Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Юникод

**Юникод** (Англи: Unicode) гэдэг нь дэлхийн ихэнх бичлэгийн системд хэрэглэгддэг текстүүдийг зохицуулж, хоорондын уялдаа холбоог хангаж байдаг, тооцоолон бодох аж үйлдвэрийн стандарт юм. Нийтлэг дүрсүүдийн цуглуулгын стандарттай холбоотойгоор хөгжүүлэгддэг бөгөөд Юникод стандарт гэсэн ном хэвлэгдэн гардаг. Өдгөө гараад буй Юникодын сүүлчийн хувилбар нь 90 цагаан толгойн 107,000 гаруй тэмдэгтийг багтаасан байдаг. Үүнд тэдгээр дүрсийн харагдах байдал, код тайлах арга, тэмдэгтийн кодлолын стандартууд, том, жижиг үсгийн тодорхойлолтууд, компьютерын файлд хадгалагдах мэдээллүүд, холбоотой бусад мэдээллүүд орно.
Юникодын хөгжүүлэлтийг хариуцдаг ашгийн төлөө бус байгууллага болох Юникод Концорциум нь одоо оршин байгаа тэмдэгтийн кодлолын бүхий л системүүдийг өөрсдийн стандарт болох Юникод Шилжүүлэлтийн Формат буюу UTF системээр сольж, компьютерын орчинд олон хэлтэй ажиллахад гардаг хүндрэл бэрхшээлүүдийг арилгахыг зорьж буй.

Тэдний хүчин чармайлтын үр дүнд өдгөө ихэнх компьютерын програмын нутагшуулалт Юникод стандартын дагуу хийгдэх болжээ. XML, Java програмчлалын хэл, Microsoft .NET Framework болон орчин үеийн үйлдлийн системүүд бүгд Юникодыг ашиглаж байна.

Юникодыг олон янзын тэмдэгтийн кодлолын схемд ашиглаж болдог. Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг тайлал нь UTF-8, UTF-16 болон хэрэглээнээс хасагдаж эхэлж буй UCS-2 болно.

## Цахим холбоос

 **Commons: Unicode** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Юникод консорциумын албан ёсны цахим хуудас

## Эшлэл
# Хирагана

| Хирагана |
| --- |
|  |
| Бичгийн төрөл | Үет бичиг |
| Хэл | Япон хэл |
| Зохиогдсон
  | 800-аад оноос хойш
  |
| Албан ёсоор
  |  Япон  Палау (Ангаурт)
  |
| Гарал
  | Хятад үсэг  → Манъёгана   → **Хирагана** |
| Төрөл
  | Катакана, Хэнтайгана
 |
| Юникод
 | U+3040..U+309F
  |
| ISO 15924
 | Hira Hrkt (Хирагана ба Катакана) Япон (Хирагана, Катакана, Канжи)
  |

Хирагана үсгийн **Хи** үсэг
**Хирагана** (Япон хэл: 平仮名, ひらがな | Латин галиг: Hiragana) нь япон хэлийг тэмдэглэх авианы үет бичиг юм. Кана үсгийн нэг төрөл (нөгөөх нь Катакана) бөгөөд хятад үсэгт дулдуйдан зохиосон үсэг юм. Өөрөөр хэлбэл хятад үсгийн өвсөн тигээс гаралтай болно. Хирагана үсгээр япон хэлний уугуул үгийг тэмдэглэнэ.

## Мөн үзэх

* Япон хэл
* Кана үсэг
* Катакана үсэг
* Хятад үсэг
* Цагаан толгой

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Хирагана** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Hiragana** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Катакана

**Катакана** (япон. 片仮名, япон. カタカナ) — хирагана үсгийн хамт, үеэс бүрдэх, Японы Кан цагаан толгойны нэг юм. Катакана бичигт богино зурвас, шулуун шугам, хурц өнцөг гаргаж бичдэг онцлогтой юм. Орчин үеийн хэрэглээ нь голчлон япон хэлний гаралтай биш үгсийг бичихэд ашигладаг байна. Катакана нь амьтан, ургамлын нэрийг бичихэд, мөн уран зохиолын бүтээлд хэв маягийн хэрэгсэл болгон түгээмэл хэрэглэгддэг.

Катакана нь Хэйаны эхэн үед (8-9-р зуун) Японы Буддын шашны лам нарын зохион бүтээсэн эртний япон бичгийн "ман'ёган"-аас үүссэн гэдэг юм. Эхэндээ катакана нь албан баримт бичгийн үүрэг гүйцэтгэдэг байсан ч хожим нь бие даасан бичгийн систем болж хөгжсөн байна.

Катакана үсгийг уламжлал ёсоор дээрээс доош, зүүнээс баруун тийш бичиж уншдаг. Доорх дүрмүүд нь ихэнх транскрипцийн тохиолдлуудыг хамардаг бөгөөд тодорхой ур чадварын тусламжтайгаар аливаа бичлэгийг англи (Европ) үгсийн санд суурилсан катакана цагаан толгой руу хөрвүүлэх боломжтой юм.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| н ン | ва ワ | ра ラ | я ヤ | ма マ | ха ハ | на ナ | та タ | са サ | ка カ | а ア |
|  |  | ри リ |  | ми ミ | хи ヒ | ни ニ | чи チ | ши シ | ки キ | и イ |
|  |  | рү ル | ю ユ | мү ム | фү フ | нү ヌ | цү ツ | сү ス | кү ク | ү ウ |
|  |  | рэ レ |  | мэ メ | хэ ヘ | нэ ネ | тэ テ | сэ セ | кэ ケ | э エ |
|  | о ヲ | ро ロ | ё ヨ | мо モ | хо ホ | но ノ | то ト | со ソ | ко コ | о オ |
# Бичих

Бичих гэдэг нь хүний хэлний байнгын дүрслэлийг бий болгох үйлдэл юм. Бичгийн систем нь ярианы хэлний толь бичиг, синтаксис зэрэг хэсгүүдийг кодлохдоо цогц бэлгэдэл болон дүрмүүдийг ашигладаг. Гэхдээ бичиг нь ярианы хэлнээс өөр онцлогтой байж болох юм.

Бичих гэдэг нь мэдрэлийн болон бие махбодын үйл явцыг багтаасан танин мэдэхүйн болон нийгмийн үйл ажиллагаа юм. "Бичих", заримдаа "текст" гэж нэрлэгддэг энэ үйл ажиллагааны үр дүн нь бие махбодоор бичигдсэн, механикаар шилжүүлсэн эсвэл дижитал хэлбэрээр төлөөлүүлсэн цуврал тэмдэгтүүд юм. Бичвэрийн хөрвүүлэгч буюу идэвхжүүлэгчийг "уншигч" гэж нэрлэдэг.

Ерөнхийдөө бичгийн систем нь өөрөө хэл биш, харин хэлийг цаг хугацаа, орон зайд бусад хүмүүс уншиж болохуйц кодлох хэрэгсэл юм. Бүх хэл бичгийн системийг ашигладаггүй ч эдгээр хэл орон зайд дамжуулагдаж (бичгээр харилцаа) болон цаг хугацаа өнгөрөхийн хэрээр хадгалагддаг (номын сан эсвэл бусад олон нийтийн бүртгэл) удаан хугацааны туршид хадгалагддаг хэлний бат бөх хэлбэрүүдийг бий болгосноор ярианы хэлний чадавхыг нэмэгдүүлж, нэмэгдүүлж чадна. Бичих нь мэдлэгийг өөрчлөх нөлөөтэй байдаг. Учир нь энэ нь хүмүүст бодол санаагаа тунгаан бодох, нарийвчлах, дахин эргэцүүлэн бодох, хянахад илүү хялбар хэлбэрээр илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# Дуудлага

**Дуудлага** нь аливаа үг эсвэл хэлээр ярих арга юм. Энэ нь тухайн үг, хэлийг тодорхой аялгаар ("зөв" эсвэл "стандарт" дуудлага) ярихад ашигладаг дуу авианы ерөнхий тохиролцсон дарааллыг эсвэл тухайн хүний ​​үг эсвэл хэлээр ярих арга замыг хэлж болно.

Үгсийн дуудлагыг толь бичиг зэрэг лавлахуудаас олж болно. Ердийн толь бичгүүд зөвхөн стандарт дуудлагыг агуулдаг боловч бүс нутгийн эсвэл аялгын дуудлагыг илүү нарийн бүтээлүүдээс олж болно. Ортоэпи нь хэлний дуудлагыг судалдаг шинжлэх ухааныг хэлнэ.

Үгсийг янз бүрийн хүмүүс эсвэл бүлгүүд хүүхэд насны соёлын нөлөөллийн хугацаа, одоогийн оршин суугаа газар, ярианы эсвэл хоолойн эмгэгүүд, тэдний үндэстний бүлэг, нийгмийн анги эсвэл боловсрол гэх мэт олон хүчин зүйлээс хамааран олон янзаар ярьж болно.

## Эшлэл

## Гадаад холбоос

* Агуулах дахь «Дуудлага» зургийн цомог
* Викитоль дахь *дуудлага* үгийн толь бичгийн тодорхойлолт
# Зээлсэн үг

*Дүпү* гэдэг нь япон хэлний *tōfu* гэсэн үгнээс гаралтай англи зээлсэн үг *бөгөөд* энэ нь өөрөө хятад хэлнээс зээлсэн *дòufu гэсэн үг юм.*
**Зээлсэн үг** (Анг. loanword) нь зээл авах үйл явцаар нэг хэлээс өөр хэл рүү дор хаяж хэсэгчлэн шингэсэн үг юм. Үг нь зээлдсэн талын хэлнээс юу ч хасагдаагүй бөгөөд ямар нэгэн зүйлийг буцааж өгөх хүлээлт байдаггүй.

## Монгол хэлэнд орсон харийн үгс (зээлсэн үгс)

Жишээлбэл Дэвтэр гэдэг үг нь Перс хэлний دفتر буюу "daftar" гэдэг үгнээс гаралтай, адилхан Хивс, Тамхи, Тарвас, Шатар гэх мэт үгс Перс хэлнээс гаралтай зээлсэн үгс юм. Санскрит хэлнээс Соёмбо, Цэрэг, Шашин гэх мэт үгсийг зээлсэн байдаг.

Монгол хэлэнд орсон 4000 гаруй харь үгс байдаг юм.
# Харилцуур утас

**Харилцуур утас** буюу **телефон** бол цахилгаан холбооны хэрэгсэл бөгөөд дуу авиаг, ялангуяа хүний дуу хоолойг алсад дамжуулах үүрэгтэй. Дууны долгионыг электрон сигнал болгон хувиргаж, хүлээн авагч нь электрон сигналыг дууны долгион болгон хувиргаснаар дууг дамжуулдаг юм. Урьд нь харилцуур утас нь утсан сүлжээнд холбогдох шаардлагатай байдаг байсан. Харин одоо радиогоор харилцуур утасны яриаг дамжуулах боломжтой болж, утасгүй харилцуур утаснууд бий болжээ.

Харилцуур утсыг 1876 онд Александр Грэхэм Бэлл зохион бүтээж, патент авчээ.

## Харилцуур утасны төрлүүд

Маш олон төрлийн харилцуур утас бий. Биедээ авч явах боломжтой хөдөлгөөнт холбоо буюу үүрэн холбоо 1980-аад оны сүүл үеэс нийтэд дэлгэрсэн. Ийм харилцуур утсыг гар утас гэдэг.

Компьютер нь мөн модем гэгдэх төхөөрөмжийг ашиглан харилцуур утасны шугамаар бусад компьютер буюу харилцуур утастай, тэр ч бүү хэл интернэтэд холбогдох боломжтой.

Ихэнх улс орнуудад нийтийн телефон мөн хэрэглэгддэг. Түүнийг ашиглахын тулд зоос, кредит карт буюу урьдчилсан төлбөрт карт хэрэгтэй.

Бараг бүх улсад утасны сүлжээ бий.
# Пэгжэ

*Адил "Пэгжэ" нэртэй 10-р зууны хаант улсын тухай Хожуу Пэгжэ өгүүллээс үзнэ үү.*

| Пэгжэ百濟 (Ханжа) 백제 (Хангыл)

---

十濟 (Эртний Солонгос) *Sipje* |
| --- |
| МЭӨ 18–МЭ 660 |
| Кынчугу хааны үеийн 4-р зууны Пэгжэгийн барагцаат нутаг дэвсгэр.   Пэгжэ   Вассал эсвэл дагуул улс (чимми дарье болон Тамна)  |
| Нийслэл | * Вире (МЭӨ 18 – МЭ 475)
* Гоманару/Үнжинь (476–538)
* Саби/Собүри (538–660)
 |
| Нийтлэг хэл | Пэгжэ хэл (Өвөг Солонгос), Сонгодог Хятад хэл, (бичгийн) |
| Шашин  | Буддизм, Күнзийн сургаал, Бомбо, Бөө мөргөл |
| Төр засаг | Хаант засаг |
| Хаан |   |
|  |
| • МЭӨ 18 – МЭ 28  | Уньжу (анхны) |
| • 346–375  | Кынчугу |
| • 523–554  | Сон |
| • 600–641  | Мү |
| • 641–660  | Үйжа (сүүлчийн) |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Чёнсамын зөвлөл |
| Түүхэн эрин | Эртний үе |
|  |
| • Үүсгэн байгуулалт  | МЭӨ 18 |
| • Кынчугу хааны байлдан дагуулалт  | 346–375 |
| • Буддизмын дэлгэрэлт  | 385 |
| • Саби унав  | 7 сарын 18, МЭ 660 |
|  |
| Хүн ам |
|  |
| • 7-р зуун  | Барагцаагаар 3,800,000 (760,000 өрх)  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Өмнө нь** | **Дараа нь** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Пүё |
|  | Когурё |
|  | Махань |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Нэгдсэн Шилла |  |

 |

 |
| Өнөөдөр | Умард Солонгос Өмнөд Солонгос |

|  |
| --- |
| **Солонгос нэр** |
| Хангыл | 백제 |
| Ханжа | 百濟 |
| Шинэ латинчлал | Baekje  |
| Маккьюн–Райшауэр | Paekche  |
| IPA | [pɛk̚.t͈ɕe] |

**Пэгжэ** — МЭӨ 18-НТ 660 онд Солонгост оршин тогтнож байсан, өвөг **солонгос улс** байв.

Пэгжэ нь Солонгосын хойгийн өрнө өмнөд, төв хэсгээр оршин байсан. Пэгжэ, Шилла, Когурё гурван улс зэрэгцэн оршсоныг Солонгосын түүхэнд «гурван улсын үе» хэмээдэг. Пэгжэгийн вангийн ураг Когурёгаас үүссэн домогтой.
# Хэйан

**Хэйан үе** (япон. 平安時代 хэйан-жидай) — Японы түүхийн 794 оноос 1185 оны хоорондох үе юм. «Хэйан» гэх үг нь энх тайван, амар амгалан гэж орчуулагдана.

Японы эзэн хааны нийслэлийг Нара хотоос Хэйан-кё (平安京, өнөөгийн Киото) хот руу нүүлгэснээс Хэйан үе эхэлж Данноүра дахь далайн тулаанаар Минамото овог Тайра овгийг ялснаар дуусдаг.
# Нэр үг

**Нэр үг** нь жинхэнэ нэр, тэмдэг нэр, тооны нэр, төлөөний нэр, орон цагийн нэр зэргийг ерөнхийд нь нэрлэсэн хэл шинжлэлийн судлагдахуун юм. Нэр үг нь хэн, юу гэсэн асуултад хариулагдана. Жишээ нь: ном, Сараа, Нараа, ширээ, хүн амьтан гэх мэт маш олон зүйл багтана.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.