Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эдогийн эрин

Эдо цайзын гүүр
**Эдогийн эрин** (Япон: 江戸時代 *эдо-жидай*,) Японыг Токүгава омгийхон удирдаж байсан 1603-1868 оныг хамарсан түүхэн үе юм.

Энэ үе 1603 онд Токүгава Иэясү шогун томилогдож эхлээд 1868 онд шогун Токүгава Ёшинобү эрх мэдлээ хүлээлгэж өгснөөр дууссан байна. Эдогийн эрины үед Японы үнэт зүйл, үндэсний үзэл санаа бий болон төлөвшиж, эдийн засгийн хөгжил, төрийн алба үүссэн үе гэж үздэг юм.

Сакокү (япон. 鎖国, үгчилбэл «аргамжаатай улс») хэмээх өөрийгөө гаднын нөлөөнөөс тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлсний үр дүнд Эдогийн эрин үед бараг бүхэлдээ гадаад орнуудтай харилцаагүй, худалдаа арилжаа хийдэггүй "хаалттай" үе байжээ (ховор тохиолдолд Хятад, Нидерландтай бага зэрэг харилцаатай байсан).

Эдогийн үе бол уран зохиол, Японы яруу найргийн алтан үе бөгөөд Мацүо Башо бол Эдогийн үеийн Японы яруу найргийн хамгийн тод төлөөлөгч юм.

Токүгавагийн мөнгөний систем гэж нэрлэгддэг төвлөрсөн нэгдсэн нэг мөнгөний тогтолцоо энэ үед бий болгосон.

## Хотууд

Эдогийн үед Эдо, Осака, Киото хотууд бүх Японы төвүүд болсон байна. Эдо хот нь Шогуны оршин суух газар, тус улсын засаг захиргаа, улс төрийн төв байв. Энэ нь самурайн засгийн газрын гол хот гэж тооцогддог байв. 18-р зууны эхээр нэг сая хүн амтай Эдо хот тухайн үеийн дэлхийн хамгийн том хотын нэг болжээ.

*Осака* бол худалдаачдын хот байсан. Тэнд Японы өнцөг булан бүрээс төрөл бүрийн бараа ирж үүний ачаар хотыг ихэвчлэн "Тэнгэрийн эзэнт гүрний гал тогоо" гэж нэрлэдэг байв. Осака хотод хүн бүр өөрийн гэсэн агуулахтай байсан бөгөөд тэндээсээ эд хөрөнгө, будаа болон бусад барааг нутгийн худалдаачдад зардаг байв. Энэ хотод цугларсан янз бүрийн бүтээгдэхүүнийг дараа нь усан онгоцоор Эдо руу зөөдөг байжээ.

*Киото* бол Японы нийслэл бөгөөд тус улсын соёлын төв байв. Энэ нь хаант засаглал, эзэн хааны ордны төв хэвээр байв. Энэ хот нь гар урлалаараа алдартай байсан.

## Шинжлэх ухаан

Шогунт улсын үед шинжлэх ухаан нийгмийн дээд зиндааныхны эрхэлдэг ажил байхаа больсон. Хөрөнгөтөн, тариачдын төлөөлөгчид шинжлэх ухааныг улам бүр сонирхож байв. Самурай нарын гол сургаал болох Күнзийн сургаал, түүний урсгал Жусианизм нь бүгд эрх мэдэлтнүүдэд үнэнч үйлчилж, эрх мэдэлд дуулгавартай байх, эрх мэдлийг шударга, үнэнчээр удирдахыг уриалдаг байв. Эрдэмтэн Хаяаши Разаны үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулсан Токүгава Иэясүгийн үеэс Жушянизм төрийн үзэл санааны үүргийг гүйцэтгэж эхэлсэн. Түүний нөлөөн дор самурайн хүндэтгэлийн Бушидо сургааль бий болжээ.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Грек цагаан толгой

**Грек цагаан толгой**г МЭӨ 9-р зууны сүүл эсвэл 8-р зууны эхэн үеэс грек хэлийг бичихэд ашиглаж ирсэн. Энэ нь эртний Финикийн цагаан толгойноос гаралтай бөгөөд эгшиг болон гийгүүлэгчийг системтэйгээр бичих хамгийн эртний мэдэгдэж буй цагаан толгойн бичиг юм. Архаик болон эртний сонгодог үед грек цагаан толгой нь олон орон нутгийн хувилбараар оршин байсан боловч МЭӨ 4-р зууны төгсгөл гэхэд альфагаас омега хүртэл дараалсан 24 үсэгтэй Ионик дээр суурилсан Евклидийн цагаан толгой нь грек хэлээр ярьдаг ертөнцөд стандарт болсон бөгөөд өнөөг хүртэл Грекийн бичвэрт ашиглагдаж байгаа хувилбар юм.
# Хятад хэл

| Хятад хэл |
| --- |
| 汉语; 漢語; *Hànyǔ* эсвэл 中文; *Zhōngwén* |
| Угсаатан | Хань Хятадууд |
| Газар зүйн тархалт | Хятад хэлний ертөнц: Эх газрын Хятад, Тайвань, Сингапур |
| Төрөлх хэлтэн | 1.35 тэрбум (2017–2022) |
| Хэлний ангилал | Хятад-Төвөд язгуур* **Хятад хэл**
 |
| Эрт хэлбэр | Прото-Хятад-Төвөд
* Хуучин Хятад
	+ Хожуу Хуучин Хятад
		- Дундад Хятад
 |
| Дэд бүлгүүд | * Умард Хятад
* Жинь
* Вү
* Гань
* Шян
* Минь
* Хакка
* Юэ
* Умард Пинхуа
* Хүэйжоу
 |
| ISO 639-1 | `zh` |
| ISO 639-3 | `zho` |
| Хятад хэлний ертөнцийн газрын зураг
  Уугуул хятад хэлээр ярьдаг бүс нутаг
  Хятад хэлээр ярьдаг цөөнхтэй бүс нутаг
  Хятад хэл уугуул хэл биш харин албан ёсны эсвэл боловсролын хэл болдог бүс нутаг |

**Хятад хэл** (хятадаар 汉语/漢語 *Hànyǔ*; 华语/華語 *Huáyǔ*; 中文 *Zhōngwén*) нь нэг талаас үзвэл нэгэн хэл, нөгөө талаас үзвэл харилцан адилгүй хувиар хоорондоо ойлголцдог хэдэн янз хэлийг багтаасан хэлний бүлэг юм.

Хэлний ангиллаар ямартаа ч Хятад-Төвөд хэлний язгуурын нэг салаа нь болно. Төрөлх хэлт хүмүүс үндсэндээ Хятадад (өнөөгийн БНХАУ, Тайвань) суурьшсан байдаг. Үндэстэн улсаа байгуулсан Хятадууд ялгагдах хэл яриагаа «аялга» гэж үздэг. Харин бусад хэл шинжээч, хятад судлаач нар "Хятад хэлний бүлэг" гээд хэд хэдэн «хэл» болгон ангилжээ.

Дээрх ялгаатай хэсгүүдийг нутаг орны байршлаар Умард (өөрөөр Мандарин гэнэ, 850 сая орчим хэлэлцэгчтэй), Ву (90 сая), Юэ (өөрөөр Кантон, 70 сая), Мин (50 сая), Шиан (36 сая) зэрэг 7-13 бүлэгт багцладаг.

Үүнээс Умард хятад хэл /аялгануудын доторх Бээжин нутгийн аялгад тохируулсан Баримжаа хятад хэл (*Pu tong hua*/*普通话*) нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс (БНХАУ) болон Бүгд Найрамдах Хятад Улс хоёрт төрийн цор ганц, Сингапур улсад албан ёсны 4 хэлний нэг болж хуульчлагдан батлагджээ. Мөн НҮБ-ийн албан ёсны 6 хэлийн нэг болдог.

Бичгийн систем нь хятад үсэг буюу ханз (дүрс бичиг) бөгөөд муж, тойрогоосоо хамаарч уламжлалт эсвэл хялбаршуулсан ханз хэрэглэдэг. Галиг үсгийн хувьд латин цагаан толгойн дээр тулгуурласан Пинь-Инь хэрэглэнэ. Юүе хэлэнд мөн адил латин цагаан толгойнд тулгуурласан Жьюп-Пинь зэргийг ашигладаг. Эртний галиг үсэг болох жүинь нь толь бичгийн хэмжээнд хэрэглэдэг.

## Тэмдэглэл

## Эшлэл
# Саппоро

**Саппоро** (Япон: 札幌市, *Саппоро-ши*) - Япон Улсын 5 дахь том хот буюу тус улсын умард хэсгийн Хоккайдо(北海道) арлын захиргаа, эдийн засаг, аж үйлдвэр, боловсрол, соёлын төв. Японы улсын хэмжээний хот юм. Хотын газар нутаг 1121,12 км², хүн ам нь - 1 933 787 (2014 оны байдлаар), хүн амын нягтрал- 1724,87 хүн./км².

Саппоро бол **1972 оны Өвлийн Олимп**, 1986, 1990, 2017 оны Азийн гурван Өвлийн наадмыг хүлээн авч зохион байгуулсан хот юм. Саппоро хотын ойр орчим олон халуун рашаан сувиллаар алдартай. Жил бүр "Цасны баяр"-ыг зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрээс 2 сая гаруй жуулчин ирдэг байна.

Саппоро хотын концертын танхим
Хот үүсэхээс өмнө "айнүчүүд" амьдардаг нутаг байсан. 1866 онд Эдо эринд энд суваг гаргаж олон хүн шилжин суурьшиж тосгон бий болсон байна. 1868 онд Саппоро хотын суурийг тавьсан гэж үздэг.

1918 онд хотын трамвай, 1930 онд нийтийн автобус ашиглалтад орж, 1971 онд метроны анхны шугам нээгдэж байжээ.

1942 онд "Окадама" нисэх онгоцны буудал нээгдсэн байна.

## Цаг агаар

| Цаг уурын мэдээлэл: {{{location}}} |
| --- |
| Сар | 1 сар | 2 сар | 3 сар | 4 сар | 5 сар | 6 сар | 7 сар | 8 сар | 9 сар | 10 сар | 11 сар | 12 сар | Жил |
|  |

## Цахим холбоос

 **Commons: Саппоро** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Айнү хэл

**Айнү хэл** (айну. *アイヌ イタㇰ айну итак*, япон. アイヌ語 *айнуго*) —Өмнө нь Курилын арлууд, Сахалин болон Японы хойд арлуудад ярьдаг байсан айнү нарын хэл бөгөөд 21-р зуунд зөвхөн Японы Хоккайдо арал дээр л хадгалагдан үлджээ.

Энэ нь нийлэг, агглютинатив хэл буюу тусгаарлагдсан хэл юм (дэлхийн өөр ямар ч хэлтэй холбоогүй). Энэ хэл дээрх үгийг катакана ашиглан бичдэг байна.

Айнү хэлээр өмнө нь Сахалин арлын өмнөд хэсэг, Курилын арлууд, Камчаткийн хамгийн өмнөд үзүүрт ярьдаг байжээ. Бүр өмнө нь Айнү хэл болон түүний аялгууг Японы ихэнх хэсэгт ярьдаг байсан бөгөөд үүнийг Айнү гаралтай гэж таамаглаж буй хэд хэдэн япон нэршил нотолж байна: хуци "эмээ", "голомтыг сахигч" → Япон хэл: Фүжи; туйма "алслагдсан" → Япон хэл: Цүшима.

Айну нэршил нь Курилын арлуудын нэрэнд хадгалагдан үлдсэн: Шикотан - Си котан ("Том хүн амтай газар"), Кунашир - Кунне сири ("Хар газар"), Итуруп - Эторопа ("Медуз"), Уруп - Уруп ("Салмон"), Симушир - Си мосир ("Том арал"), Кетой - Китой ("Өвс"), Ушишир - Уси сири ("Булангийн арал") болон бусад юм.

2007 он гэхэд Японы Хоккайдо арал дээр үлдсэн цорын ганц Айнү хүмүүс буюу 25,000 орчим хүн байсан ч өөрсдийгөө Айнү гэж үздэг олон хүн Айнү хэлээр ярьдаггүй ажээ.

2024 оны байдлаар Айнү хэлээр ярьдаг хүмүүс зөвхөн Японд л үлджээ.
# Мэйжийн эрин

**Мэйжийн эрин** (япон. 明治時代 *мэйдзи дзидай*) 1868 оны 10-р сарын 23-нд эхэлж 1912 ны 7-р сарын 30-нд Эзэн хаан Мэйжи буюу эзэн хаан Муцухито үеийн хэлдэг.

1854 оны 3-р сарын 31-нд АНУ-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж энэ эрин эхлэх суурийг тавьсан байна. Эзэн Хаан Мэйжи Шогуны засаглалыг халж эзэн хааны эрх мэдлийг сэргээсэн бөгөөд Токүгава Ёшинобү болон Шогунд үнэнч самурай нар Хоккайдо арал дээр Бүгд Найрамдах Эзо Улсыг байгуулан эзэн хааны армийн эсрэг тулалдаж байсан билээ.

Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, Японы эзэнт гүрэнг аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, Орос зэрэг улсуудтай дайн хийж, Тайвань, Солонгос, Сахалин аралын өмнөд хэсгийг эзлэв.
# Оригами

Цаасан шувуу буюу энхтайвны билэг тэмдэг
**Оригами** (Япон: 折り紙, ori gami) нь Японы уламжлалт цаас нугалах урлаг бөгөөд Оригами гэдэг үгний утга нь ори (折) буюу нугалах, гами (紙) буюу цаас гэсэн хоёр үгийг нийлүүлснээр Цаас нугалах гэсэн үгийг үүсгэдэг юм. Анх Эртний Хятадад 1-2-р зууны үед үүссэн байна. МЭ 6-р зууны үеээс Япон улсад нэвтэрч одоогийн хэв шинжийг бий болгосон. Японы Эдогийн үе буюу 1603-1867 оны үед бие даасан соёл болтлоо хөгжсөн бөгөөд цаасан хайчилбар зэрэг туслах соёлыг бий болгосон.

Хамгийн нэр хүндтэй оригами нь цаасан шувуу юм.

## Зургийн цомог

Янз бүрийн оригамигийн жишээ.

* Долларын дэвсгэртээр хийсэн зааны дүрс
* Кавасакийн куб
* Германы оригамич Штефан Вэберийн бүтээл бух
* Бяцхан цаасан тогоруу
*

## Цахим холбоос

 **Commons: Оригами** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Ижил бичлэгтэй үгс

Ижил бичлэгтэй боловч өөр утгатай үгсийг хэл шинжлэлд омоним (Homonym) гэж нэрлэдэг. Жишээ нь:

* шар (өнгө)
* шар (үхэр)
* шар (тосонд шарах) гэх мэт.

Доорх хүснэгтэнд ижил бичлэгтэй, өөр утгатай үгсийн жишээг үзүүлэв:

| Үг | Утгын дугаар | Утга |
| --- | --- | --- |
| өвөө | 1 | аавын аав эсвэл ээжийн аав |
| өвөө | 2 | өв соёл |
| өрөө | 1 | тасалгаа |
| өрөө | 2 | "өрөө төлөх" |
| өглөө | 1 | өдрийн эхэн үе |
| өглөө | 2 | өгөх, өнгөрсөн цаг |
| үнс | 1 | үнсэх, захиран тушаах хэлбэр |
| үнс | 2 | шатсан зүйлээс үлдэх нунтаг зүйл |
| хар | 1 | өнгө |
| хар | 2 | харах |
| хар | 3 | хар яр хийх |
| шар | 1 | өнгө |
| шар | 2 | үхэр |
| шар | 3 | тосонд шарах |
| шар | 4 | шар шар гэж чимээ гаргах |
| эмээ | 1 | аавын ээж эсвэл ээжийн ээж |
| эмээ | 2 | эм тан |
| хүнд | 1 | хөнгөн биш гэсэн утга |
| хүнд | 2 | хүн гэсэн нэр үгэнд өгөх оршихын тийн ялгалын нөхцөл залгасан байдал |
| ялаа | 1 | нисдэг нэгэн төрлийн шавьж |
| ялаа | 2 | ял+аа (хамаатуулахын нөхцөл) |
| зараа | 1 | нэгэн зүйл өргөст мэрэгч амьтан |
| зараа | 2 | зар+аа (хамаатуулахын нөхцөл) |