамгийн үнэ чухал нь хяналт , аюулгүй байдал , амьдрах газар , агаар , ус , хоол хүнсний хэрэгцээний улмаас хүмүүсийг сансарт илгээх юм. Оролцох байдлаараа хүмүүс өөрсдийн онцгой нэртэй: Амеркчууд өөрсдийгөө сансрын нисгэгч( astronauts),Оросууд өөрсдийгөө сансрын нисгэгч(cosmonauts),Хятадууд өөрсдийгөө сансрын нисгэгч (taikonauts) гэнэ.
# 7 сарын 20

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 6 сар · **7 сар** · 8 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

**7 сарын 20** нь Григорийн тооллын жилийн 201 дахь (өндөр жил бол 202 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 164 өдөр үлдэж байна.

## Үйл явдлууд

## Энэ өдөр төрөгсөд

## Энэ өдөр нас барагсад

## Тэмдэглэлт баярууд

---

 **Commons: 7 сарын 20** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# 1892 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1887 · 1888 · 1889 · 1890 1891 —  **1892**  — 1893 1894 · 1895 · 1896 · 1897
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1890-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| 19-р зуун
 |

## Энэ онд болсон үйл явдлууд

## Энэ онд төрөгсөд

## Энэ онд нас барагсад

## Гадаад холбоос

 **Commons: 1892** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Ким Жон Ил

Жон Ил, 2011 он
**Ким Жон Ил** (сол. 김정일, 金正日, орос маягаар **Ким Чен Ир**, 1941 оны 2 сарын 16 – 2011 оны 12 сарын 17) нь Солонгосын Коммунист улс төрч бөгөөд 1994 оноос эхлэн 2011 онд нас эцэслэтлээ Хойд Солонгосын удирдагч байсан хүн юм.
# Ватикан

| Ватикан Хот Улс* *Stato della Città del Vaticano* (Итали)
* *Status Civitatis Vaticanæ* (Латин)
 |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Төрийн дуулал:** Inno e Marcia Pontificale (Итали) "Хамба ламын сүлд дуу, марш" Duration: 3 minutes and 14 seconds.3:14noicon |
| **Үндэсний ТамгаSigillum Stati Civitatis Vaticanæ* (Латин) *Sigillo dello Stato della Città del Vaticano* (Итали)

Ватиканы Хот Улсын Төрийн Тамга  |
|  |
| Албан ёсны хэл | * Итали
* Латин хэл
 |
| Үндэсний хэл | Итали хэл (*де-факто*) |
| Шашин  | Католик (албан ёсны) |
| Ард түмний нэршил | албан ёсоор: байхгүй; албан бус: Ватиканчууд |
| Төр засаг | Нэгдмэл теократ католик сонгуульт хэмжээгүй эрхт хаант засаг |
| Хууль тогтоох байгууллага | Пап ламын зөвлөл |
| Тусгаар тогтнол |
|  |
| • Пипиний хандив  | 756 (1267 жилийн өмнө) |
| • Латераны гэрээ  | 2 сарын 11, 1929 (94 жилийн өмнө) |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 0.49 км2 (0.19 миль2) (195) |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 764 (195) |
| • Нягтаршил | 1559/км2 (6) |
| Мөнгөний нэгж | Евро (€) (EUR) |
| Цагийн бүс | UTC+1 (ТЕЦ) |
| • Зуны цаг (ЗЦ) | UTC+2 (ТЕЗЦ) |
| Жолооны тал | right |
| Утасны томьёо | +379 |
| ISO 3166 код | VA |
| Домэйн нэр | .va |
| **Вэбсайт** Албан ёсны цахим хуудас |

**Ватикан**, албан ёсоор **Ватикан Хот Улс** (латин. *Status Civitatis Vaticanæ,* Итали: *Stato della Città del Vaticano*) нь Итали улсын нийслэл Ром хотын дотор 44 га буюу 0.44 км² талбай эзлэн орших тусгаар тогтносон хот улс юм. Ватикан нь дэлхийн хамгийн жижиг, цөөн хүн амтай улс бөгөөд Ромын Католик шашны төв юм.

1929 онд Латераны гэрээ ёсоор тусгаар тогтнолоо олсноос хойш Ромын Католик Сүмээр удирдуулж ирсэн. Ромын Католик сүм, Ватикан Улсын албан ёсны хэл нь латин хэл байхад Ватикан хот-улсын албан ёсны хэл нь итали хэл юм.

Ромын Пап нь 756 оноос 1860 он хүртэл төв Италийг захирж 1860 онд газар нутгийн ихэнхийг Италийн вант улс хураан аваад, Ром хотын төвд үлдсэн байсан газар нутаг нь ч 1870 онд үгүй болсон байсан нь 1929 онд сэргэсэн гэж хэлж болно. Төрийн тэргүүн нь Ромын пап юм. Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн нь Төрийн нарийн бичгийн дарга, кардинал Пиетро Паролин юм.

## Тэмдэглэл

## Эшлэл

## Гадны холбоос

 **Commons: Ватикан** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Өмнөд Солонгос улсын төв номын сан

Номын сангийн барилга
**Улсын төв номын сан** (сол. 국립중앙도서관 *Gungnip Jungang Doseogwan*) — Өмнөд Солонгос улсын төв номын сан.

Тус номын сан 1945 онд үүсэн байгуулагдсан. Нийт 10 сая, үүнээс гадаад хэлээр бичигдсэн 1,134,000 номтой.

Анх Сөүл хотын Чон дүүргийн Сугун хороонд байсан бол 1974 онд Намсань хороо рүү нүүж байв. 1988 онд өнөөгийн газраа буюу Сочу дүүргийн Паньбу хорооны нутагт нүүн байрлажээ.

Боловсролын яамны харьяанд байсныг 1991 оноос эхлэн Соёлын яамны харьяанд хамааруулсан.

## Гадаад холбоос

 **Commons: Өмнөд Солонгос улсын төв номын сан** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* nl.go.kr - цахим талбар  (англ.)

Энэ номын сангийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Мишель Хазанавичус

| Мишель Хазанавичус |
| --- |
| Хазанавичус *Жүжигчин* киноны Парис дахь нээлтийн үеэр, 2011 он. |
| Төрсөн |  (1967-03-29) 29 3 сарын 1967 |
| Ажил | Кино найруулагч |
| Он жил | 1988–одоо |

**Мишель Хазанавичус** (Франц: *Michel Hazanavicius*, *1967 оны гуравдугаар сарын 29-нд төрсөн*) нь Францын кино найруулагч, продюсер болон зохиолч бөгөөд 2011 оны дэлгэцийн бүтээл болох *Жүжигчин* киногоороо Оскарын Шилдэг кино бүтээл болон Шилдэг найруулагч шагналыг 84 дэх удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын үеэр хүртэж байсан билээ. Түүнчлэн 1927-1932 оны Холливудын амьдралыг харуулсан хар цагаан, дуугүй *Жүжигчин* хэмээх бүтээлээрээ Алтан бөмбөрцөгийн Шилдэг найруулагч, Шилдэг зохиол номинацийг хүртсэн ба БАФТА буюу Британийн кино наадмын шагналыг бас л дээр дурдсан төрлүүдэд хүртсэн байна.

Мишель Хазанавичус нь Литва болон Польш гаралтай, Францад 1920-оод онд суурьшсан Еврей гэр бүлд Парис хотноо мэндэлжээ.

Хазанавичусын 2006, 2009 оны бүтээлүүд болох *Агент 117: Каир - Тагнуулчдын үүр*, *Агент 117: Риод гээгдсэн нь* зэрэг цуврал инээдмийн, тагнуулын сэдэвтэй кинонууд нь амжилт олж байв. Найруулагчийн уран бүтээлийн хамтрагч нь жүжигчин Жан Дюжарден билээ.

## Цахим холбоос

* Мишель Хазанавичус — Internet Movie Database

## Эшлэл
# Татах хүч (кино)

| *Татах хүч* |
| --- |
|  |
| Найруулагч: | Альфонсо Куарон |
| Продюсер: | Дэвид Хейман |
| Зохиол: | Альфонсо Куарон Хонас Куарон Родриго Гарсиа |
| Дүрүүдэд: | Сандра Буллок Жорж Клуни |
| Хөгжмийн зохиолч: | Стивен Прайс |
| Зураглаач: | Эммануэль Любецки |
| Эвлүүлэгч: | Альфонсо Куарон Марк Сангер |
| Студи: | Ди Бонавентура Пикчерз |
| Компани | Уорнер Бразерз, Хейдей Филмз, Эсперанто Филмо |
| Нээлт: | 2013 оны 8 сарын 28 (Венец) 2013 оны 10 сарын 4 (АНУ) 2013 оны 11 сарын 8 (Нэгдсэн Вант Улс) |
| Хугацаа: | 91 мин |
| Улс: |  Нэгдсэн Хаант Улс  Америкийн Нэгдсэн Улс |
| Хэл: | Англи |
| Төсөв: | $100 сая |
| Орлого: | $707,719,443 |

Татах хүч (Англи: Gravity) — 2013 оны Америк /Warner Bros./-Британы /Framestore/ хамтарсан гурван хэмжээст технотриллер кино юм. Альфонсо Куарон зохиолыг бичиж (хүүгийн хамт), найруулсан юм. "Хоёр" дүртэй тус кинонд жүжигчин Сандра Буллок, Жорж Клуни нар сансрын тойрог замд "шаттл" хөлгийн хамт осолдож эх дэлхий рүү буцахын тулд тэмцэж буй сансрын нисгэгчид тоглосон юм.

2013 оны наймдугаар сард Венецийн кино наадамд нээлтээ хийсэн *Татах хүч* Америкийн Кино академийн дээд шагналыг Шилдэг найруулагч, Шилдэг киноны ая зэрэг долоон төрлөөр (10 төрлөөс) хүртжээ. Түүнчлэн БАФТА болон Алтан бөмбөрцөг шагналыг зургаа зургаан төрөлд хүртсэн.

## Дүрүүдэд

* Сандра Буллок — *Райан Стоун*
* Жорж Клуни — *Мэтт Ковальски*
* Эд Харрис — *удирдлагын төвийн ахлах* (хоолой)

## Бүтэх үйл явц

*Татах хүч* гурван жил үргэлжилсэн тусгай эффектийн маш том төсөл юм. Зураг авалтыг Английн Суррей дэх жингүйдэл орчинтой Шеппертон студи болон Аризона дахь Пауэллын нуурын ойролцоо 2011 онд таваас долоодугаар сарын хооронд багтаан авчээ. Үлдсэн ажил нь уг бүтээлийн 60 хувь зонхилсон тусгай эффект. *Аватар* кинон дээр ажиллаж байсан Английн Framestore компани энэ ажлыг гарджээ. Эхлэл хэсэгт 17 минутын турш дэлхийн бөмбөрцөгийг харуулдаг хэсгийг туслах продюсер нь сэджээ. Программистууд Арнольд программыг түлхүү ашигласан. Сонирхуулахад шейдер болгоныг хийхийн тулд ашигласан мөрийн тоо 71,000.

Гол дүрд тоглосон жүжигчидийн тухайд, Холливудын нэртэй олон эмэгтэй жүжигчидтэй ярилцаж байсан ч Анжелина Жоли, Сандра Буллок нар найруулагч Куаронтай хамгийн ойр байв. Жоли татгалзаж Буллок тунасан. Мэттийн дүрд Роберт Дауни, Жорж Клүүни нар тоглохыг зөвшөөрсөн ч найруулагч Клүүниг сонгосон.

## Шүүмж

IMDb буюу кино мэдээллийн нэгдсэн сангаас 9.1/10 гэсэн үнэлгээ авсан. "Яг л бодит хөлөг. Сансрын хогны эвдлэн сүйтгэл. Бүгд үнэнд онцгой ойртсон. Сэтгэл татам дүрслэл байлаа хэмээн" дүгнэжээ.

> "Сансрын холбогдолтой кинонуудаас бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг нь".
> *Эх бичвэр*  (орос.)
>
> *Я был потрясён и совершенно размазан. Считаю, в «Гравитации» лучшие космические съёмки, более того, это лучший фильм о космосе. Я жаждал увидеть подобное кино долгие годы. Интересен также человеческий аспект показанной истории.*
>
>
> — Жэймс Камерон.
>
>

## Эшлэл

## Холбоос

* Албан ёсны цахим хуудас
* *Татах хүч*  — *IMDb*
# 1891 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1886 · 1887 · 1888 · 1889 1890 —  **1891**  — 1892 1893 · 1894 · 1895 · 1896
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1890-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| 19-р зуун
 |

## Энэ онд болсон үйл явдлууд

## Энэ онд төрөгсөд

* 1-р сарын 15-нд Осип Мандельштам, оросын яруу найрагч, орчуулагч, уран зохиол судлаач (1938 онд нас барсан).
* 5-р сарын 15-нд Михаил Булгаков, оросын зохиолч (1940 онд нас барсан).
* 10-р сарын 12-нд Фумимаро Коноэ, японы цэргийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1937—1939 болон 1940—1941 онуудад Японы Ерөнхий сайд (1945 онд нас барсан).

## Энэ онд нас барагсад

## Гадаад холбоос

 **Commons: 1891** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# 8 сарын 1

|  |
| --- |
| Түүхэн жилийн өдөр 7 сар · **8 сар** · 9 сар |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |

 |

**8 сарын 1** (**Наймдугаар сарын нэгэн**) — аргын жилийн 213 дахь (өндөр жил бол 214 дэх) өдөр.

## Баяр ёслолын өдөр

* Хүүхдийг хөхөөр хооллох дэлхий нийтийн өдөр
* Бенин: Тусгаар тогтнолын өдөр
* 2014 - Red Velvet хамтлагийн ой

## Үйл явдал

* 527 — I Юстиниан Византийн эзэн хаан болсон.
* 1461 — Английн хаан IV Эдуардыг хаан ширээнд залсан.
* 1498 — Христофер Колумб европчуудаас анх өнөөгийн Венесуэлын газар нутагт хүрсэн.
* 1774 — Английн эрдэмтэн Жозеф Пристли химийн элемент болох хүчилтөрөгчийг нээжээ.
* 1780 — Швед улс байнгын төвийг сахих болсоноо зарласан.
* 1876 — Колорадо АНУ-ын 38 дахь муж болов.
* 1914 — Дэлхийн нэгдүгээр дайн: Германы эзэнт улс Оросын эзэнт улсад дайн зарласан.
* 1936 — Берлины Зуны Олиипын нээлт болсон.
* 1944 Дэлхийн хоёрдугаар дайн: Варшавын бослогын эхлэл.
* 1954 — Вьетнам, Лаос, Камбожид гал зогсоох шийдвэр хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн. Францын Энэтхэг-хятадын хойг дахь колончлолын дайны төгсгөл.
* 1965 — Пол Маккартни "Yesterday" дууг анх удаа дуулсан.
* 19‍81 — Дуу хөгжмийн «MTV» телевиз ажиллаж эхэлсэн.

## Энэ өдөр төрөгсөд

* 1936 — Францын хувцас загвар зохион бүтээгч Ив Сен-Лоран
* 1949 — Киргисийн улс төрч, Ерөнхийлөгч Курманбек Бакиев
* 1984 — Германы хөлбөмбөгчин Бастиан Швайнштайгер
* 1999 Girls' Generation хамтлагийн гишүүн Tiffany

## Энэ өдөр нас барагсад

* 1137 — VI Луи (1081 онд төрсөн) Францын хаан (1108—37).
* 2009 —Филиппиний улс төрч Корасон Акино

---

 **Commons: 8 сарын 1** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Аллел

Вандуйн ургамлын эцэг, эхээс нэг нэгээр өвлөж авсан хоёр хромосомыг шар өнгийн зууван дүрсээр үзүүлжээ. "Height gene locus" буюу өндөр тодорхойлсон гентэй локусд эцэг эхээс хоёулангаас "tall" буюу "өндөр" гэх **гомозигот** өндөр шинж ирсэн байна. Харин "pea gene locus" буюу "шошны гений локусд" эцэг эхийн нэгээс "үрчлээтэй", нөгөөхөөс "гөлгөр" гадаргуутай гэсэн хоёр өөр аллель өвлөгдсөн байна. Тиймээс энэ ургамал шошны хувьд **гетерозигот** аллельтай юм.
Аллель буюу аллеломорф нь ямарваа генийн боломжит ялгаатай хувилбарууд бөгөөд ДНХ-ийн молекул дээрх тодорхой байршил буюу локус дахь нуклеотидын дарааллын боломжит хэд хэдэн хувилбарыг хэлнэ.

Жишээ:

|  |  |
| --- | --- |
| Ген | Аллелиуд |
| нүдний өнгө хариуцсан ген | 1. бор нүд үүсгэх кодтой аллель

2. цэнхэр нүд үүсгэх кодтой аллель (эцэг эхийн нэгээс бор нүдний аллель, нөгөөхөө цэнхэр нүдний аллель удамшиж авсан бол хүүхэд бор нүдтэй төрөх магадлал их, учир нь, бор аллель давуу чанартай ) |
| цусны бүлэг тодорхойлох ген | 1.  А бүлгийн цусны кодтой аллель

2. B бүлгийн цусны кодтой аллель
3. 0 бүлгийн цусны кодтой аллель (эцэг эхийн нэгээс A, нөгөөхөөс B аллелийг өвлөсөн бол хүүхдийн цусны бүлэг AB байна) |

Аллель нь нэг нуклеотидын полиморфизмээр (полиморфизм= өөр өөр хэлбэрээр орших боломж) нэг байрлалд л ялгаатай байж болох ч мөн хэдэн мянган нуклеотидын суурь хос хүртэлээр зарим газар нэмэгдэж, зарим газар устах замаар ялгаатай байдал үүсгэж болно. Нуклеотидын дараалалд өөрчлөлт орсон бол “бага зэргийн өөрчлөлт” (жишээ нь, A-C-T-G гэх нуклеотидын дараалын T нь G болон өөрчлөгдвөл A-C-G-G ), харин ДНХ-ын хаа нэг газар нуклеотид нэмэгдэж эсвэл устсан бол түүнийг “том өөрчлөлт” гэж үзнэ. (A-C-T-G гэх дараалалд **A-G** нэмэгдэж A-C-T-G-**A-G** болвол)

Аллель нь кодлосон генийн бүтээгдэхүүнийхээ үйл ажиллагаанд бага зэрэг эсвэл огт өөрчлөлт оруулдаггүй. Харин өөр өөр аллель нь өөр өөр пигментаци (өнгө) гэх мэт өөр өөр ажиглагдахуйц фенотип шинж чанарыг үүсгэдэг. Үүний жишээ бол вандуйн ургамлын цагаан, ягаан цэцгийн өнгө нь нэг генийн хоёр аллелийн үр дүн бөгөөд үүнийг анх “генетикийн эцэг” гэгдэх Австрийн биологч, хувраг Грегор Мендел нээж байв.

Бараг бүх олон эсийн организмууд амьдралынхаа мөчлөгийн аль нэг үед диплоид буюу хоёр багц хромосомтой байдаг. Ямар нэг локусын хувьд, хоёр хромосом нь ижил аллель агуулж байгаа бол тухайн организм тус генээр **гомозигот** гэсэн үг.  Жишээ нь, эцэг эхээс хоёулангаас “бор нүдний аллель” өвлөсөн бол тус организм нь бор нүдний гомозигот шинж чанартай гэнэ. Хэрэв аллель нь өөр бол тухайн организм нь тус генээр **гетерозигот** гэж хэлнэ.
# Байгалийн нөөц

**Байгалийн нөөц** гэж хүний гараар бүтээгдээгүй, байгальд байдаг, хүмүүсийн оршин тогтнох хэрэгсэл юм. Үүнд ус, хөрс, ургамал, амьтан, шууд ба боловсруулсан хэлбэрээр ашигладаг эрдсүүд хамаарагддаг. Байгалийн нөөц хүмүүсийн хоол унд, хувцас, орон байр, түлш эрчим хүч, аж үйлдвэрийн түүхий эдийн эх үүсвэр нь болдог.

## Ангилал

Байгалийн нөөцийг ашиглах байдлаар нь:

* Үйлдвэрлэлийн
* эрүүлийг хамгаалахын
* Гоо сайхны
* Шинжлэх ухааны гэх мэт,

Байгалийн ямар бүрдүүлэгчид хамаарагдахаар нь:

* Газрын
* Усны
* Ойн
* Эрдэст
* Эрчим хүчний гэх мэт,

Нөөцийн хэрэглэгдэх байдлаар нь:

* Шавхагдашгүй
* Шавхагддаг

Шавхагддаг нөөцийг нь дахин сэргээгдэх, сэргээгдэхгүй гэж ангилна. Сэргээгдэхгүй нөөц гэдэг нь дахин бий болгохгүй болон бий болгосон ч түүнийг хүн ашиглахаас удаан бий болдог нөөц орох ба энэ нь газрын баялаг юм. Үүнийг ашиглавал муу үр дүнд хүргэдэг. Сэргээгдэхгүй нөөцийг хэмнэлттэй, зохистой ашиглах хэрэгтэй ба аль эсвэл алдагдал бага гаргах шаардлагатай. Харьцангуй сэргээгдэх нөөцөд газрын баялаг, ойн нөөц хамаарагдана. Хөрс хамгийн үнэтэй нөөц бөгөөд цаг уур, амьд организмын оролцоотойгоор маш удаан сэргээгдэнэ.
# Амуу

Үр тариа нь жижиг, хатуу, хуурай жимс (caryopsis) - хавсарсан бүрхүүлтэй эсвэл давхаргагүй - хүн, амьтны хэрэгцээнд зориулж хурааж авдаг. Үр тариа бол үр тариа үйлдвэрлэх ургамал юм. Арилжааны үр тарианы үндсэн хоёр төрөл нь үр тариа, буурцагт ургамал юм

Хуурай үр тариа хурааж авсны дараа цардуул ихтэй жимс (plantains, талх жимс гэх мэт), булцуу (амтат төмс, кассава гэх мэт) зэрэг бусад үндсэн хүнсний бүтээгдэхүүнээс илүү бат бөх байдаг. Энэхүү бат бөх чанар нь үр тариаг механик аргаар хурааж авах, төмөр зам, усан онгоцоор тээвэрлэх, даршилсан газарт удаан хугацаагаар хадгалах, гурил бэлтгэх, тээрэмдэх, тосоор шахах зэрэгт маш сайн тохирдог. Тиймээс үр тарианы зах зээл нь эрдэнэ шиш, будаа, шар буурцаг, улаан буудай болон бусад үр тариа зэрэг үр тариаг багтаасан дэлхийн томоохон түүхий эдийн зах зээл юм.

Үр тариа, үр тариа

Үр тариа, үр тариа нь өвсний гэр бүлийн жимс болох caryopses-тэй ижил утгатай. Агрономийн болон худалдааны салбарт бусад ургамлын гэр бүлийн үр, жимс жимсгэнэ нь кариопстой төстэй бол үр тариа гэж нэрлэдэг. Жишээлбэл, Амарантыг "үр тарианы амарант" гэж зардаг бөгөөд амарантын бүтээгдэхүүнийг "бүтэн үр тариа" гэж тодорхойлж болно. Андын Испанийн өмнөх соёл иргэншил нь үр тарианд суурилсан хүнсний системтэй байсан боловч өндөр өндөрлөг газарт үр тарианы аль нь ч үр тариа байгаагүй. Андын нуруунаас гаралтай гурван үр тариа (канива, кивича, квиноа) нь эрдэнэ шиш, будаа, улаан буудай зэрэг өвсөөс илүү өргөн навчит ургамал юм.
# Карель хэл

**Карель хэл** (карел. karjalan kieli, орос. *карельский язык*) нь Балт-Фин хэлнүүдийн нэг болох карельчуудын хэл юм. Хэлэлцдэг хүний тоо 40-50 мянга орчим, түүний дотор Орост 25.6 мянга (2010 оны тооллогоор; үүнээс 15 мянга нь Оросын Бүгд Найрамдах Карель Улсад), Финландад 10-20 мянга байна.

Карель хэл нь аман зохиолын баялаг уламжлалтай. Карелийн ард түмэн бол Финландын хэл шинжлэлийн эрдэмтэн Элиас Лённротын (1802-1884) цуглуулж, найруулсан "Калевала" туульсын зохиогчид юм.

1937-1940 онд Карель хэл нь Зөвлөлт Карелийн Автономит Бүгд Найрамдах Улсын албан ёсны хэл байсан (Фин, Орос хэлтэй хамт).

2009 оноос хойш карель хэл нь Финландад үндэсний цөөнхийн хэлний статустай, 5000 орчим хүн ярьдаг, мөн уран зохиолд хэвлэгддэг ажээ.
# Галт зэвсэг

SIG Pro Өөрөө цэнэглэгч гар буу
**Галт зэвсэг** гэж дарин хийн үйлчлэлээр сумны хошуу буюу үрэл тодорхой кинитек энерги аван шидэгдэн гардаг төхөөрөмжийг хэлнэ.
Галт зэвсэг нь гол төмөр, замаг, цохих буюу буулгах механизм гэх мэт үндсэн эд ангиудаас бүрддэг. Галт зэвсэг нь зориулалтаас хамаарч буудлага явагдах явц, бүтэц зэргээрээ ялгагддаг.

2001 оны 4-р сарын 26-ны өдрийн баталсан Монгол Улсын Галт зэвсгийн тухай хуульд:

```
*"3.1.1. "Галт зэвсэг" гэж дарины шаталтаас үүссэн өндөр даралтын хүчээр сумны хошуу болон үрэл гол төмрөөс шидэгдэж амьд болон бусад биетийг гэмтээх, хөнөөх, устгах зориулалт бүхий буудлагын хэрэгслийг"*
```

гэж тодорхойлсон байдаг.

## Түүх

Анхны **галт зэвсэг** (модон "галт жад" гэгддэг, хятад. уламж. 火槍, хялбар. 火枪, пиньинь *huǒ qiāng*, палл. *хо цян*) Хятадад 1132 онд ашигласан тухай түүхэн баримтад байдаг байна.

Галт зэвсэг Европт 14-р зуунд үүссэн бөгөөд технологийн хөгжил нь дарьны энергийг ашиглах боломжтой болсон гэж үздэг. Энэ нь цэргийн үйл хэрэгт шинэ эрин үеийг бий болгосон - их буу, түүний дотор их бууны тусдаа салбар - гар их буу бий болсон.

Анхны гар буунууд бол харьцангуй богино нэг талыг нь битүүлсэн төмөр эсвэл хүрэл хоолой байжээ. Бууг цэнэглэх нь их энгийн аргаар хийдэг байжээ- Дарьны цэнэгийг суваг руу хийж, дараа нь төмрөөр эсвэл хар тугалга сум дээрээс нь хийж, зэвсгээ гартаа барьж эсвэл мөрлөж (гэхдээ заримдаа газар тулгаж тавьдаг байсан) буудахад бэлэн болгодог байжээ. Утсан зулын голыг торхны ханан дахь жижиг нүхэнд аваачсанаар цэнэгийг асааж бууддаг байжээ.

15-р зуунд Европод галт зэвсгийг 1428 онд англичууд францын Орлеаныг бүслэхэд, 1453 онд Византийн нийслэл Константинополь хотыг Османы эзэнт гүрний хаан II Мехмед эзлэх үед зэрэгт өргөн хэргэлэж эхэлсэн байна. 15-р зууны эхний хагаст гар бууны загварт анхны сайжруулалт хийж эхлэсэн - бууны хоолой нь урт болж, бөгс нь хагас муруй, үрийн нүх нь онилсон шугам дээр байрладаггүй, онилох харааны тэмдэглэл гарч ирсэн. Баруун Европт ийм зэвсгийг кулевр (франц. *couleuvre* — «могой», лат. *colubrinus* — «могойн хэлбэр») гэж нэрлэдэг байв. Гэвч цэнэглэх үйл явц хэдэн минут үргэлжилдэг бөгөөд арга нь маш их эвгүй байсан - гал асаах зулын шаталт буудаж буй хүндээ садаа болдог зэрэг дутагдлуудтай байжээ.

Орост 16-р зуунд анхны галт зэвсэг бүхий байнгын тусгай цэргийн анги нэгтгэлүүд (орос. стрельцы) бий болсон байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Guns** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Галт зэвсэг** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

## Эшлэл
# McDonald’s

**McDonald’s** (монгол. *Макдоналдс*) — Америкийн нийтийн хоолны үйлчилгээний салбарын корпорац бөгөөд дэлхийн хамгийн том франчайз системээр ажилладаг түргэн хоолны сүлжээ. 2025 оны эцсийн байдлаар Макдоналдсын 44,000 гаруй ресторан Макдоналдсын брэндийн дор үйл ажиллагаа явуулж байсан бөгөөд үүний 95% нь франчайз эрхтэй байв. Тус корпорац нь АНУ-ын хамгийн том компаниудын Fortune 500 жагсаалтад багтсан (2022 онд 152-р байранд орсон). Тус компанийн төв байр нь Чикаго хотын захын Оак Брүүк дүүрэгт байрладаг.

## Түүх

Тус компанийг 1940 онд ах дүү Дик, Мак Макдоналд нар (анхны ресторан Калифорни мужийн Сан Бернардино хотод нээгдсэн) үүсгэн байгуулсан бөгөөд 1948 онд дэлхийд анх удаа "түргэн хоол" гэсэн ойлголтын зарчмуудыг томьёолсон юм. 1954 онд Рэй Крок ах дүү Макдоналдсын онцгой франчайзын эрхийг авсан. 1955 онд тэрээр Иллиной мужийн Дес Плейнс хотод (одоо корпорацын музей байгаа) анхны Макдоналдс ресторанаа нээжээ. Тэр жилийн сүүлээр Крок McDonald’s System, Inc. компани бүртгүүлж 1960 онд McDonald’s Corporation гэж нэрээ өөрчилсөн байна. 1959 он гэхэд Крок 100 гаруй рестораны сүлжээ нээсэн бөгөөд 1961 онд тус компанийн бүх эрхийг ах дүү Макдоналдс нараас 2.7 сая доллараар худалдаж авчээ. Мөн 1961 онд Макдоналдс системийн хүрээнд ажиллах хүнсний салбарт боловсон хүчин бэлтгэдэг боловсролын байгууллага болох анхны Хамбургер Их Сургууль нээгджээ. Дэлхий дээр ийм 7 их сургууль байдаг: Чикаго (АНУ), Токио (Япон), Сан Пауло (Бразил), Лондон (Их Британи), Мюнхен (Герман), Шанхай (Хятад), Сидней (Австрали).

## Компанийн эзэмшигчид

* The Vanguard Group, Inc. — 8,51 %;
* Capital Research & Management Co. — 8,48 %;
* SSgA Funds Management, Inc. — 5,15 %;
* Fidelity Management & Research Co. — 2,63 %;
* BlackRock Fund Advisors — 2,28 %;
* Wellington Management Group — 2,08 %;
* T. Rowe Price Associates, Inc. — 1,95 %;
* Putnam LLC — 1,69 %;
* Geode Capital Management — 1,57 %.