Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Үрэл (эмзүй)

бичиглэн, битүүмжилсэн Үрэл
**Үрэл** (Латин: *capsula*) гэдэг нь эмийн бодис, туслах бодисуудыг чихрийн мөхлөгөнцрөөр олон үе бүрхэж бэлтгэсэн ууж хэрэглэдэг, тодорхой тун хэмжээтэй хатуу эмийн хэлбэр юм. Үрлийн найрлаганд эмийн бодисоос гадна туслах бодисууд / сахар, цардуул, тальк, шоколад гэх мэт / орно. Хэрэглэх шаардлага хангасан үрэл нь өөгүй бөөрөнхий хэлбэртэй, гадаргуу тэгш, гөлгөр, жигд будагдсан байхаас гадна бүлээн усанд 30 минутын дотор задрах буюу бүрэн ууссан байх ёстой.
# Цусны эргэлтийн тогтолцоо

Цусны эргэлтийн тогтолцоо нь зүрх, судас, цуснаас бүрдэх бөгөөд хүний болон бусад сээр нуруутан амьтдын биед шингэнийг эргэлдүүлэх үүрэгтэй эрхтэн тогтолцоо юм. Үүнийг зүрх судасны тогтолцоо (cardiovascular system) эсвэл судасны тогтолцоо (зүрх судасны систем) гэж нэрлэдэг бөгөөд эдгээр нэр нь Латин хэлний васкулум (судас) болон Грек хэлний кардиа (зүрх) гэсэн үгнээс үүдэлтэй. Цусны эргэлтийн тогтолцоо нь биеийн болон уушгины гэсэн хоёр үндсэн эргэлтээс бүрддэг. Зарим эх сурвалжид цусны эргэлтийн тогтолцоо болон зүрх судасны тогтолцоог ижил утгаар ашигладаг бол сээр нуруугүй амьтдын заримд, тухайлбал спонж, далайн сам хорхой зэрэгт цусны эргэлтийн тогтолцоо огт байхгүй.

Цусны эргэлтийн тогтолцоо нь зүрхнээс эхлэн их хэмжээний уян артериудаар дамжиж, хялгасан судлуудаар тархдаг. Дараа нь венийн жижиг судаснуудаар дамжин цус зүрх рүү буцдаг. Сээр нуруутай амьтдын цусны эргэлтийн тогтолцооны онцлог нь цусны эргэлт нь судасны дотор хэсэгт явагдаж, бусад эд эсээс тусгаарлагдсан байдаг бол сээр нуруугүй амьтад, тухайлбал хавч хэлбэртэн, хясаа зэрэг нь ил цусны эргэлтийн тогтолцоотой байдаг.

Цус нь сийвэн, улаан эс, цагаан эс, ялтаст эсээс бүрддэг. Энэ нь биеийн эд эсүүдэд хүчилтөрөгч, шим тэжээлийг зөөвөрлөх, хаягдал бодисыг зайлуулах үндсэн үүрэгтэй.Цусанд эргэлддэг шим тэжээлүүд нь уураг, эрдэс бодис, хүчилтөрөгч, нүүрстөрөгчийн давхар исэл зэрэг хийг агуулдаг бөгөөд эдгээр нь биеийн эд эсийг тэжээн тэтгэдэг. Эдгээр бодисууд нь дархлааны системийг дэмжих, өвчинтэй тэмцэхэд тусалж, биеийн температурыг зохицуулах, хүчил-шүлтийн тэнцвэрийг хадгалахад чухал үүрэгтэй.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Адамантан

Адамантан нь C₁₀H₁₆ (эсвэл илүү дэлгэрэнгүйгээр (CH)₄(CH₂)₆) томьёотой органик нэгдэл юм. Адамантаны молекулыг гурван циклогексан цагираг нийлж үүссэн гэж тодорхойлж болно. Молекул нь хатуу, орон зайн хувьд бараг л стрессгүй. Адамантан нь C₁₀H₁₆-ийн хамгийн тогтвортой изомер юм. Адамантанд байгаа нүүрстөрөгчийн атомуудын орон зайн байрлал нь алмаазны талст дахьтэй ижил байдаг. Энэ төстэй байдал нь “адамантан” гэсэн нэрийг (ган эсвэл алмаазтай холбоотой грек “adamantinos” гэдэг үгнээс гаралтай) өгөхөд хүргэсэн. Энэ нь цагаан, камфорыг санагдуулам үнэртэй хатуу бодис. Хамгийн энгийн “алмаазан” (diamondoid) бүтэцтэй нэгдэл юм.

Адамантаныг 1933 онд нефтийн найрлагаас илрүүлсэн нь олон талт органик нэгдлүүдийн синтез болон шинж чанарыг судлахад чиглэсэн химийн шинэ салбарыг эхлүүлсэн. Адамантаны уламжлалууд эм, полимер материал, дулаанд тэсвэртэй тосолгооны материал зэрэгт практик хэрэглээтэй болсон. 1924 онд Х. Деккер “децатерпен” гэж нэрлэсэн бодисын оршин байх боломжийг таамагласан нь хожим адамантан болох нь тогтоогдсон. Адамантаныг анх 1941 онд Владимир Прелог Меервейний эфирээс нийлэгжүүлсэн. Гарцыг 0.16% болгосон ч таван шаттай уг нийлэгжилтийн арга нь практик хэрэглээнд тохиромжгүй байсан (доорх зурагт хялбаршуулан үзүүлсэн). Энэ аргыг адамантаны зарим уламжлалуудыг нийлэгжүүлэхэд ашигладаг.
# Цөмийн урвал

Литий-6 (
6
3Li) ба дейтерий хоёр цөмийн урвалд орж, хүчтэй сэргээгдсэн завсрын бериллий-8(
8
4Be) цөм үүсгэж, тэр нь удалгуй хоёр альфа бөөм болон задарна. Протонуудыг улаан, нейтронуудыг цэнхэр бөмбөлгөөр тус тус үзүүлэв.
Цөмийн физик ба цөмийн химид, **цөмийн урвал** (Англи: nuclear reaction, Орос: ядерная реакция) гэж, хоёр цөм, эсвэл цөм ба атомаас жижиг бөөм (уг цөмөөс гадна орших протон, нейтрон эсвэл өндөр энергитэй электрон) хоорондоо мөргөлдөн, анх процессыг эхлүүлсэн нуклидээс ялгаатай, нэг эсвэл түүнээс олон нуклидыг үүсгэх процессыг хэлнэ. Иймд цөмийн урвал нь хамгийн багадаа нэг нуклид нөгөөд шилжих хувиралт юм. Хэрвээ цөм нь өөр цөм эсвэл бөөмтэй харилцан үйлчлэлцсэн ч, цөм/цөмүүдийбиш харин ганзул юм.

Ер нь, цөмийн урвалд хоёроос олон бөөмүүд оролцож болох ч, гурав ба түүнээс олон бөөмүүд нэг цэгт уулзан мөргөлдөх магадлал маш бага юм. Энэ үзэгдэл тун ховор тохиолддог. Гурван биетийн цөмийн урвалын ойролцоо жишээ бол **triple alpha process** юм. Цөмийн урвал гэдэг ойлголт нуклидын хувиралтын үед хэрэглэдэг ба түүнийг цацраг идэвхт задралын аль ч төрөлд ашигладаггүй. Цацраг идэвхт задрал нь түүний тодорхойлолтын дагуу спонтан процесс юм.

Байгальд, цөмийн урвал нь сансрын туяа ба материйн хооронд явагдаж байдаг. Цөмийн урвалыг зохиомлоор явуулж цөмийн энергийг гарган авдаг ба урвалын хурдыг тохируулдаг.

## Бичиглэл ба тэмдэглэгээ

Цөмийн урвалыг химийн тэгшитгэлтэй нэгэн адилаар харуулж болох ба түүний хоёр талын инвариант жин тэнцүү байхаас гадна, бөөмүүдийн хувиралт, зохих хадгалагдах хуулиудад захирагдана. Жишээ нь, цэнэг хадгалагдах хууль, барионы тоо хадгалагдах хууль (атомын нийт жингийн тоо). Цөмийн урвалын тэгшитгэлийг дараах байдлаар харуулна:

|  |
| --- |
|
6 3Li +
2 1H →
4 2He + ? |

Дээр дурдсаны дагуу, урвалын хоёр талын инвариант жинг тэнцүүлэхэд, асуултын тэмдгийн оронд цэнэгийн тоо 2-той, жингийн тоо 4-тэй цөм байх ба энэ нь гелий-4 юм. Тэгвэл бүрэн тэгшитгэл:

|  |
| --- |
|
6 3Li +
2 1H →
4 2He +
4 2He, |

хялбарчилбал:

|  |
| --- |
|
6 3Li +
2 1H → 2
4 2He |

болно.

Цөмийн урвалыг дээрхээс гадна хялбаршуулсан бичиглэлээр илэрхийлдэг. Жишээ нь, A(b,c)D гэдэг нь A + b → c + D. Ерөнхий хэрэглэгддэг бөөмүүдийг дараах байдлаар товчилдог: p - протон, n - нейтрон, d - дейтерон, α - альфа-бөөм буюу гелий-4, β - бета бөөм буюу электрон, γ - гамма квант буюу фотон, г.м.. Тэгшитгэлээр үзүүлсэн цөмийн урвалыг товчилсон хэлбэрээр, Li-6(d,α)α гэж бичнэ.

## Эх сурвалж
# Хань улс

Хань улс
**Хань улс** (хятадаар: 汉朝; МЭӨ 202 оноос - МЭ 220 он хүртэл) бол Хятадад оршин тогтнож байсан улс юм. Хань улсыг тариачдын бослогыг удирдсан Лю Бан (англи. Liu Bang) буюу албан ёсны нэр нь Хань Гаоди байгуулжээ. Цинь улс задран унасны дараа Лю Бан Сян Юйг ялж хаан болов. Хань улсын нэр хятад үндэстний өөрсдийгөө нэрлэх "хань үндэстэн"-ний нэр болжээ.

Хань улс оршин тогтносон бүхий л хугацаандаа **Хүннү, Сяньби** зэрэг умард хэсэгт нь орших нүүдэлчидтэй тэмцэлдэж байв. Мөн өмнөд болон баруун зүг рүү цэрэг илгээж, тэндэх улс орнуудыг эзлэн газар нутгаа тэлэх болсон. МЭ III зууны үед Хань улсад "Шар алчууртны бослого" гарсан бөгөөд энэ бослогыг дарахын тулд Хань улс их хохирол үзжээ. Шар алчууртнуудыг бут цохисны дараа бослогыг дарж байсан цэргийн жанжид хоорондоо эвдрэлцэн тулалдсанаар Хань улсын эзэн хаан тэднийг хянах боломжгүй болсон байна. Энэ үед Хань улсын нэгэн нөлөө бүхий хүчнийхэн өмнөд Хятадад У улсыг байгуулжээ. Түүний дараа Хань улсын хамгийн хүчирхэг цэргийн жанжид болох Цао Цао, Лю Бэй нар хямралдан тэмцэлдсэний эцэст Лю Бэй ялагдаж, өмнөд Хятадад зугатан очоод Шу улсыг байгуулав. 200-аад оны орчим Хань улсын цэргийн жанжин Цао Пи Хань улсын сүүлчийн хааныг алж, өөрийгөө хаанд өргөмжилжээ. Тэрээр улсын нэрийг Вэй улс хэмээн тунхагласанаар Хань улс мөхжээ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Өмнөх **Цинь улс** | **Баруун Хань улс** НТӨ 202 - НТ 8 | Дараах **Шинь улс** |
| Өмнөх **Шинь улс** | **Зүүн Хань улс** НТ 23 - НТ 220 | Дараах **Гурван улсын үе** |
# Торгоны зам

Торгоны зам
**Торгоны зам** (монгол бичиг: ᠲᠣᠷᠭᠠᠨ ᠵᠠᠮ *Tôrgan Zam*; Англи: *Silk Road*, Хятад: 絲綢之路; пиньинь: *Sīchóu zhī lù*) Газар дундын тэнгисээс төв Азиар дамжин, зүүн Азийг жин тээдэг замыг эртний үед нэрлэдэг байсан. 2000 гаруй жилийн өмнөөс ашиглаж байсан “Торгоны их зам” нь эртний Хятадын Хан улсын нийслэл Чанань (Иань) хотоос гараагаа эхэлж, Ганьсу муж, Синь цзя хотуудаар өртөөлөн Дундад Азийн улс Энэтхэг, Перс, Араб, цаашаа Газар дундын тэнгис, Ром, Франц хүрдэг байжээ.

Чингис хаан “Их засаг” хуульд “Монголын газар нутгаар дайран өнгөрч буй худалдааны жингийн цуваа нь дайсан орных байсан ч довтолж үл болно” хэмээн заасан байдаг ба тэдгээр худалдаачдыг орд өргөөгөөрөө дайруулан дэлхий дахинд болж буй бүхий л үйл явдлыг худалдаачдын ярианаас сонсож “мэдээлэл цуглуулдаг” байжээ.

Дэлхийн аль ч орны худалдаачдыг өөрийн нутгаар дайран өнгөрөхөд нь цэргээр хамгаалуулахаас гадна орд өргөөндөө урьж, худалдаалж буй барааг нь өндөр үнээр худалдан авах зэргээр тэднийг дэмждэг байв. Италийн аялагч Марко Поло энэхүү замаар аялж европчуудад Хятадын баялгийн талаар мэдээ хүргэжээ. Эзэнт гүрэн сулран доройтох хүртэл энэхүү замаар худалдаа наймаа хийдэг байсан байна. 1498 онд Васко да Гама Европоос Энэтхэг хүрэх далайн зам нээснээс хойш энэхүү Торгоны замын (хуурай газрын) ач холбогдол эрс буурсан байна.

Торгоны зам нь НТӨ 115 оноос XIII зуун хүртэл хамгийн чухал худалдаа арилжааны үндсэн зам байсан юм. Торгоны замаар зөвхөн худалдаачид, цэргүүд зорчиж байсангүй, харин бүхэл бүтэн соёл, нээлт, шашин шүтлэг зүүнээс баруун руу, баруунаас зүүн зүг рүү чиглэн “зорчиж“ байв.

Торгоны зам түүхийн урт хугацаанд “Тэмээн жингийн зам”, “Худалдааны их зам”, “Номингийн зам”, “Дармаа раднаа буюу Ном буян эрдэнийн зам” гэх мэтээр нэрлэгдэж байжээ. Харин монголчууд өөрсдөө “Ариун мөргөлийн”, “хар элсний”, “түмэн уртын зам” хэмээн нэрлэж байсан түүхтэй.

1987 онд НҮБ-ын соёл боловсрол шинжлэх ухааны салбар байгууллага Юнеско Торгоны замын талаар иж бүрэн судалгаа хийх төсөл боловсруулжээ.

## Нэрийн гарал

19-р зууны германы газарзүйч Фердинанд фон Рихтхофен өөрийн "China" (*Хятад* 1-р дэвтэр, 1877 он) хэмээх бүтээлдээ германaaр *Seidenstrasse* буюу "торгоны зам" хэмээх утгатай үгийг анх ашигласан байдаг боловч бүр түүнээс өмнө Византын эзэнт гүрний үед түүнтэй ижил нэршлийг хэрэглэж байжээ.

Торгоны замын чиглэл
Торгоны зам хэмээх нэрийг эхэн үед Дорнод Туркестан (одоогийн Хятадын Шинжаан Уйгурын өөртөө засах орон)-ыг зүүнээс баруун тийш огтолсон худалдааны зам хэмээх утгаар хэрэглэдэг байсан боловч хожмоо Хятадаас эхтэй олон улсын худалдааны замын ерөнхий нэр болон хувирсан байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Торгоны зам** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* "Торгон зам" сан (англи хэлээр)
* Торгоны замын түүх
* Торгоны зам