Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Баруун Европ

Европыг бүсчилсэн НҮБ-ын тодорхойлолт:
  Умард Европ
  Баруун Европ
  Зүүн Европ
  Өмнөд Европ
**Баруун Европ** гэх нэршлээр Европын баруун хэсэгт орших улсуудыг нэрлэх боловч хэрэглэгдэх агуулгаас нь хамаарч өөр өөрөөр тодорхойлогдоно.

Баруун Европын хилийг хүйтэн дайны үед хүчнээс нь хамааруулан тогтоосон байдаг. Тухайн үед Европ нь төмөр хөшгөөр хоёр хуваагдсан байв. Өнөөдөр баруун ба зүүн европыг яг нарийн ялган хуваахад хүндрэлтэй бөгөөд болж өгвөл үүнээс зайлсхийдэг аж. Шинэ эриний түүхэнд Баруун Европ гэх ухагдахуунд харьцангуй эрт ардчиллын буюу үндсэн хуульт хаант засаг, эрх зүйт ба үндэстний улсын туршлагатай болсон улсуудыг нэрлэдэг байсан ба үүнд нь ялангуяа Франц, Их Британи, Нидерланд болон 1830 онд бий болсон Бельги Улсыг багтаадаг байжээ. Дараа нь орчин үеийн (улс төрийн) шинж чанар нэлээд хожуу хэрэгжиж эхэлснээс гадна бараг 20-р зууны дунд хүртэл автократ болон дарангуйлагч засаглалтай байсан Герман, Итали, Испанийг энэ бүсэд бас багтаадаг байлаа.

Хүйтэн дайны үед төлөвлөгөөт эдийн засагт суурилсан *зүүн Европын улсууд* буюу зүүн блокийн улсууд нь зах зээлийн эдийн засаг бүхий Европын улсуудыг *баруун Европ* хэмээн нэрлэдэг байв.

Европын Холбоо ба Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагыг зүүн тийш өргөжүүлэхээс өмнө буюу 1999 оноос эхлэн баруун Европт ЕХ-ны гишүүн улсуудыг болон эсвэл НАТО-гийн гишүүн улсуудыг оруулдаг байсан ба үүн дээр уг хоёр байгууллагын алинд нь ч байдаггүй Швейцарыг бас багтаадаг байв. Гэхдээ Швейцар нь баруун Европын улс төрийн нөхцөлийг ерөнхийд нь хангадаг юм.

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын статистикийн хуваарийн дагуу бол баруун Европын улсуудад Австри, Бельги, Герман, Лихтенштайн, Люксембург, Монако, Нидерланд, Франц, Швейцар ордог.

## Мөн үзэх

* Төв Европ

## Цахим холбоос

 **Commons: Баруун Европ** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* The European sub-regions according to the UN

## Эшлэл
# Штири

| Штири
*Steiermark* (Герман) *Štajerska* (Словени) |
| --- |
| Муж |
| ДалбааСүлд |
| Дуулал: Steirische Landeshymne  |
|  |
| Улс |  Австри |
| Нийслэл | Грац |
| Засаг захиргаа |
|  • Захирагч | Кристофер Дрекслер (ÖVP) |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 16,401.04 км2 (6,332.48 бээр2) |
| Хүн ам (1 сарын 1, 2022) |
|  • Нийт | 1,252,922 |
|  • Нягтрал | 76/км2 (200/бээр2) |
| Цагийн бүс | UTC+1 (ТЕЦ) |
|  • Зун (ЗЦ) | UTC+2 (ТЕЗЦ) |
| ISO 3166 код | AT-6 |
| ХХИ (2019) | 0.919 маш өндөр · 4-р байр |
| Бундесратын суудал | 9 (62-оос) |
| Вэб сайт | Provincial government of Styria |

**Штири** (Герман: *Steiermark* [ˈʃtaɪ̯ɐmaʁk] ) — Австри улсын муж.

## Тойргоос тусгаар нэг хот

* Грац (Graz)

## Зураг

*
*
*

## Цахим холбоос

 **Commons: Styria** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Website des Landes Steiermark
# Дани крон

Дани крон| * dansk krone (Дани)
* donsk króna (Фарер)
* danskit koruuni (Гренланд)
 |
| --- |
| ISO 4217 |
| Код | DKK (тоон: 208) |
| Бутархай нэгж | 0.01 |
| Нэгж |
| Нэгж | krone |
| Тэмдэг | kr.‎ |
| Мөнгөн тэмдэгт |
| Дэд нэгж |  |
|  1⁄100 | өре |
| Мөнгөн дэвсгэрт |  |
|  Байнга хэрэглэгддэг | 50, 100, 200, 500 крон |
|  Ховор хэрэглэгддэг | 1000 крон (2025 оны 5 сарын 31-нд үе шаттайгаар цуцлагдана) |
| Зоос | 50-өре, 1, 2, 5, 10, 20 крон |
| Хэрэглээ |
| Орлосон | Данийн ригсдалер |
| Хэрэглэгч(ид) |  Данийн хаант улс
* Дани
* *Гренланд*
* *Фарерын арлууд*1
 |
| Гаргалт |
| Төв банк | Данийн үндэсний банк |
|  Вэб сайт | nationalbanken.dk |
| Хэвлэгч | Oberthur Fiduciaire |
|  Вэб сайт | oberthur-fiduciaire.com |
| Зоос цутгагч | Финландын зоосны үйлдвэр |
|  Вэб сайт | rahapaja.fi |
| Үнэлгээ |
| Инфляц | 1.9% |
|  Эх сурвалж | Данийн Статистик, 2024 оны 12 сар |
|  Аргачлал | Consumer price index |
| ЕХ-ны валютын ханшны механизм (ERM) |
| Since | 1979 оны 3 сарын 13 |
| 1 € = | 7.46038 kr. |
| Band | 2.25% |
| Фарерын арлуудад ашиглагддаг тусгай мөнгөн тэмдэгт гаргадаг – Фарер кроныг үзэх |

**Крон** (*Дани хэл: *krone**, тэмдэглэгээ: **kr**; код: **DKK**; олон тоо: *кронер*) нь Данийн Хаант Улс, түүний өөртөө засан тохинох эрхтэй хоёр муж болох Гренланд, Фарерын арлуудад 1875 оны 1 сарын 1-нээс хойш хэрэглэгдэж буй албан ёсны мөнгөн тэмдэгт нь юм. ISO код "DKK" болон тэмдэглэгээ "kr" нь өргөн хэрэглэгддэг, эхнийх нь ихэвчлэн утгын өмнө, дараагийнх нь хойно бичигддэг. Крон гэдэг нь титэм гэсэн утгатай. Нэг крон нь 100 *өре*-тэй тэнцэнэ.

Крон нь Европын Холбооны валютын ханшны механизм ERM II-ын дагуу евротой уягдсан байдаг.

## Эшлэл =

## Цахим холбоос

 **Commons: Данийн крон** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Данийн Үндэсний Банк
* 1945 оноос хойших данийн крон
# Бенилюкс

**Бенилюкс** гэдэг нь Баруун Европ дахь гурван хөрш орон **Бе**льги, **Ни**дерланд, **Люкс**ембург (*België/Belgique/Belgien - Nederland - Lëtzebuerg/Luxembourg/Luxemburg*)-ийг нэгтгэсэн нэгдэл юм. Эдгээр 3 орон нь Франц болон Германтай хиллэнэ. Энэхүү нэр нь анх Экономист сэтгүүлийн 1946 оны 8 сарын дугаарт хэрэглэгдсэн бөгөөд Бенилюксийн Гаалийн Холбоо байгуулагдсанаар өргөн хэрэглэгдэх болжээ. Бенилюксийн бүс нутаг нь 74,640 км² орчим газар нутагтай бөгөөд ойролцоогоор 27,725,734 хүн оршин суудаг.

## Улс төр

Бенилюксийн далбаа
Бенилюксийн парламент нь 1955 онд анх "Парламент хоорондын зөвлөлдөх зөвлөл" гэдэг нэрээр байгуулагдсан бөгөөд Нидерландын парламентийн 21, Бельгийн парламентийн 21, Люксембургийн парламентийн 7 гишүүнээс бүрддэг.

1958 оны 2 сарын 3-нд **Бенилюксийн Эдийн Засгийн Холбоо**-г байгуулах гэрээнд 3 улсын засгийн газар гарын үсэг зурснаар 1960 оноос тус бүс нутаг дахь ажиллах хүч, хөрөнгө, үйлчилгээ, бараа бүтээгдэхүүн чөлөөтэй хөрвөх болжээ. Түүний ерөнхий нарийн бичгийн дарга нарын газар нь Брюссель хотноо байрлана.

## Хууль зүй

Бенилюксийн гишүүн 3 орон 1965 онд **Бенилюксийн үндсэн хуулийн шүүх**-ийг байгуулах гэрээнд гарын үсэг зурж, 1975 оноос тус байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн байна.

## Спорт

2000 онд Бельги, Нидерланд улсууд хөлмбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээнийг хамтран зохион байгуулсан. Мөн тус 3 улсын төлөөлөгчид хамтран 2018 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулах хүсэлт гаргаад байгаа.

## Ирээдүй

Хэдийгээр одоо мөрдөгдөж буй гэрээний хүчин төгөлдөр хугацаа 2010 онд шувтрах боловч түүнийг залгамжлах хууль зүйн хэм хэмжээг 2008 оны 6 сарын 17-нд баталжээ. Тус гэрээ ёсоор одоогийн харилцаагаа улам гүнзгийрүүлж, Бенилюксийн Эдийн Засгийн Холбоог **Бенилюксийн Холбоо** болгон өргөжүүлэх юм.

## Цахим холбоос

 **Commons: Бенилюкс** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Бенилюксийн Эдийн Засгийн Холбоо - албан ёсны сайт
* Бенилюксийн парламент - албан ёсны сайт
* Бенилюксийн үндсэн хуулийн шүүх - албан ёсны сайт
* Бенилюксийн Оюуны Өмчийн Газар - албан ёсны сайт

## Эшлэл
# Цэнэглэгдсэн бөөм

Физикийн хувьд цэнэгтэй бөөмс нь цахилгаан цэнэгтэй бөөм юм. Жишээлбэл, зарим нь
электрон эсвэл кварк гэх мэт энгийн бөөмсүүд цэнэглэгддэг. Зарим нэг нийлмэл хэсгүүд дуртай
протонууд нь цэнэгтэй бөөмс юм. Илүүдэл буюу дутагдалтай молекул эсвэл атом зэрэг ион
протонтой харьцуулахад электронууд нь мөн цэнэгтэй бөөмс юм.

Плазма нь цэнэгтэй бөөмс, атомын цөм, тусгаарлагдсан электронуудын цуглуулга боловч боломжтой
мөн их хэмжээний цэнэгтэй бөөмс агуулсан хий.

Цэнэглэсэн бөөмсийг эерэг (+) эсвэл сөрөг (-) гэж тэмдэглэдэг. Тэмдэглэлүүд нь
дур зоргоороо. Эерэг цэнэгтэй бөөмсийг "эерэг" болгодог зүйл байхгүй, мөн
сөрөг цэнэгтэй хэсгүүдэд мөн адил хамаарна
# Starlink

Дэлхийгээс 550 км зайны өндөрт 1584 хиймэл дагуул бүхий бүрхүүл
**Starlink** буюу **Старлинк** бол найдвар багатай, өндөр өртөгтэй эсвэл ашиглах боломжгүй газар нутагт өндөр хурдны интернет холболтыг хангах зорилгоор сансарын SpaceX компаний байрлуулсан дэлхийг хүрээлсэн хиймэл дагуулуудын систем юм.

SpaceX-ийн хиймэл дагуулын судалгаа, хөгжүүлэлт, үйлдвэрлэлийн хэлтэс нь Вашингтон мужийн Редмонд (англи. *Redmond*) хотод байрладаг.

Төслийг боловсруулах ажил 2015 онд эхэлсэн бөгөөд 2018 оны 2-р сард "TINTIN"-ийн туршилтын хоёр хиймэл дагуул хөөргөсний дараа 2019 оны 5-р сард Starlink хиймэл дагуулын 60 ширхэг анхны багцыг хөөргөсөн.

2017 он гэхэд SpaceX компани 2020-иод оны дунд үе гэхэд нийт 12,000 орчим хиймэл дагуулыг дэлхийн тойрог замд хөөргөх тухай мэдэгдсэн.

2020 онд SpaceX компани нь АНУ, Канадад арилжааны интернет үйлчилгээг үзүүлж эхэлсэн. 2022 оны 1-р сарын байдлаар Starlink бета тестер хэрэглэгчдийн тоо 25 улсад 145 мянгад хүрсэн байв. 2022 оны 5-р сарын байдлаар хэрэглэгчдийн тоо 400 мянга болж өссөн; 2022 оны 12-р сарын байдлаар хэрэглэгчдийн тоо 1 сая гаруйд хүрсэн; 2023 оны 9-р сарын байдлаар - 2 сая хэрэглэгчтэй болсон гэж мэдэгдээд байна.

2023 оны 7-р сард Монгол Улсын Засгийн газар "SpaceX" компанид тус улсад интернэт ашиглах хоёр лиценз олгосон.

Starlink -ийн рутер
# Фаренгейт

**Фаренгейт** (илүү нарийвчлалтай Фаренгейтийн градус) нь температурыг хэмжихэд ашигладаг хэмжүүр юм. Цельсийн хэмд шилжих хурд нь C= 5/9 x (F - 32) байна. Фаренгейтийн зэрэг нь товчилсон "F.

## Түүх

Энэхүү температурын хэмжүүрийг 1724 онд Германы эрдэмтэн Даниел Габриэль Фаренгейт хийсэн. 20-р зуунд энэ нэгж багасч, Цельс хэмжигдэхүүнийг илүү ашигладаг болсон. Фаренгейтийг АНУ-д байнга ашигладаг хэвээр байна. Их Британид Фаренгейтийг зарим вэбсайтууд болон цаг агаарын урьдчилсан мэдээнд ашигладаг. Үүний гол шалтгаан нь хөгшин хүн ам Фаренгейтийг илүү сайн мэддэгтэй холбоотой юм. Фаренгейтийн градусыг олон хүн температурыг хэмжих хуучирсан, хоцрогдсон арга гэж үздэг. Цельсийн хэм нь Фаренгейтийн хэрэглээг ихээхэн сольсон." Ерөнхийдөө Фаренгейтийн градусын хэрэглээ дэлхийн ихэнх оронд буурч байгаа бөгөөд АНУ гол үл хамаарах зүйл юм.
# Долгион ба биетийн давхарлал

## Долгион ба биетийн давхарлал

Долгион ба биетийн давхарлал нь квантын нэгжүүд биетийг эсвэл долгионы өмчийг туршилтын нөхцлийн дагуу ил гаргах квантын механикийн ойлголт юм. Энэ нь долгион ба биетийн сонгодог ойлголтын квантын биесийн авирыг бүрэн тайлбарлах чадварын дутагдлыг илтгэнэ. 19өөс 20 зууны эхэн үеэр гэрэл нь долгион шиг аашилдаг гэх ойлголттой байсан ч дараа нь тоосонцор төлөвтэйг нь олж нээжээ. Харин электронууд нь эхэн үеийн туршилтуудад биес шиг аашилж байсан боловч дараа нь долгион шиг төлөвтэй болох нь илрүүлэгджээ. Давхарлалын ойлголт нь энэхүү зөрчилдөөнүүдийг нэрлэхийн тулд үүсжээ.

## Түүх

Гэрлийн долгион ба биетийн давхарлал 17 дугаар зууны сүүл үеэр Исаак Ньютон гэрэл нь биес юм гэж өмгөөлж байсан боловч Кристиан Хьюганс эсрэг долгионы арга барилыг баримталж байжээ. Томас Яангийн 1801 оны хөндлөнгийн оролцооны туршилт мөн Францүис Арагогийн 1819 оны хорт цэгийн илрүүлэг нар нь Хьюганы долгионы моделуудыг баталгаажуулж байв. Гэсэн ч долгионы моделуудыг нь 1901 онд Планкийн хар-биеийн радиацын хуулиар сорилтонд оров. Макс Планк хар биеийн радиацыг агуулсан хөндий дэх таамагласан цахилгаан цэнэгтэй осциллятор нь зөвхөн энергиэ хамгийн бага өсөлтөөр буюу E, өөрийнхөө холбогдсон электро соронзон долгионы давтамжтай пропорциональ байх үед өөрчилж чадахыг таамаглан, ажиглагдсан спектрийн томъёог өөрийн туршлага дээр үндэслэн гарган авжээ.

Эрчим хүч Технологи Физик
# Чикагогийн метро

**Чикагогийн метро** (товчилсон нэр нь- **The «L»**, **«El»**, **«EL»** буюу **«L»** гэдэг нь «*elevated*» нэрнээс гаралтай) — Чикаго хотын метроны шугамуудын систем. Тээврийг эрхэлдэг байгууллага *Chicago Transit Authority (CTA)* юм. Чикагогийн метро нь Нью-Йорк хот болон Вашингтон хотын метроны дараа ордог АНУ-ын хамгийн ачаалалтай гурав дахь метро юм. "L" хэсгийн хамгийн эртний хэсгийг 1892 онд барьсан нь Чикагогийн метрог 1863 оны 10-р сарын 9-нд нээгдсэн Нью-Йорк хотын метроны дараа АНУ-ын хоёр дахь хамгийн эртний метроны систем юм.

Чикагогийн метро нь нийт 170.8 километр (108.5 миль) урттай найман шугамаас бүрддэг бөгөөд үүний 91.9 километр нь өндөрлөг замаар (өндөрлөг замтай), 59.4 километр нь газраас дээш, ердөө 19.5 километр нь газар доор байрладаг.

"L" нь Хойд Америкийн хамгийн ачаалалтай хоёр шугамаараа 24 цагийн турш ажилладаг цөөхөн метроны системийн нэг юм.

Чикагогийн метроны галт тэрэгний толгойн вагонууд дээр үйлчилдэг шугамын бүрийн өнгөтэй тохируулан өөр өөр өнгөөр ​​тэмдэглэсэн байдаг.
# Тээврийн сүлжээний шинжилгээ

Тээврийн сүлжээ буюу тээвэрлэлт гэдэг нь газарзүйн орон зайн хөдөлгөөн, урсгалыг зөвшөөрч, хязгаарлаж буй дэд бүтцийг дүрсэлсэн сүлжээ буюу график юм. Тухайлбал авто замын сүлжээ, төмөр зам, агаарын зам, дамжуулах хоолой усны суваг, цахилгаан дамжуулах суваг шугамууд орно. Эдгээр сүлжээнүүд дижитал дүрслэл, тэдгээрийн дүн шинжилгээ хийх аргууд нь орон зайн шинжилгээ, газарзүйн мэдээллийн систем, нийтийн аж ахуй, тээврийн инженерчлэлийн үндсэн байдлын шинжилгээний хэлбэр юм.

Түүх

Графикын онолыг газарзүйн үзэгдэлд хэрэглэх боломжтой гэдгийг эрт дээр үеэс хүлээн зөвшөөрсөн юм. График онолчдын гаргасан олон тооны асуудал онолууд нь 1736 онд Леонхард Эйлер графын онолын анхны үндэс суурь болсон Кенигсбергийн долоон гүүр гэх мэт газарзүйн нөхцөл байдлаас сэдэвлэсэн.

1970-аад онд газарзүйн мэдээллийн системийн анхны хөгжүүлэгчид холболтыг сэргээж, олон өнцөгтүүдийн топологийн өгөгдлийн бүтцэд (Энэ нь энэд хамааралгүй) бөгөөд тээврийн сүлжээний шинжилгээнд ашигласан. Tinkler (1977) зэрэг анхны бүтээлүүд нь голчлон энгийн бүдүүвч сүлжээн дээр төвлөрч байсан нь ихээхэн хэмжээний шугаман өгөгдлийн хомсдол, олон алгоритмуудын тооцооллын нарийн төвөгтэй байдлаас шалтгаалсан байх магадлалтай.
# Жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ

Жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ
Жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ

Жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ
Тодорхой албан ёсны жижиг-гаригийн тэмдэглэгээ нь хамгийн эцсийн төлөвт орших, гаригт өгсөн дугаар, тоо-нэрны хослол (солир, центаур, Далай вангаас цаана нарыг тойрон эргэх объект болон одой буюу жижиг гараг гэхдээ сүүлт од биш). Иймэрхүү тэмдэглэгээ нь үргэлж эхэнд тавигдах захирах, чиглүүлэх дугаарыг багтаадаг (каталог, хүснэгт, хуанли, эсвэл Олон Үндэстний Огторгуйн Нэгдсэн Нийгэмлэг : IAU дугаар, тоо), энэ тоо нь тухайн биеийн тойрг зам хангалттай тодорхрйгоор тогтоогдсон тохиолдолд өгөгддөг ("numbering - тоологдох, тоо өгөгдөх" гэж дуудагддаг).Албан ёсны тэмдэглэгээ нь жижиг гаригийн түр зуурын тэмдэглэгээнээс суурилан хамаардаг, энэ нь өмнө нь анх удаагаа судлагдахдаа шууд тавигдсан байдаг. Дараа нь, албан ёсны тэмдэглэгээний нэг хэсэг болох түр зуурын тэмдэглэгээ нь өөр нэрээр солигдож, өөрчлөгдөж магадгүй байдаг ("naming" - нэр өгөх, нэрлэгдэх гэж дуудагддаг). Албан ёсны болон түр зуурын тэмдэглэгээг Жижиг Гаригийн Төв (Minor Planet Center - MPC) ажигладаг, энэ нь Олон Үндэстний Огторгуйн Нэгдсэн Нийгэмлэгийн (International Astronomical Union - IAU) нэг салбар хэсэг юм.

Одоогоор, дугаар нь зөвхөн тойрог зам дөрвөн хамгийн сайн судалсан, шинжсэн эсрэгцэх байрлалаар тодорхойлогдсон тохиолдолд өгөгддөг. Харин жирийн бус объект болох дэлхийтэй ойрхон байрлах, зөрөх солирын дугаар гурав эсвэл бүр зөвхөн хоёр эсрэгцэх байрлалын дараа аль хэдийн тавигдсан байж болдог. Хагас сая нэрлэгдсэн, нэр авсан жижиг гаригууд дотроос зөвхөн хорь (эсвэл дөрвөн хувь) хүрэхүйц гаригууд л нэрлэгдсэн, нэр авсан. Нэмэлтээр, 2023 оны 11 -р сарын байдлаар 700000 хавьцаа жижиг гаригууд дугаарлагдаагүй, дугаар аваагүй байна.

Жижиг гаригийн хиймэл дагуулууд болох солирон дагуул Romulus -ийн (87) 1-р Sylvia Romulus -ийн албан ёсны тэмдэглэгээ нь Ром дугаарын тэмдэглэгээний ихэсгэсэн, үргэлжлүүлсэн гүйцэтгэл юм, Galileo -ийн үеэс энэ нь үе үе гаригуудын дагуулалуудад ашиглагдах болсон.

Сүүлт однууд нь мөн Жижиг Гаригийн Төвөөр (Minor Planet Center - MPC) ажилагдаж, судлагддаг гэхдээ өөр каталог систем, удирдлага, үйл ажиллагаа ашигладаг.
# Америкийн байгалийн түүхийн музей

Америкийн Байгалийн түүхийн мүзей. Нью-Йорк хот.
**Америкийн Байгалийн түүхийн мүзей** (англи. *American Museum of Natural History*, товч. *AMNH*) АНУ-ын Нью-Йорк хотын төвд Манхэттен дүүрэгт байдаг дэлхийн хамгийн том байгалын шинжлэх ухааны судалгааны мүзей юм. Тус мүзей 225 гаруй эрдэм шинжилгээний ажилтан, 500 гаруй аспирантуудтай бөгөөд жилд 120 эрдэм шинжилгээ-судалгааны аялал буюу экспедиц санхүүжүүлдэг байна. Энэ музей нь ашгийн бус, хувийн бөгөөд татвараас чөлөөлөгдсөн соёлын байгууллга юм.

Энэхүү мүзей дэлхийн хамгийн том байгалийн түүхийн мүзей юм. Нью-Йорк хотын Төв парк (Central Park)-ийн баруун хэсэгт хоорондоо холбоотой 25 барилгаас бүрддэг ажээ. Тэдгээр байруудад 46 байнгын үзмэрүүдээс гадна судалгааны лаборатори, одон орон судлалын төв болон алдарт номын сан байралдаг ажээ.

Уг мүзейг жил бүр 5 сая орчим хүн үзэж сонирходог байна.

## Түүх

Америкийн байгалийн түүхийн музейг байгуулах хууль тогтоомжид Нью-Йорк хотын захирагч Жон Томпсон Хоффман 1869 оны 4-р сард эрдэмтэн Алберт Смит Бикморын зүтгэлээр гарын үсэг зурж байгуулагдсан байна. Мүзейн анхны Ерөнхийлөгчөөр ажил хэрэгч бизнесмэн Жон Вольф (John David Wolfe) ажилласан байна. Үзмэрүүдийг аривжүүлах үүрэгтэй "Зөвлөл"-д тухайлбал ирээдүйн АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн эцэг Теодор Рузвельт (ахмад), санхүүч Жон Морган, Моррис Жесуп, бизнесмен Уильям Дож (*William E. Dodge*), хуульч бөгөөд дипломат Жозеф Чоут (*Joseph Hodges Choate*) нар орсон байна. Хотын захиргаа мүзейн байруудыг нэмж барих, мүзейн үйл ажиллагааны өдөр тутмын зардлыг хариуцах болжээ.

Монгол болон хятадаас Рой Чапмен Эндрюс Гренжер хоёрын авчирчсан олдворууд шуугиан тарьсан юм. Ийнхүү 1923 онд Монголын Говийн Баянзагын нутгаас үлэг гүрвэлийн чулуужсан өндөг анх удаа олдсон бөгөөд үүнийг эрдэмтэд махчин амьтанд тооцож, овираптор ("өндөгний хулгайч") гэж нэрлэжээ.

 **Commons: Америкийн байгалийн түүхийн музей** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Кристаллографи

Хатуу кристалл: стронцийн титанатын атомын нарийвчлалтай зураг. Илүү тод толбо нь стронцийн атомын багана, бараан толбо нь титан-хүчилтөрөгчийн багана юм.
Нүүрний төвтэй куб бүтэцтэй октаэдр ба тетраэдр хоорондын завсрын хэсгүүд
Талбайн цацрагийн электрон үүсгүүртэй 20 кВ-д авсан монокристал цахиурын электрон тархалтын дифракцийн загвар дахь Кикүчи шугамууд
**Кристаллографи** буюу **Талст судлал** нь молекул, талст бүтэц, шинж чанарыг судлах шинжлэх ухааны салбар юм. Кристаллограф гэдэг үг нь эртний Грек хэлний κρύσταλλος (*krústallos*; "тунгалаг мөс, чулуулаг-болор"), γράφειν (gráphein; "бичих") гэсэн үгнээс гаралтай. 2012 оны 7 сард Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага талст судлалын шинжлэх ухааны ач холбогдлыг хүлээн зөвшөөрч 2014 оныг Олон улсын кристаллографийн жил болгон зарласан.

Кристаллографи нь өргөн хүрээний сэдэв бөгөөд рентген кристаллографи гэх мэт олон дэд салбарууд нь өөрөө шинжлэх ухааны чухал сэдэв юм. Кристаллографи нь болрын бүтцийн үндэсээс эхлээд болрын геометрийн математик хүртэл байдаг.

## Нэрт эрдэмтэд

* Уильям Астбери
* Уильям Бэрлоу
* Сесил Арнольд Биверс
* Жон Десмонд Бернал
* Уильям Хенри Брэгг
* Уильям Лоуренс Брэгг
* Огюст Бравайс
* Мартин Жулиан Бюргер
* Сэр Гордон Кокс
* Фрэнсис Крик
* Д. У. Ж. Круикшенк
* Пьер Кюри
* Питер Дебай
* Иоганн Дайзенхофер
* Борис Делоне
* Гаутам Р. Десиражу
* Элеонор Додсон
* Жак Дуниц
* Дэвид Айзенберг
* Паул Питер Эвальд
* Евграф Фёдоров
* Розалинд Франклин
* Жорж Фридел
* Женни Глускер
* Пол Хайнрих фон Грот
* Херберт А. Хауптман
* Рене Жюст Хаюи
* Уэйн Хендриксон
* Карл Херманн
* Иоганн Фридрих Кристиан Хессел
* Дороти Ходжкин
* Жудит Ховард
* Роберт Хубер
* Луиза Жонсон
* Изабелла Карле
* Жером Карл
* Ольга Кеннард
* Аарон Клуг
* Макс фон Лауэ
* Отто Леманн
* Майкл Левитт
* Хенри Липсон
* Кэтлин Лонсдейл
* Эрнест-Франсуа Маллард
* Чарльз-Виктор Маугин
* Уильям Хэллоуз Миллер
* Фридрих Моос
* Пауль Ниггли
* Луи Пастер
* Артур Линдо Паттерсон
* Макс Перуц
* Фридрих Райницер
* Хюго Ритвелд
* Жан Батист Луи Роме-де-Лиль
* Майкл Россманн
* Пауль Шеррер
* Артур Мориц Шёнфлис
* Дан Шехтман
* Жорж М.Шелдрик
* Теж П. Сингх
* Нильс Стенсен
* Констанс Типер
* Даниел Ворлендер
* Кристиан Самуэль Вайсс
* Дон Крэйг Уайли
* Майкл Вулфсон
* Ральф Уолтер Грэйстоун Уикофф
* Ада Йонат

## Мөн үзэх

* Болрын бүтэц
* Рентген кристаллографчлал

## Эшлэл
# Сугар гарагийн агаар мандал

Сугар гарагийн агаар мандал нь уг гарагийг хүрээлэх маш нягт хийн давхарга юм. Сугар гарагийн агаар мандлын 96.5% нь нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO₂), 3.5% нь азот (N₂)-оос бүрддэг бөгөөд бусад химийн нэгдлүүд маш бага хэмжээгээр агуулагддаг. Энэ нь дэлхийн агаар мандлаас хамаагүй нягт бөгөөд халуун байдаг. Сугар гарагийн гадаргуугийн температур нь 740 Кельвин (467 °C, 872 °F), харин даралт нь 93 бар (1,350 psi) буюу дэлхий дээр далайн 900 м (3,000 фут)-ийн гүнд үүсдэг даралттай адил юм. Сугар гарагийн агаар мандал гарагийг бүхэлд нь бүрхсэн хүхрийн хүчил агуулсан тунгалаг үүлээр оптик төхөөрөмжөөр дэлхийгээс болон хиймэл дагуулаас ажиглалт хийх боломжийг хаадаг. Гадаргуугийн топографийн мэдээллийг нь зөвхөн радарын дүрслэлээр олж авсан юм.

Агаар мандлын гадаргуугийн давхаргуудаас бусад хэсгүүд нь эрчимтэй эргэлтийн байдалд байдаг. Тропосферийн дээд давхарга нь уг гарагийн одны өдрийн 243 хоногоос хамаагүй хурдан буюу ердөө дэлхийн дөрвөн өдрийн дотор тойрон эргэлддэг агаар мандал, өөрөөр хэлбэл супер эргэлтийн үзэгдлийг харуулдаг. Супер эргэлтийг бий болгодог салхи 100 м/с (ойролцоогоор 360 км/ц эсвэл 220 миль/ц) буюу түүнээс дээш хурдтайгаар салхилдаг. Эдгээр салхины хурд нь гаригийн эргэлтийн хурднаас 60 дахин их байдаг бол, харин дэлхийн хамгийн хурдан салхи гарагийн эргэлтийн хурдны ердөө 10-20%-д хүрдэг. Нөгөө талаас, гадаргуу руу ойртох тусам салхины хурд аажмаар буурч, гадаргуу дээр салхи дөнгөж 2.8 м/с (ойролцоогоор 10 км/ц эсвэл 6.2 миль/ц)-д хүрдэг. Туйлын бүсэд туйлын эргүүлэг гэж нэрлэгддэг эсрэг циклоны бүтэц байдаг. Эргүүлэг тус бүр нь хоёр төвтэй бөгөөд S хэлбэрийн үүлний онцлог шинж чанарыг харуулдаг. Тропосферийн дээр мезосфер гэж нэрлэгддэг завсрын давхарга оршдог бөгөөд энэ давхарга тропосферыг термосферээс тусгаарладаг. Термосфер нь мөн хүчтэй эргэлтээр тодорхойлогддог ч, уг эргэлт нь нарны гэрэлд халаагдаж, хэсэгчлэн ионжсон хий нар гэрэлтэж буй хагасаас харанхуй хагас руу шилжин, тэндээ дахин нэгдэж, доош урсдаг онцлогтой.

Дэлхийгээс ялгаатай нь, Сугар гаригт соронзон орон байдаггүй. Түүний ионосфер нь агаар мандлыг сансар огторгуй болон нарны салхинаас тусгаарладаг. Энэ ионжсон давхарга нарны соронзон орныг тусгаарлаж, Сугар гарагт өвөрмөц соронзон орчныг бүрдүүлдэг. Энэ нь Сугар гаригийн үүсгэгдсэн соронзон мандал гэж тооцогддог. Усны уур, зэрэг хөнгөн хийнүүд нарны салхины нөлөөгөөр үүсгэгдсэн соронзон сүүлээр тасралтгүй хийсдэг. Ойролцоогоор 4 тэрбум жилийн өмнө Сугар гарагийн агаар мандал нь дэлхийтэй адил шингэг устай гадаргуутай байсан гэж таамагладаг. Гадаргын ус ууршиж, мөн бусад хүлэмжийн хийн түвшин нэмэгдсэниы улмаас хяналтаас гарсан хүлэмжийн нөлөөлөл үүссэн байж болзошгүй.
# Үл мэдэгдэх нисдэг биет

**Үл Мэдэгдэх Нисдэг Биет** (англи: **U**nidentified **F**lying **O**bject, **UFO**) гэдэг нь хүний ойлголтоос давсан, танигдаагүй, аливаа нэг шалтгаанаар гадаад орчинд үзэгдэж байгаа нисдэг обьектуудыг хэлнэ. Эдгээр биетүүдийн тухай ярихдаа ихэвчлэн дараах ойлголтуудыг дурдаж болно:

1. **Гарсан мэдээгүй явдлууд**: Дэлхийн өнцөг булан бүрт хүмүүс UFO-тай холбоотой явдлуудыг мэдээлсэн байдаг. Эдгээр явдлууд нь ихэвчлэн хачирхалтай хэлбэр, хурд, хөдөлгөөнөөр ялгагддаг.
2. **Шинжлэх ухааны судалгаа**: Шинжлэх ухаанчид UFO-гийн талаар олон судалгаа хийсэн ч, ихэнх нь тэдгээрийг таних боломжтой хосгүй объектууд, байгаль орчны үзэгдлүүд, эсвэл хүний хийн буултууд гэж тайлбарласан.
3. **Нисэхийн болон агаарын сонирхол**: Нисдэг биетүүдийн талаархи олон мэдээнүүд нь агаарын хүчин зүйлс, нисэхийн туршлага, дрон, хиймэл дагуул зэрэгтэй холбоотой байж болохыг харуулж байна.
4. **Улс төрийн болон соёлын нөлөө**: UFO-гийн сэдэв нь олон кино, ном, телевизийн шоу, хэмээн нийгэмд өргөнөөр тархсан байдаг. Энэ нь хүмүүстийн сонирхлыг татаж, олон зүйлсийг эргэлзээнд оруулдаг.

Тиймээс UFO гэдэг нь үл мэдэгдэх, танигдаагүй нисдэг биетүүдийг хэлдэг ч, эдгээрийн ард олон янзын шалтгаан, тайлбар байж болзошгүй.

## Эшлэл