Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Өрнөд Африк

Өрнөд Африк (НҮБ-ийн бүсчлэл)
  Газар зүйн хувьд Магрибийн
зарим хэсэг Өрнөд Африкт багтана.
**Өрнөд Африк**, **Баруун Африк** гэдэг нь Африк тивийн өрнө этгээд, баруун биеийг (бүс нутаг) хэлнэ. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын улс төрийн газар зүйн бүсчлэлээр бол энэхүү бүс нутагт 16 сая хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамрах 16 улс орныг багтаадаг.

## Өрнөд Африкийн 16 орон (НҮБ-ийн бүсчлэл)

|  |  |
| --- | --- |
| * Бенин
* Буркина Фасо
* Кот-д'Ивуар
* Кабо-Верде
* Гамби
* Гана
* Гвиней
* Гвиней-Бисау
 | * Либери
* Мали
* Мавритан
* Нигер
* Нигери
* Сенегал
* Сьерра-Леоне
* Того
 |

## Цахим хуудас

* *West Africa by Region and Country* – African Studies at Columbia University
* ouestaf.com – Online source for news and current affairs in west Africa.
* Loccidental – The News reference for West Africa.
* West Africa Review – An e-journal on West Africa research and scholarship.
* West African Plants Database – photos and plant identification
* African Countries News
# Энэтхэгийн далай

| **Дэлхийн далайнууд** |
| --- |
| * Атлантын далай
* Номхон далай
* Өмнөд далай
* Умард мөсөн далай
* Энэтхэгийн далай
 |

Энэтхэгийн далай
**Энэтхэгийн далай** нь Дэлхийн гурав дахь том далай бөгөөд дэлхийн усан гадаргуугийн 20%-ийг эзлэнэ. Уг далай нь хойд талаараа Ази, баруун талаараа Африк, зүүн талаараа Малайзын хойг, Австрали, урд талаараа Өмнөд мөсөн далайгаар (Антарктидаар) хүрээлэгдэнэ. Энэтхэгийн далай нь зүүн уртрагийн 20°-аар Атлантын далайгаас , зүүн уртрагийн 147°-аар Номхон далайгаас тус тус тусгаарлагдана. Хамгийн хойд цэг нь хойд өргөргийн 30° буюу Персийн булан юм. Энэтхэгийн далайн урт, өргөн нь ойролцоо бөгөөд 10,000 км өргөн, нийт талбай нь 73,556,000 км² (Улаан тэнгис, Персийн буланг оролцуулаад), усны нийт эзэлхүүн нь 292,131,000 км³ болно. Далайн дундаж гүн 3,890 м.

Энэтхэгийн далайн усны гүний зураг
Энэтхэгийн далайд хэд хэдэн томоохон мөрөн - Замбези, Шат-Эль-Араб, Инд, Ганга, Брахмапутра, Иравади зэрэг цутгана. Уг далайд 2 том урсгал урсгал байна. Эхнийх буюу хойд урсгал нь цагийн зүүний дагуу, дараагийнх нь экваторийн өмнөд хэсэгт цагийн зүүний эсрэг чиглэлд урсана. Далайн гүний урсгал нь Атлантын далай, Улаан тэнгисээс ирэх урсгалаас хамаарна. Хойд өргөргийн 20° орчимд гадаргуугийн усны хэм 22 °C, түүнээс зүүн тийш 28 °C-аас давна. Өмнөд туйл руу ойртоход далайн усны гадаргуугийн хэм огцом буурна. Өмнөд өргөргийн 65° орчимд мөсөн уул тааралдана. Давсжилт нь 3,2 - 3,7% байх бөгөөд Арабын тэнгис, баруун өмнөд Австрали орчимд ус хамгийн өндөр давсжилттай байна.

## Мөн үзэх

* Атлантын Далай
* Номхон далай

## Ишлэл

* Braun, D., The Indian Ocean (1983)
* Chandra, S., ed., The Indian Ocean (1987);
* Chaudhuri, K. N., Trade and Civilization in the Indian Ocean (1985);
* Cousteau, Jacques-Yves, and Diole, Philippe, Life and Death in a Coral Sea (1971);
* Cubitt, Gerald, Islands of the Indian Ocean (1975);
* Das Gupta, A., and Pearson, M.N., India and the Indian Ocean (1987);
* Dowdy, W. L., and Trood, R., eds., The Indian Ocean (1985);
* Kerr, A., ed., Resources and Development in the Indian Ocean Region (1981);
* Nairn, A. E., and Stehli, F. G., eds., The Ocean Basins and Margins, Vol. 6: The Indian Ocean (1982);
* Ostheimer, John M., ed., The Politics of the Western Indian Ocean Islands (1975);
* Torabully, Khal, Coolitude: An Anthology of the Indian Labour Diaspora (with Marina Carter, Anthem Press, London, 2002) ISBN 1-84331-003-1
* Toussaint, Auguste, The History of the Indian Ocean, trans. by June Guicharnaud (1966).

*Much of this text is based on public domain text by US Naval Oceanographer at:

## Гадаад холбоос

* Oceanography Image of the Day , Воод Нолийн Далай судлалын хүрээлэн
* NOAA In-situ Ocean Data Viewer
* The Regional Tuna Tagging Project-Indian Ocean with details of the importance of Tuna in the Indian Ocean
* Detailed maps of the Indian Ocean
* The Indian Ocean Trade: A Classroom Simulation
# Стандарт хэл

Стандарт хэл (эсвэл стандарт, стандарт хэлний аялгуу, стандартчилагдсан аялгуу, энгийн стандарт гэх мэт) гэдэг нь тухайн хэлний дүрэм, үгийн сан, бичгийн систем, эсвэл бусад онцлогийг нэлээд хэмжээгээр кодчилсон хэлний төрөл зүйл юм. Ихэвчлэн стандартчилалд ордог хэлний төрөл зүйлүүд нь худалдаа, засаг захиргааны төвүүдтэй холбогдсон, боловсролтой хүмүүс болон мэдээний нэвтрүүлэгт түгээмэл ашиглагддаг, сургууль болон тухайн хэлийг эх хэлнээсээ өөр хэлээр суралцагчдад өргөнөөр заадаг төрөл зүйлүүд байдаг. Хэлний нийгэмлэг дотор стандартчилал нь ихэвчлэн тодорхой нэг хэлний төрөл зүйлийг сонгож (ихэвчлэн хэлний нэгдмэл байдлыг сайжруулах зорилготойгоор), нөлөө бүхий хүмүүс хүлээн зөвшөөрч, нийгэм, соёлын хүрээнд түгээгдэж, өрсөлдөгч хэлний төрөл зүйлүүдээс ялгарч, олон төрлийн нөхцөл байдалд улам бүр ашиглагдаж, хамгийн амжилттай хүмүүсийн хэлний төрөл зүйлтэй холбогдсон байдлаар өндөр нийгмийн нэр хүндтэй болдог. Эдгээр үйл явцын нийгэм судлалын үр дүнд стандарт аялгууг ашиглагч ихэнх хүмүүс болон өөр аялгуутай хүмүүсийн олонх нь стандарт хэлний аялгуу нь бусад аялгуунаас төрөлхийн илүү давуу юм шиг, эсвэл бусад аялгууг үнэлэх үндэс болсон хэлний суурь гэж үзэх хандлагатай байдаг. Гэсэн хэдий ч ийм итгэл үнэмшил нь нийгмийн ойлголт дээр үндэслэсэн байдаг бөгөөд ямар нэгэн объектив үнэлгээнд суурилдаггүй.

Хэлний стандартчилал нь тасралтгүй явагддаг үйл явц бөгөөд хэл байнга өөрчлөгдөж байдаг тул хэрэглээний хэл нь машины эд анги шиг байнга стандартчилагдах боломжгүй юм. Стандартчилал нь тухайн хэлний бичгийн хэлбэрийг илүү нэгдмэл болгох хүсэл эрмэлзлээс үүдэлтэй байж болох бөгөөд үүний нэг жишээ нь стандарт англи хэл юм. Ихэвчлэн стандартчиллын үйл явцад нэр хүндтэй аялгууны үсэглэл (зөв бичих дүрэм)-ийг тогтворжуулах, албан ёсны дүрэм болон толь бичгүүдээр дамжуулан хэрэглээ болон тодорхой (нэр томьёоны) утгуудыг кодлох, кодлосон зүйлсийг нийтэд зөв гэж хүлээн зөвшөөрүүлэхийг дэмжих оролдлогууд багтдаг. Энэ утгаараа олон төвтэй хэл нь харилцан үйлчлэлтэй стандарт хэлний төрөл зүйлүүдтэй байдаг. Үүний жишээнд англи, франц, португал, герман, солонгос, серби-хорват, испани, швед, армян болон мандарин хятад хэлнүүд ордог.

Орос, япон зэрэг нэг төвтэй хэлнүүд нь нэг стандартчилагдсан хэлний аялгуутай байдаг.
# АНУ-ын Тэнгисийн хүчний худалдааны академи

**АНУ-ын Тэнгисийн хүчний худалдааны академи** (USMMA буюу Kings Point) нь Нью-Йорк мужийн Kings Point хотод байрладаг бөгөөд дунд сургуульд суралцагчдыг (midshipmen гэж нэрлэдэг) АНУ-ын Худалдааны Тэнгис, Зэвсэгт хүчний салбарууд болон тээврийн салбарт офицер болгох зорилготойгоор сургадаг. Сурагчид хөлөг онгоцны инженерчлэл, залуурчлал, тэнгисийн хууль, удирдлага болон олон улсын хууль зэрэг хичээлүүдийг судалдаг.1874-1936 оны хооронд АНУ-ын Засгийн газар тэнгисийн мэргэжлийн сургалтыг сургалтын хөлөг онгоц, далайн дадлага болон бусад аргаар дэмжиж байв. 1934 онд зорчигч тээврийн SS *Morro Castle* хөлөг онгоцонд гарсан ноцтой галын улмаас 134 хүн амь үрэгдсэн нь Конгресст шууд, үр ашигтай, жигд стандарттай сургалтыг төрийн зүгээс явуулах шаардлагатайг ойлгуулсан юм.

Анх төр нь Нью Йорк мужтай хамтран Fort Schuyler-д Худалдааны Тэнгисийн томоохон Академи байгуулахаар төлөвлөсөн боловч энэ төлөвлөгөө хэрэгжээгүй. Харин дараа нь Fort Schuyler нь SUNY (Нью-Йоркийн Улсын Их Сургууль)-ийн Тэнгисийн салбарын байр болсон.

Академийг АНУ-ын Тэнгисийн Захиргаа удирддаг бөгөөд 2020 оны санхүүгийн жилд Тээврийн Яамаас 82.3 сая ам.долларын төсөвтэй байсан.
# Чуй Гё-ха

|  |
| --- |
| **Чуи Гюү-Ха최규하** |
|  |
|

---

 |
| Төрсөн: |  Канвон аймгийн Вонжү хот |
| Нас барсан | 2006оны БНСУ, Сөүл хот |

**Чуи Гюү-Ха** (сол. 최규하, 崔圭夏, 1919 оны 7 сарын 16 - 2006 оны 10 сарын 22, Канвон аймгийн Вонжү хотод төрсөн) нь БНСУ-ын 10 дахь ерөнхийлөгч.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Паг Жон-хи** | **БНСУ-ын ерөнхийлөгч** 1979– 1980 он | Дараах **Чонь Дү-хуань** |

Энэ хүний тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Харри Поттер ба Нууцат өрөө (кино)

| *Харри Поттэр ба Нууцат өрөө* |
| --- |
|  |
| Найруулагч: | Крис Колумбус |
| Продюсер: | Стивен Кловс |
| Дүрүүдэд: | Дэниэл Редклифф Руперт Гринт Эмма Уотсон  |
| Хөгжмийн зохиолч: | Жонн Уиллиамс |
| Зураглаач: | Рожер Флатт |
| Эвлүүлэгч: | Петер Хонес |
| Студи: | 1492 Pictures Heyday Films |
| Компани | Warner Bros. Pictures |
| Нээлт: | 2002 оны 11 сарын 15 |
| Хугацаа: | 161 мин 174 мин (өргөтгөсөн хувилбар) |
| Улс: | Нэгдсэн Вант Улс АНУ |
| Хэл: | Англи |
| Төсөв: | $100 сая |
| Орлого: | $878,979,634 |

Харри Поттэр ба Нууцат өрөө кино нь найруулагч Крис Колумбусын 2001 оны фантази төрлийн бүтээл юм. Зохиолч Ж.К.Роулингийн "Харри Поттэр ба Нууцат өрөө" зохиолоос сэдэвлэн уг киног бүтээжээ. Уг кино нь 2001 онд анх гарсан Харри Поттэр ба Гүн ухаантны чулуу киноны үргэлжлэл ба Харри Поттэр цувралын 2 дахь нь юм. Харри Поттэрийн сурдаг ид шидийн Хогвартс сургуульд Салазар Слицерины залгамжлагч эргэн ирж Нууцат өрөөг онгойлгон аймшигт мангасыг сэрээн сургуулийн сурагчид руу довтолж буй талаар уг кинонд өгүүлнэ. Кино зохиолыг Стивэн Кловс бичиж продюсераар Дэвид Хэйман ажилласан байна. Гол дүрүүд болох Харри Поттэр, Хэрмиони Грэйнжэр, Рон Уизли нарын дүрд Дэниэл Редклифф, Эмма Уатсон, Руперт Гринт нар тогложээ.

2002 оны 11-р сарын 15-нд дэлхий даяар нээлтээ хийсэн ба кино театруудаас их ашиг орлог олсон бүтээл болсон ба 878 сая ам.долларыг одоогоор олоод байна. Уг кино нь бүх цаг үеийн хамгийн их ашиг орлогтой 24 дэх кино болсон бөгөөд Харри Доттэр цуврал дотроо ашиг орлогоороо 7-д ордог. Мөн Харри Поттэр цувралын хамгийн урт хугацаатай кино нь Нууцат өрөө болжээ. Тус цувралын дараачийн анги нь *Харри Поттэр ба Азкабаны хоригдол*  нэртэйгээр гарсан.
# Берлиний Олон Улсын Кино Наадам

Берлиний Олон Улсын Кино Наадам, 2013 он
"Потсдамын талбайн театр"
**Берлиний Олон Улсын Кино Наадам** (Герман: *Internationale Filmfestspiele Berlin* товчоор Герман: *Berlinale*) - Берлин хотод 1951 оноос хойш жил бүр байгуулдаг олон улсын кино наадам юм. Уг наадмын шүүгчид амжилттай оролцсон киног Алтан Баавгай ба Мөнгөн Баавгай шагналаар шагнадаг байна. 400 гаруй киног төрөл бүрийн ангилалд нэр дэвшихийн зэрэгцээ 325.000 үзэгчид (нийт оролцогч, шүүгчдийн хамтаар 490.000) үзэн сонирхдог дэлхийн томоохон олон нийтийн хамардаг кино наадмуудын нэг юм. Дэлхийн 130 улсаас 16.000 орчим мэргэжлийн уран бүтээлчид оролцдог аж.

1978 оноос өмнө зуны улиралд болдог байгаад одоо 2-р сард болдог болжээ. Берлинале бол дэлхийн өнцөг булан бүрээс уг наадамд оролцуулахыг хичээдгээрээ Каннын Кино Наадмаас ялгаатай байна.

Потсдамын талбай дахь Берлинале ордонд киноны нээлтүүд болдог.

## Түүх

Тус наадам 1951 оноос хойш зохион байгуулагдаж байна. Баруун Берлинд тус Наадмыг үүсгэн байгуулагчид нь АНУ, Их Британи, Франц зэрэг Дэлхийн 2-р дайны холбоотон улсууд юм. Энэхүү кино наадам байгуулагдсан эхний жилд Германы шүүгчид шагналыг тодруулж гардуулдаг байсан бол 1952-1955 онд үзэгч олны болон гадаадын холбогдох сэтгүүлийн санал асуулга зэрэг дээр үндэслэн явуулдаг болжээ. “Шилдэг мюзикл”, “Шилдэг драм”, “Шилдэг адал явдалт кино”, “Шилдэг инээдмийн кино” гэсэн төрлөөр шилдгүүдээ тодруулдаг.

Кино наадмын 2019 оны шүүгчид.
1956 оноос хойш шагнал гардуулах шийдвэрийг олон улсын шүүгчид хамтран гаргадаг болсон. Наадмын гол шагнал бол шилдэг кинонд олгодог “Алтан баавгай” юм. "Мөнгөн баавгай"-г "Шилдэг найруулагч", "Шилдэг эрэгтэй жүжигчин", "Шилдэг эмэгтэй жүжигчин", "Шилдэг хөгжим", "Урлагийн шилдэг" гэсэн төрлүүдэд олгодог. Альфред Бауэрийн нэрэмжит шагналыг "Кино урлагт шинэ чиглэл-зам нээсэн" киног шалгаруулж олгодог байна.

"Берлинале-2006" наадамд анх удаа шилдэг дебют /эхлэл/ киноны шагналыг хүртээж эхэлжээ.

1956 онд *Берлинале* олон улсын кино наадам гэсэн албан ёсны статусыг авсан юм. Уралдааны хөтөлбөрт наадам эхлэхээс 12 сарын өмнө бүтээсэн, бусад наадамд үзүүлээгүй уран сайхны болон богино хэмжээний кинонууд оролцдог журамтай болсон байна.

Дүрмийн дагуу Берлиналед 350 орчим кино үзүүлдэг бөгөөд эдгээр киног 150,000 орчим үзэгчдийн шүүлтүүрээр оруулдаг байна. 2020 оны 8-р сард Берлиний кино наадмын зохион байгуулагчид 2021 оноос шилдэг эрэгтэй жүжигчин, шилдэг эмэгтэй гол дүрийн шагналыг тус наадмын үеэр олгохгүй гэж мэдэгдсэн. Харин үүний оронд шилдэг гол дүрийн жүжигчин, шилдэг туслах дүрд хоёр "Мөнгөн баавгай" шагналыг өгдөг болжээ. Эдгээр нь Берлиний кино наадмын гол уралдааны олон улсын шүүгчдийн бүрэлдэхүүнээр ялагчдыг тодруулдаг шагналууд гэж тодотгосон юм. Наадмын шинэ шийдвэр нь хүйсийн тэгш байдлыг хангахад анхаардаг уламжлалаа үргэлжлүүлж байгаа ажээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Берлинале** – Викимедиа дуу дүрсний сан
 **Commons: Берлиний Олон Улсын Кино Наадам** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Албан ёсны цахим хуудас (германаар)

## Эх сурвалж
# Йоханнесбург

Йоханнесбург хот
**Йоханнесбуург** (англи. *Johannesburg* [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], африк. *Johannesburg* [joˈhɑnəsbʏrx], зулу *iGoli*, коса *iRhawutini*) — Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах улсын Гаутенг мужийн төв бөгөөд улсын хамгийн их хүн амтай хот. Нутгийн иргэд энэ хотыг «Йобург», «Йози» болон «Еголи» гэж нэрлэдэг.

2023 оны байдлаар тус хотын хүн ам 4,434,827 хүн амтай, нийт бөөгнөрөл нь 8 сая хүн байна. Гэсэн хэдий ч, хэрэв бөөгнөрөлийн ойр орчмын нутаг дэвсгэрийг тоолж үзвэл хүн ам нь 10.5 сая гаруй.

Хотод харьяалагдах нутаг дэвсгэр нь нэлээд том юм. Баруун өмнөд хэсэгт Йоханнесбургтай зэргэлдээ орших Соуэто хотод цагаачид болон улирлын чанартай ажилчид ихээр төвлөрдөг.

2000 онд Йоханнесбург хот болон түүний ойр орчмын нутгуудаас Йоханнесбург хот хэмээх засаг захиргааны шинэ нэгж байгуулагдсан.

Өмнөд Африкийн Үндсэн хуулийн шүүх Йоханнесбург хотод байрладаг.

## Хүн ам зүй

2019 оны урьдчилсан тооцоогоор хотын хүн ам 5,635,127 хүн байв. Йоханнесбургт Өмнөд Африкийн угсаатны олон янз байдал тод мэдрэгддэг. 2001 оны хүн амын тооллогоор хар арьстнууд хотын хүн амын 73%, цагаан арьстнууд 16%, Өмнөд Африкийн өнгөт арьстнууд 6%, азичууд 4% эзэлдэг байв. Йоханнесбургийн хүн амын 42% нь 24-өөс доош насныхан, 6% нь 60-аас дээш насныхан байна. Ажилгүйдлийн түвшин 37%, нийт ажилгүй хүмүүсийн 91% нь хар арьстнууд байна. Өмнөд Африкийн хүн ам зүйн гол чиг хандлага нь: цагаан арьстнууд эх орноо орхин гарсантай холбоотойгоор буурч, хар арьстнууд гол төлөв гаднаас шилжин ирснээс үүдэн нэмэгдэж байгаа ажээ.

## Эдийн засаг

Йоханнесбург хот бол Өмнөд Африкийн эдийн засаг, санхүүгийн хамгийн том төв бөгөөд тус улсын нийт ДНБ-ий 16 хувийг үйлдвэрлэдэг. Бүс нутгийн эдийн засгийн тулгуур болсон уул уурхайн салбар аажмаар ач холбогдлоо алдаж байна. Хэдийгээр өнөөдөр тус хотод алт олборлодоггүй ч Йоханнесбургт Gold Fields зэрэг олон уул уурхайн компанийн төв байр байрладаг. Үйлчилгээ, үйлдвэрлэлийн салбар нь хотын эдийн засагт улам бүр чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Янз бүрийн үйлдвэрүүд байдаг бөгөөд ган, цементийн үйлдвэрлэл онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Үйлдвэрлэлийн бус салбарт банк санхүү, мэдээллийн технологи, тээвэр, үл хөдлөх хөрөнгө, хэвлэл мэдээлэл гэх мэт салбарууд багтдаг юм.

## Спорт

2010 онд Йоханнесбургэд хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. Эдгээр тоглолт "Soccer City" болон "Ellis Park" гэсэн хоёр цэнгэлдэх хүрээлэнд болжээ.
# 1974 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1969 · 1970 · 1971 · 1972 1973 —  **1974**  — 1975 1976 · 1977 · 1978 · 1979
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1970-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| XX зуун
 |

**1974 он** (**Нэгэн мянга есөн зуун далан дөрөвдүгээр он**)— Нийтийн он тоолол (аргын тоолол)-ын 1974 дугаар он, жил. Бар жил.

## Үйл явдал

* 8 сарын 9 — Жеральд Форд АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж эхлэсэн.
* 3 сарын 2 - Монгол улсын Шинжлэх ухааны академийн дэргэд Математикийн хүрээлэн байгуулагджээ.
* 5 сарын 9 - Прагийн метро нээгдсэн.
* 5 сарын 16 -Гельмут Шмидт ХБНГУ-ын холбооны Канцлер болсон. Вилли Брандт 5 сарын 6-нд огчорсон.
* 5 сарын 19 -Валери Жискар д’Эстен Францын 20 дахь Ерөнхийлөгч болов.
* 6 сарын 28 -7-р сарын 3 -ЗХУ-ын удирдагч Леонид Брежнев АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ричард Никсон нар Москва хотод дээд хэмжээний уулзалт хийсэн.
* 7 сарын 20 - Турк улс Кипр руу дотолж эхэлсэн.
* 8 сарын 20 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жеральд Форд АНУ-ын дэд Ерөнхийлөгчөөр Нельсон Рокфеллерыг томилсон тухайгаа мэдэгдэв.
* 9 сарын 17- Бангладеш, Гвиней-Бисау, Гренада зэрэг улсууд НҮБ-д элсэв.

## Төрсөн хүн

*Дэлгэрэнгүй: Ангилал:1974 онд төрөгсөд*
* 1 сарын 7 — Монголын бөх Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар
* 6 сарын 2 — Америкийн шатарчин Гата Камский
* 9 сарын 13 — Монголын сүмоч Нямжавын Цэвэгням
* 9 сарын 13 — Вьетнамын дуучин Лам Жыон
* 10 сарын 18 — Хятадын жүжигчин Жоу Шюнь
* 10 сарын 21 — Монголын шатарчин Дашзэвэгийн Шаравдорж
* 12 сарын 10 — Японы жүдоч Номүра Тадахиро

## Өнгөрсөн хүн

*Дэлгэрэнгүй: Ангилал:1974 онд нас барагсад*
* 4 сарын 2-нд — Жорж Помпиду Францын Ерөнхийлөгч.
* 6 сарын 18-нд — Зөвлөлтийн жанжин Георгий Жуков
* нэгэн өдөр — Монголын жүжигчин Түдэвийн Цэвээнжав
# Бруклины гүүр

Нью-Йорк хотын Бруклины гүүр
**Бруклины гүүр** (англи. *Brooklyn Bridge*) -АНУ-ын Нью-Йорк хотын Бруклин, Манхэттен дүүргийг холбосон хамгийн ууган 1825 метр урт бөгөөд 26 метр өргөн дүүжин гүүр юм. Энэ гүүрийг 1883 онд барьсан бөгөөд 1903 он хүртэл дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүр байсан.

Гүүрний хоёр талын хэсгүүдийг автомашин зорчих, дунд хэсэг нь явган зорчигч, дугуйчид явахаар ашигладаг байна. 1964 онд тус гүүрийг Үндэсний түүхийн дурсгалт газрын жагсаалтад оруулсан. Өнөөдөр энэ гүүр нь Нью-Йоркчуудын амралт зугаалга, дугуй унах дуртай газар болсон бөгөөд Холливудын кинонуудын ачаар энэ гүүр Нью-Йорк хотын бэлгэдлийн нэг болоод байгаа юм.

## Гүүр барих санаа

Манхэттен, Бруклин хоёр дүүргийн хооронд гүүр барих анхны саналыг мужаан, уран барилгачин Томас Пауп 1800 онд гаргажээ. Гэвч түүний барьсан модон гүүр бат бэх биш байжээ. Үүнээс гадна Зүүн голын /Ист ривер/ усан тээвэрт саад учруулж байжээ. Мөн газар доогуур нүхэн хонгил барих санал гарсан боловч тухайн үед зардал ихтэй, хүнд хэцүү байсан тул энэ хувилбараас татгалзсан байна. Хэдэн арван жилийн турш гүүр барих асуудал хойшилсоор зохион бүтээгч Жон Роблинг хоёр эрэгээс дүүжин холбоосыг 80 метрийн өндөртэй ижил цамхагууд дээгүүр татан барьж шийдвэрлэсэн байна.

## Барилгын ажил ба Роблингийн гэр бүл

1867 онд Нью-Йорк хотын зөвлөл дүүжин гүүрний зураг төсөл боловсруулж, барьж байсан туршлагатай инженер Жон Роблингийн төслийг баталжээ. Гүүрний барилгын ажил 1870 оны 1-р сарын 3-нд эхэлээс өмнө Жон Роблинг бэртэж хөлөө няцалж, хуруугаа тайруулсан боловч гэмтлийн дараа татран өвчнөөр нас барж, ажлаа хүү Вашингтон Роблингд шилжүүлжээ. 32 настай залуу инженер барилгын ажлын явцад техникийн олон бэрхшээлтэй тулгарсан. Хатуу чулуулгийг дайран өнгөрөхөд динамит ашиглах тухай асуулт гарч ирэхэд шахсан агаартай дэлбэрэлтийн үр дүнг хэн ч таамаглаж чадахгүй байв. Кессон нурж, хүмүүс үхэж болзошгүй. Вашингтон Роблинг туршилтын дэлбэрэлтүүдэд биечлэн оролцож байжээ. Хоёр дахь удаагаа даралт сулрах өвчний дараа Роблинг саажилттай болжээ. Барилгын удирдлагыг түүний эхнэр Эмили Роблинг үргэлжлүүлж, инженерийн шинжлэх ухаан, дээд математик зэргийг эзэмших шаардлага гарчээ. Роблинг өөрөө энэ ажлыг зөвхөн дурангаар ажиглаж, хийсэн ажлын тайлан, гэрэл зургийг туслахаасаа авч байжээ. Иймд энэ гүүрийг барихад Роблингийн гэр бүрэн оролцосон гэж үзэж болно.

Бруклины гүүрний барилгын ажил 13 жил үргэлжилж 1883 оны 5-р сарын 24-нд дууссан бөгөөд гүүрний өртөг 15,1 сая ам.доллар болж байжээ.
# Нью Йоркийн Сити Коллеж

Нью Йоркийн Сити Коллеж хүмүүсийн хэлж заншсанаар Нью Йоркийн Сити Коллеж аль эсвэл Сити Коллеж болон CCNY нь улсын системийн дагуу Нью Йорк хотод судалгаа хийдэг Их сургууль юм. Сити коллеж нь 1847 онд байгуулагдсан ба АНУ-д байгуулагдсан анхны үнэ төлбөргүй төрийн өмчит дээд боловсролын байгууллага байсан. Энэ нь CUNY-ийн 25 дээд боловсролын байгууллагын хамгийн эртнийх бөгөөд тэдгээр сургуулиудаас тэргүүлэх сургууль гэж тооцогддог. Сити коллеж нь Манхэттэн дэх Харлемын ойролцоох Хамилтон Хайтс дүүрэгт байрладаг. Тус сургууль 14 гектар талбайтай бөгөөд 130-р гудамжаас 141-р гудамж хүртэл сунан байрладаг. Барилгууд нь гоёмсог готик хэв маягаар баригдсан бөгөөд олон барилга нь түүхэн дурсгалт байшин болжээ. Эдгээрийг алдартай архитектор Жорж Б. Пост зохион бүтээсэн.

2000 оны намраас CUNY “Шоларс” (шилдэг оюутдын) хөтөлбөр эхлүүлж, 2001 онд анхны бакалаврын оюутнуудаа элсүүлсэн.
# Эрх чөлөөний хөшөө

| Эрх чөлөөний хөшөө\* |
| --- |
| ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өв |
|

---

 |
| Эрх чөлөөний хөшөө

---

 |
| **Улс** | АНУ |
| **Төрөл** | Соёлын |
| **Шалгуур** | i, vi |
| **Дугаар** | 307 |
| **Бүс**\*\* | Америк дахь дэлхийн өвүүд |
| **Бүртгэсэн түүх** |
| **Бүртгэсэн** | 1984  (9-р чуулган) |
| \* Нэр нь Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэний дагуу. \*\* Бүс нь ЮНЕСКО-гийн тогтоосны дагуу. |

**Эрх чөлөөний хөшөө** (Англи: *The Statue of Liberty,* бүтэн нэр нь *"Дэлхийг гэрэлтүүлэх эрх чөлөө" буюу Liberty Enlightening the World*) - Франц улсаас АНУ-ын Тусгаар тогтнолын 100 жилийн ойгоор бэлэг болгон өгсөн, Нью Йорк хотын "Эрх чөлөө" аралд байрлах бөгөөд Америк болон дэлхийн хамгийн алдартай неоклассицизмын хэлбэрээр хийсэн монументал уран барилгын нэг юм.

Хөшөөний сууриас титэм хүртэл 354 шаттай юм. Хөшөөний өндөр 46 метр, доод суурьтайгаа нийлээд 96 метр өндөр ажээ.

Уг хөшөөг 1885 оны 6 сарын 17-нд Францын хөлөг онгоцоор Нью-Йорк хотод авчирчээ. Францын барималч Фредерик Бартольди бүтээсэн хөшөөг 1876 онд АНУ-ын тусгаар тогтнолын 100 жилийн ойгоор бэлэглэх санаатай байсан ч, амжихгүй байсаар 10 жилийн дараа л бэлэн болгосон гэдэг. Харин уг барималын бамбар барьсан баруун гарын хэсгийг аль эрт хийж, 1876 онд Филадельфид болсон үзэсгэлэнд тавьж байж. Хөшөөний их биеийг 1884 онд бүтээж дууссан агаад дийлэнхийг нь хандивын хөрөнгөөр босгожээ. Асар том хөшөөг сүндэрлүүлэхийн тулд Бартольдид мэргэжлийн инженер хэрэгтэй байлаа. Тэрээр Эйфелийн цамхгийг үндэслэгч нутаг нэгт Гюстав Эйфельд хандсанаар санасандаа хүрчээ.

1886 оны 10-р сарын 28-нд Эрх чөлөөний хөшөөний албан ёсны нээлтийн ажил болжээ.

1924 онд Эрх чөлөөний хөшөө АНУ-ын үндэсний дурсгалт газар болсон. 1956 онд Бедлоу арлыг Эрх чөлөөний /Либерти/ арал гэж нэрлэж, 1966 онд АНУ-ын түүхэн газруудын үндэсний бүртгэлд оруулсан байна. Одоо энэ нь АНУ-ын Нью-Йорк хотын хамгийн алдартай аялал жуулчлалын газруудын нэг бөгөөд Америкийн Нэгдсэн Улсын хамгийн алдартай бэлгэдлийн нэг юм.

Уг бүтээлийг АНУ-ын үндэсний хөшөө гэдэг бөгөөд 1984 онд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авчээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Эрх чөлөөний хөшөө** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Эрх чөлөөний хөшөө** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Statue-of-Liberty-Ellis-Island-Stiftung
# Жин

Хэмжигч пүрш
Физикийн шинжлэх ухаануудад биеийн **жин** гэдэг нь биеийг гравитацийн оронд тэтгэхэд (өөрөөр хэлбэл түүнийг тэнцвэртэй байдалд байлгах) шаардлагатай, биед үйлчлэх *W* хүчний хэмжээ. Тогтвортой тэнцвэрт буй биеийн жин нь түүнд үйлчлэх татах хүчний хэмжээтэй тэнцэх ба биеийн оршин байж магадгүй шингэн дахь хөвөлтийн хэмжээний нөлөөлөл маш бага байна. Дэлхийн гадаргын ойролцоох чөлөөт уналтын хурдатгал нь ойролцоогоор тогтмол байх тул дэлхийн гадарга орчимд байгаа биеийн жин нь ойролцоогоор масстайгаа пропорциональ хамааралтай.

Өдөр тутмын амьдралд "жин" гэхийг физик дахь "масс" гэсэн ойлголттой ижил утгаар хэрэглэдэг хэдий ч энэ хоёр нь хоёр өөр ухагдахуун юм. Масс бол материйн салшгүй холбоотой хэмжигдэхүүн бол жин нь материд хандах татах хүчний үйлчилсэн *хүч*. Практикийн хувьд масс, жин хоёрыг ялгаж байх нь ач холбогдол бага; үүний учир нь харьцангуй тогтмол гравитацийн оронд энэ хоёрын хэмжээ нь шууд пропорциональ хамааралтай байна. Гэсэн хэдий ч дэлхийн гадаргын өөр өөр цэгүүд дахь татах хүч 0.5 хүртэлх хувиар ялгаатай байх нь бий. Арилжаанд жинг тодорхойлох явцад энэ ялгааг арилгахын тулд биеийн стандарт чөлөөт уналтын хурдатгал буюу 9.80665 м/с2-д ямар жинтэй байх тооцоог хийнэ. Мөн **жин** хэмээх үг нь орон, хот суурин, урт, зэрэг утгыг агуулах бөгөөд монгол хүмүүсийн нэрэнд түгээмэл нэвтэрсэн байдаг. *жишээ:* нь Тэмүүжин, Алтжин, Анужин, Оюужин, Мөнхжин, Наранжин, Эмүжин гэх

## Масс, жингийн харьцуулал

Масс, жин хоёр нь ньютоны хоёрдугар хуулиар холбогдоно. Үүнд, W-биеийн жин, m-биеийн масс, g-чөлөөт уналтын хурдатгал гэвэл;

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

Жингийн нэгж нь Ньютон.

## Мөн үзэх

* Масс

 **Commons: Жин** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан