Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Үд

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| буриад кирилл. | үдэ |
| монгол кирилл. | үд |
| халимаг кирилл. | үд, өдрин өрәл |

**Үд** —

1. өдөр дундын үе. Арван цагаас арван дөрвөн цагийн хоорондох үе. Арван хоёр цагийг ихэвчлэн Үд дунд гэдэг. Үдийн амралт, Үдийн хоол гэх мэтээр үдэд тохиодог зуршилт үйлүүд нилээд бий.
2. (*шилжсэн утга*) аянчлаж эсвэл нүүж буй улс хагас өдрийн замын зай буюу дундаа амран буух газар. Үүнтэй холбогдох үдийн газар, үд буух, үдлэх гэх мэт үгс байдаг.

## Монгол цаг тоололд

• Морь цаг – үд дунд 11:40 – 13:40 (Бага үд)

• Хонь цаг – үд хэвийх 13:40 – 15:40 (Их үд)

12:40-13:40 цагийн хооронд Үд дунд гэнэ.
# Одон орон

**Одон орон** буюу **Aстрономи** (грекээр ἀστρονομία *астрономиа* „оддын ажиглалт“, ἄστρον *астрон* „од“ болон νόμος *номос* „хууль“) нь од гаригийг судлах шинжлэх ухаан юм. Астроном нь байгалийн шинжлэх ухааны хэрэгсэлийн тусламжтайгаар орчлонгийн объектуудын өөрөөр хэлбэл тэнгэрийн биетүүд (гариг, сар, астероид, од эрxэс, оддын бөөгнөрөл, нар, галактик болон галактик бөөгнөрөл), одод хоорондын матери болон сансарт үүсч бий болсон цацрагийн шинж чанарыг шинжлэн судалдаг. Мөн түүнчлэн орчлон ертөнцийн үүсэл болон түүний бүтцийг бүхэлд нь ойлгохыг гол зорилгоо болгодог.

Хэдийгээр энэ чиглэлийн хичээлийг цөөн тоогоор дунд сургуульд заах боловч астроном болон түүний судалгааны үр дүн нь нийтийн сонирхлын төвд байдаг. Сонирхогчдын астроном нь нэлээд өргөн тарxсан хобби юм. Энэ нь нэг талаас тэнгэрийн од эрчисийг чөлөөтэй ажиглах боломжтой учраас сонирхон үздэг бол нөгөө талаас түүний философи талаас нь хөндөгдөх асуултууд болон сансрын огторгуйд нисэх хүн төрөлхтөний хүсэл мөрөөдөлтэй холбогдон сэдвийн өргөн цар агуулж байдагтай ч холбоотой аж.

Пифагор, Фидий, Иоханес Кеплер, Николай Коперник, Галилео Галилей, Жордано Бруно, Исаак Ньютон зэрэг нэрт одон орон судлаачид байдаг.

## Цахим хуудас

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Одон орон** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Одон орон** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ шинжлэх ухааны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Норвеги хэл

**Норвеги хэл** (өөрийн нэр: *norsk* [nɔʂːk]) —Норвеги улсад хэрэглэдэг, герман хэлнээс салбарласан хэл. Эртний скандинав хэлнээс салбарлан хөгжиж ирсэн скандинав хэлний нэг.

Түүхэн явцдаа норвеги хэл исланд хэлтэй хамгийн ойр байсан боловч өнөөдөр Дани, Шведийн зарим нөлөөгөөр дани, швед хэлтэй хамгийн ойр байдаг. Орчин үеийн ангиллаар норвеги хэлийг дани, швед хэлний хамт эх газрын Скандинавын хэлний бүлэгт оруулдаг бөгөөд исланд, фарер хэлийг багтаасан арлын Скандинавын хэлээс ялгаатай.

Норвеги улсын хуулиар болон Төрийн бодлогоор тогтоосон ёсоор тус улсын норвеги хэл хоёр "албан ёсны" хэлбэртэй болсон: bokmål ("номын яриа") болон Nynorsk ("шинэ Норвеги") нь Норвеги дахь хэлний асуудлыг нэлээд маргаантай болгож байна. Одоогийн Bokmål болон Nynoshk хэлбэрүүд нь норвеги бичгийн "консерватив" ба "радикал" хувилбаруудын дунд зэргийн хэлбэрүүд гэж тооцогддог. Албан бус боловч өргөн хэрэглэгддэг бичмэл хэлбэрийг riksmål ("тус эрхт үг") гэж нэрлэдэг бөгөөд Бокмалаас илүү консерватив гэж үздэг.
# Дани хэл

**Дани хэл** (дани. *dansk, dansk sprog*) — Герман хэлний салаа скандинав хэлнүүдийн нэг бөгөөд дани хүмүүсийн ярьдаг хэл. Дани улс болон умард Германд тархсан хэл. Тус хэлээр нийт 5,7 орчим сая хүн ярьдаг.

Данийн Хаант улсын албан ёсны хэл; XV— XIX зуунд Норвегийн албан ёсны хэл байсан. XIX зууны дунд үе хүртэл умард Германы Шлесвиг-Хольштайнд мөн албан ёсны хэл байсан. Исландад сургуулийн хүүхдүүд 6-р ангиас эхлэн заавал үзэх ёстой хэл ажээ.

"Үндсэн" дани хэл (*Rigsdansk*) Копенхаген болон түүний ойр орчмын нутагт ярьдаг; Бараг бүх арал өөрийн гэсэн аялгатай байдаг. Аялгыг 3 бүлэгт хуваадаг.

* баруун (Ютланд, Ютиш) - Ютландын хойг, өмнөд, баруун, зүүн Ютландад хуваагддаг;
* арлууд - Зеланд, Фюн, Данийн өмнөд арлууд;
* зүүн аялга Борнхолм арал; өмнө нь орчин үеийн Шведийн өмнөд нутаг, аялга нь хожим Өмнөд Швед болсон.

Данийн утга зохиолын хэл 18-р зуунд үүссэн. Зеландын аялгад үндэслэсэн гэж үздэг.

## Түүх

Швед, Норвеги, Фарер болон Исланд хэлний нэгэн адил Дани хэл нь нийтлэг эртний Скандинав хэлнээс гаралтай.

Викингийн эрин үед (800-1050 он) өвөг дээдсийн нийтлэг скандинав хэлэнд томоохон өөрчлөлт гарсан. Эдгээр нь дани, швед хэлнээс гаралтай Зүүн Скандинавын аялга болон Норвегийн нинорск, фарер, исланд хэлнээс гаралтай Баруун Скандинавын аялгуудын хооронд ялгаа гарахад хүрсэн байна.

Дани хэлний түүхэнд гурван үе байдаг: нийтлэг Скандинав хэлний үндэс (III-IX зуун), Хуучин дани хэл (IX-XVI зуун), Шинэ дани хэл (16-р зуунаас) орчин үеийн дани хэл (XX зуун).

XVI зууны Шинэчлэлийн үр дүнд дани хэлний хамрах хүрээ өргөжиж, энэ нь түүний хөгжилд ихээхэн нөлөөлсөн. Үйл үгийн тоогоор солигдох нь алга болж, орчин үеийн үгийн дараалал нэгдэж, нарийн төвөгтэй өгүүлбэрийн синтакс хөгжиж, үгсийн сан, түүний дотор герман, англи, франц хэлнээс зээлж авах замаар нэмэгдсэн байна. Норвегийн Риксмал болон Дундад англи хэлний нэгэн адил дани хэл нь бүх эцсийн эгшгийг нэг -e болгон нэгтгэсэн бөгөөд үүний үр дүнд орчин үеийн Данийн морфологи бараг англи хэлний түвшинд хүртэл хялбаршсан юм. Бусад холбогдох хэлнүүдийн нэгэн адил (Исланд хэлийг эс тооцвол) дани хэл нь герман хэлний доод герман аялгуунаас хүчтэй нөлөө авсан. Скандинавын бүх хэлнүүдийн дотроос дани хэл нь шинэлэг зүйлд хамгийн өртөмтгий байдаг: бүх өөрчлөлтүүд бусад хэлээс эрт бөгөөд гүнзгий орсон байна.

## Бичиг үсэг

Дани хэлний цагаан толгой латин үсэг ашигладаг нийт 29 үсэгтэй. Цагаан толгойн өвөрмөц онцлог нь Ææ, Øø, Åå үсэг юм. Qq, Ww, Zz үсэг нь зөвхөн гадаад үгэнд хэрэглэгддэг байна.

| Цагаан толгойн үсэг | Үсгийн дуудлага
(Олон улсын үсгийн авиа дуудлагын цагаан толгой) |
| --- | --- |
| Аа | а' |
| Bb | be' |
| Cc | se' |
| Dd | de' |
| Ee | e' |
| Ff | εf |
| Gg | ge' |
| Hh | hɔ' |
| Ii | i' |
| Jj | jɔð |
| Kk | kʰɔ' |
| Ll | εl |
| Mm | εm |
| Nn | εn |
| Oo | o' |
| Pp | pʰe' |
| Qq | kʰu' |
| Rr | εɹ |
| Ss | εs |
| Tt | tʰe' |
| Uu | u' |
| Vv | ve' |
| Ww | dɔbəldve' |
| Xx | εgs |
| Yy | y' |
| Zz | sεd |
| Ææ | ε' |
| Øø | ø' |
| Åå | ɔ' |

## Морфологи

Дани хэл бол аналитик хэл юм.

Дани хэл нь дараах ярианы хэсгүүдтэй: нэр үг, үйл үг, дайвар үг, төлөөний нэр, тоо, угтвар үг, холбоо үг, бөөмс, модаль.
# Швед хэл

| Швед хэл |
| --- |
| *svenska* |
| Өөрийн нэр | [ˈsvɛ̂nːska] |
| Тархалт | Швед, Финланд, өмнө нь Эстони |
| Угсаатан | Шведүүд |
| Ярилцагчид | Төрөлх: 10 сая (2012–2021) Хоёрдогч: 3 сая |
| Хэлний ангилал | Энэтхэг-Европ
* Герман
	+ Хойд Герман
		- Зүүн Скандинав
			* **Швед хэл**
 |
| Эрт хэлбэр | Хуучин Скандинав
* Зүүн Хуучин Скандинав
	+ Хуучин Швед
		- Орчин үеийн Швед
 |
| Бичгийн систем | Латин (Швед цагаан толгой) Швед брайл үсэг |
| Албан ёсны хэрэглээ |
| Улс |  Швед  Финланд  Аланд *Европын Холбоо* *Умардын Зөвлөл* |
| Тохируулагч байгууллага | Швед хэлний зөвлөл (Швед) Шведийн академи (Швед) Финландын уугуул хэлний хүрээлэн (Финланд) |
| Томьёолбор |
| ISO 639-1 | `sv` |
| ISO 639-2 | `swe` |
| ISO 639-3 | `swe` |
| *Глоттолог* | `swed1254` |
| Linguasphere | `52-AAA-ck to -cw` |
|      Швед хэлээр хүн амын олонх ярьдаг албан ёсны хэл болсон бүс нутаг (Швед, Аланд, Баруун Финланд)      Швед хэлээр хүн амын цөөнх ярьдаг албан ёсны хэл болсон бүс нутаг (Финланд) |
|

Эрдэмтэд **Швед хэл** ()-ийг Энэтхэг-Европ язгууртай Герман салбарын Скандинав бүлэгт багтаадаг. Одоо цагт Шведээр Швед улс болон Швед улстай ойр Аланд, Остроботн гэх Финланд улсын хоёр нутгийн 10 сая гаран хүн хэлэлцдэг. Судлаачид Скандинав бүлэг дотор нь ялгаатай хувиар харилцан ойлголцдог Швед, Дани, Норвег гурван хэлийг Исланд, Фарераас ялгаж *Эх газрын дэд бүлэг* гэж ангилжээ. Тэрчлэн энэ гурвын өвөг хэлийг дандаа л Хуучин Скандинав хэл гэж хамтатган тоймлодог.

## Зүүлт, заалт
# Орчлон

13 тэрбум жилийн зай
 **Орчлон** гэдэг нь амьд болон амьгүй бодис, гариг, од, одны аймгуудыг буюу оршин байгаа бүх юмыг багтаах нэр юм. Энэ үг ихэвчлэн сансар, огторгуй, ертөнц, дэлхий гэдэгтэй солбиж хэрэглэгдэх нь түгээмэл юм. Эрдэмтэд урт удаан хугацааны түүхэнд орчлонгийн зүй тогтлын талаар ажиглах аргаас эхлээд бүхий л шинжлэлүүдийг хийсээр ирсэн байдаг. Орчлон нь үндсэндээ таталцал, түлхэлцэл, орчих гэх мэт физикийн хуулиудууд захирагдан оршин байдаг гэж үздэг.

Манай орчлон хүний нэг насны амьдралаар үзэж дийлэхээргүй асар уудам боловч бусад олон орчлонгийн нэг нь байх магадгүй юм хэмээн одон орончид үздэг юм.

## Эшлэл

* Их Тэсрэлт

## Эшлэл
# Астрономийн объект

Файл:Astronomical object.pngАстрономийн объект
## Астрономийн объект

Астрономийн биет, селестиел биет, оддын биет эсвэл тэнгэрийн биет нь ажиглагдахуйц орчлон ертөнцийн дотор байдаг байгалийн жам ёсны биет, холбоо, бүтэц юм. Одон орон судлалд объект, бие гэсэн нэр томьёо ихэвчлэн харилцан адилгүй хэрэглэгддэг. Гэсэн хэдий ч одон орон эсвэл селестиел биет нь дан, нягт уялдаатай, зэргэлдээ биет байдаг бол одон орон эсвэл селестиел биет нь олон биет эсвэл бүр дэд бүтэцтэй бусад биетүүдээс бүрдэх нарийн төвөгтэй, бага уялдаа холбоотой бүтэц юм.
Одон орон судлалын объектуудын жишээнд гаригийн систем, оддын бөөгнөрөл, мананцар, галактикууд багтдаг бол астероид, сар, гариг, одод нь одон орны биетүүд юм. Сүүлт одыг бие болон биет гэж тодорхойлж болно: мөс, тоосны хөлдсөн цөмийг дурьдвал энэ нь бие, харин сарнисан кома, сүүлтэй сүүлт одыг бүхэлд нь дүрслэхдээ объект юм.

#### Түүх

Од, гариг, мананцар, астероид, сүүлт од гэх мэт одон орны объектууд олон мянган жилийн турш ажиглагдаж ирсэн боловч эртний соёлууд эдгээр биетүүдийг бурхад эсвэл дарь эх гэж үздэг байв.
# Эргэлт

**Эргэлт гэдэг нь объектын дугуй хөдөлгөөнийг хэлнэ.**

Хоёр хэмжээст обьект нь эргэлтийн төв ( эсвэл цэг)-ийн эргэн тойронд эргэлддэг. Гурван хэмжээст обьект нь тэнхлэг хэмээн нэрлэгдэх шугамыг тойрон эргэлддэг. Хэрэв эргэлтийн тэнхлэг нь биеийн дотор байгаа бол биеийг өөрөө эргэдэг гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь харьцангуй хурдтай, магадгүй өнцгийн чөлөөтэй хөдөлгөөнийг илэрхийлдэг. Гадаад цэгийн эргэн тойрон дахь дугуй хөдөлгөөнийг (жишээлбэл, нарыг тойрон эргэх дэлхий) тойрог зам буюу тойрог замын эргэлт гэж нэрлэдэг.

**Цагийн зүүний дагуу эргэлт**

Нэг хавтгай дахь цэгийг тойрон эргэх нь цагийн зүүний дагуу эсвэл цагийн зүүний эсрэг чиглэлд байж болно.

**Нислэг**

Нислэгийн динамикийн хувьд үндсэн эргэлтийг өнхрөлт,хазайлт гэж нэрлэдэг. Эргүүлэлт гэдэг нэр томъёог агаарын тээврийн салбарт ялангуяа,онгоц хөөрөх үед дээшлэх өргөлтийг илэрхийлэхэд ашигладаг. Усанд хөдөлж буй загасанд ижил нэр томъёог ашигладаг.

**Зугаа цэнгэлийн төхөөрөмжүүд**

Олон зугаа цэнгэлийн дугуй нь эргэлт өгдөг. Гарын дугуй болон ажиглалтын дугуй нь таталцлын эсвэл механик нөлөөгөөр эсрэг талын эргэлттэй хэвтээ төв тэнхлэг ба зэрэгцээ тэнхлэгтэй байна.
# Церера

**Церера**  | Хаббл сансрын дуран авайн Судалгааны дэвшилтэт камераар авсан Церерагийн зураг. Гадаргыг илүү тод харуулахын тулд зургийн эрс тэсийг сайжруулав. |
| Нээлт
 |
| Нээсэн хүн | Жузеппе Пиацци |
| Нээсэн огноо | 1801 оны 1 сарын 1 |
| Нэршил
 |
| БГТ нэршил | **1 Ceres** |
| Өөр нэр | A899 OF; 1943 XB |
| Бага гаргийн ангилал | одой гариг гол бүс |
| Орбит |
| Эрин 2009 оны 6 сарын 18 (Юлианы өдөр 2455000.5) |
| Апоцентр | 446,669,320 км 2.9858 а.н. |
| Перицентр | 380,995,855 км 2.5468 а.н. |
| Их хагас тэнхлэг | 413,832,587 км 2.7663 а.н. |
| Эксентриситет | 0.07934 |
| Орбитын үе | 1680.5 өдөр 4.60 Юлианы жил |
| Дундаж орбитын хурд | 17.882 км/с |
| Дундаж гажилт | 27.448° |
| Хазайлт | 10.585° (Эклиптикт) 9.20° (Тогтмол тавцанд) |
| Өгсөгч уулзварын уртраг | 80.399° |
| Перицентрийн аргумент | 72.825° |
| Физик шинж чанар
 |
| Экваторын радиус | 487.3 ± 1.8 км |
| Туйлын радуис | 454.7 ± 1.6 км |
| Масс | 9.43 ± 0.07X1020 кг |
| Дундаж нягтшил | 2.077 ± 0.036 г/см³ |
| Экваторын гадаргын гравитацын хүч | 0.27 м/с² 0.028 g |
| Сансрын хоёрдугаар хурд | 0.51 км/с |
| Экватор дахь эргэх үе | 0.3781 өдөр 9.074170 цаг |
| Тэнхлэгийн хазайлт | 3° орчим  |
| Хойд туйлын баруун мандалт | 19 цаг 24 мин 291° |
| Хойд туйлын хэлбийлт | 59° |
| Албедо | 0.090 ± 0.0033 (геометр албедо) |
| Гадаргын темп.    Кельвин |

| бага | дундаж | их |
| --- | --- | --- |
| ? | ~167 K | 239 K |

 |
| Спектрал төрөл | C |
| Үзэгдэх гэрэлтэлт | 6.7-аас 9.32 |
| Абсолют гэрэлтэлт *(H)* | 3.36 ± 0.02 |
| Өнцгийн диаметр | 0.84"-аас 0.33" |
|  |

**Церера** буюу албан ёсоор **1 Церера** (тэмдэг: ) нь нарны аймаг дахь одоогоор тогтоогдсон хамгийн жижиг одой гараг бөгөөд эдгээрээс бага гаргийн бүсэд байрлах цорын ганц нь юм. 1801 оны 1 сарын 1-нд Жузеппе Пиацци нээсэн бөгөөд Ромын ургамал ургах, ургаж, эхийн хайрын бурхан Церерагийн нэрээр нэрлэгджээ.

950 км диаметртэйгээрээ Церера нь бага гаргийн бүс дахь хамгийн том, хамгийн их хэмжээтэй биетүүдийн нэг бөгөөд бага гаргийн бүсийн нийт массын 32%-г өөртөө агуулна. Сүүлийн үеийн ажиглалтаар Церераг бөмбөрцөг хэлбэртэй гэсэн таамгийг дэвшүүлсэн. Церерагийн гадарга нь усны мөс болон карбонатууд ба шавар зэрэг усархаг эрдэсүүдээс тогтоно гэж үзэж байгаа. Церера нь чулуурхаг цөм, мөсөн мантигаас тогтсон мэт харагддаг. Гадаргынх нь доор шингэн усан далай байж болзошгүй бөгөөд дэлхийн гадуурх амьдралын эрэлд зорих газар байх боломжтой.

Церерагийн үзэгдэх гэрэлтэлт нь 6.7-с 9.3 хүртэл хэлбэлзэх тул ямар ч үедээ жирийн нүдэнд харагдах боломжгүй. 2007 оны 9 сарын 27-нд НАСА 4 Веста (2011–2012) ба Церераг (2011–2012) судлахаар Доун сансрын хөлгийг хөөргөсөн.

## Эшлэл

## Гадаад холбоос

* Movie of one Ceres rotation (processed Hubble images)
* How Gauss determined the orbit of Ceres from keplersdiscovery.com
* An up-to-date summary of knowledge about Ceres, plus an Earth-Ceres size comparison (the Planetary Society)
* A simulation of the orbit of Ceres
* A website dedicated entirely to 1 Ceres
# Кельвин

|  |
| --- |
| **Кельвин** |
| **Нэгжийн систем** | СИ-н үндсэн нэгж |
| **Хэмжигдэхүүн** | Термодинамикийн температур |
| **Тэмдэглэгээ** | К |
| **Нэрлэгдсэн** | Виллиам Томсон (Лорд Кельвин) |

**Кельвин** гэдэг нь Олон улсын нэгжийн системийн температурыг хэмжих үндсэн нэгж (хэмжээс) юм. Тэмдэглэгээ нь **К**.

Кельвиний буюу термодинамикийн температурын хэмжээсийн хамгийн бага хэм нь 0К буюу абсолют тэг хэм юм. 1 К нь усны гурвалсан цэгийн температурын 1⁄273.16 хэсэг юм. Кельвины хэмжээс нь ахуйн амьдралд хэрэглэгддэггүй ч физикийн шинжлэх ухаанд их хэрэглэгддэг.

## Бусад түгээмэл хэрэглэгддэг нэгжүүд лүү шилжүүлэх томъёо

|  | Кельвинээс | Кельвин рүү |
| --- | --- | --- |
| Цельс | [°C] = [K] − 273.15 | [K] = [°C] + 273.15 |
| Фаренгейт | [°F] = [K] × (9/5) − 459.67 | [K] = ([°F] + 459.67) × (5/9) |

 **Commons: Кельвин** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ физикийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Ньютон (нэгж)

|  |
| --- |
| **Ньютон** |
| **Нэгжийн систем** | СИ-н уламжлагдсан нэгж |
| **Хэмжигдэхүүн** | Хүч |
| **Тэмдэглэгээ** | Н |
| **Нэрлэгдсэн** | Исаак Ньютон |
| **СИ-н үндсэн нэгжүүдээр** | 1 Н = 1 кг·м·с-2 |

**Ньютон** (Тэмдэглэгээ: Н) - Олон улсын нэгжийн системийн (СИ) хүчийг хэмжих нэгж юм. Олон улсын хэллэг - Newton (Тэмдэглэгээ: N). Хөдөлгөөний хуулиуд ба хүч, жин, хурдатгал зэрэг ойлголтуудыг хооронд нь холбосон, английн эрдэмтэн Исаак Ньютоны нэрээр нэрлэгдсэн. Алдарт эрдэмтнийг өөд болсноос хойш 2 зууны дараа буюу СИ систем нэвтрэх үед хүчийг нюьтоноор хэмжиж эхэлсэн.

Ньютон нь уламжлагдсан нэгж бөгөөд, Ньютоны II-р хуулиар дараах байдлаар тодорхойлогддог: 1кг жинтэй биеийн хурдыг, хүчний чиглэлийн дагуу 1с хугацаанд 1м/с-ээр өөрчлөхөд зарцуулагдах хүч. Ө.х. 1 Н = 1 кг·м/с2.

## Бусад нэгжээр

Нюьтон нь хүчний бусад нэгжээр дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ:

* 1 Н = 105 дин.
* 1 Н ≈ 0,10197162 кгс.
* 1 Н = 10−3 стен.
* 1 Н ≈ 8,262619X10−45 Fp.
* 1 Н ≈ 0,224808943 lbf.
* 1 Н ≈ 7,233013851 pdl.

## СИ дэх зэргүүд

ньютон
35инч= (Н)-н зэргүүд| Хасах зэргүүд |  | Нэмэх зэргүүд |
| --- | --- | --- |
| Тоон утга | Тэмдэглэгээ | Нэр |  | Тоон утга | Тэмдэглэгээ | Нэр |
| 10−1 | дН | дециньютон
35инч= |  | 101 | даН | деканьютон
35инч= |
| 10−2 | сН | сантиньютон
35инч= |  | 102 | гН | гектоньютон
35инч= |
| 10−3 | мН | миллиньютон
35инч= |  | 103 | кН | килоньютон
35инч= |
| 10−6 | µН | микроньютон
35инч= |  | 106 | МН | меганьютон
35инч= |
| 10−9 | нН | наноньютон
35инч= |  | 109 | ГН | гиганьютон
35инч= |
| 10−12 | пН | пиконьютон
35инч= |  | 1012 | ТН | тераньютон
35инч= |
| 10−15 | фН | фемтоньютон
35инч= |  |  |  |  |
| 10−18 | аН | аттоньютон
35инч= |  |  |  |  |
| 10−21 | зН | зептоньютон
35инч= |  |  |  |  |
| 10−24 | йН | йоктоньютон
35инч= |  |  |  |  |

 **Commons: Ньютон (нэгж)** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ физикийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Жин ба хэмжүүрийн олон улсын хороо

(International Bureau of Weights and Measures – BIPM)

Жин ба Хэмжүүрийн Олон Улсын Хороо нь олон улсын засгийн газар хоорондын байгууллага бөгөөд түүний 64 гишүүн улс нь хими, ионжуулагч цацраг, физик метрологи зэрэг салбарууд, түүнчлэн Олон Улсын Нэгжийн Систем (SI) болон Дэлхийн Зохицуулалттай Цаг (UTC)-ийн хэмжилтийн стандартын асуудлаар хамтран ажилладаг. Тус байгууллага нь Франц улсын Парис хотын ойролцоох Сен-Клу хотод байрладаг. Хуучин баримт бичгүүдэд уг байгууллагыг англи нэрнээс нь үүдэн IBWM гэж нэрлэж байсан тохиолдол бий.

BIPM нь Жин ба Хэмжүүрийн Олон Улсын Хорооны (CIPM) удирдлага дор үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ хороо нь 18 гишүүнтэй бөгөөд жилд ихэвчлэн хоёр удаа хуралддаг. Харин тус хороо нь эргээд дөрвөн жилд нэг удаа Парис хотод хуралддаг Жин ба Хэмжүүрийн Ерөнхий Бага Хурал (CGPM)-д тайлагнадаг. Энэхүү бага хуралд гишүүн улсуудын засгийн газрын төлөөлөгчид болон CGPM-ийн Холбоот гишүүдийн ажиглагчид оролцдог. Эдгээр байгууллагуудыг ихэвчлэн франц хэл дээрх товчилсон нэрээр нь нэрлэдэг.

BIPM-ийн үндсэн үүрэг нь дэлхий даяар ашиглагдах, Олон Улсын Нэгжийн Систем (SI)-д мөрдөж холбогдсон, нэгдмэл бөгөөд уялдаа холбоотой хэмжилтийн тогтолцооны суурийг хангах явдал юм.
# Католик

Ватиканы сүм
**Католик** (Англи: Catholicism, Итали: *Cattolicità*) нь Христ Итгэлд тулгуурласан дэлхийн хамгийн олон сүсэгтэнтэй шашин юм. ХТ 2-р зуунаас Ромын Католик гэсэн тодотгол хэрэглэх болсон.Христэд итгэгчдийн 60 хувь буюу 2 тэрбум гаруй итгэгчтэй. Католик гэсэн үгийн утга нь "дэлхий ертөнц" "даяар" гэсэн утгатай. Католик шашин нь бусад Христ Итгэлийн урсгалаас онцгой нэг тал нь Папаар удирдуулдагт оршино. Католик шашинтнууд ХТ 756 онд Ромын эзэнт гүрний төрийн зөвшөөрлөөр Ватикан гэсэн өөрийн албан ёсны улстай болсон. Ватиканыг Пап захирна. Пап нь Тэнгэрбурханы газар дээрх төлөөлөгч хэмээн үздэг. Католик шашин Христ Итгэлийн гол тулгуур онол болсон Бурхан Эцэг, Хүү Христ, Ариун Сүнс гэсэн Ариун Гурвалд итгэдэг.

## Онол сургаалын тухайд.

Католик шашны хувьд зөвтгөл нь зөвхөн итгэлээр ирдэг зүйл биш болж таарна. Учир нь хүний дотоод итгэл нь гаднах үйлдлээр илэрхийлэгддэг гэж тэд үздэг. Мөн сайн үйлс хийснээрээ гэмээ наманчилж буй хэрэг хэмээн чухалчилдаг ба хүн итгэлээр болон чуулганд соёрхсон Тэнгэрбурханы эрх мэдэлд захирагдан, буян үйлдэн явснаар авралыг олно гэж сургадаг.
Харин протестант христ итгэлтнүүдийн хувьд зөвтгөл нь зөвхөн итгэлээр л ирдэг хэмээн үзнэ.

## Тэнгэрлэг нигүүлсэлийн тухайд

Нигүүлсэл нь тухайн хүнийг итгэхэд урьдчилан тусладаг ба сайн үйл үйлдэхэд хөхиүлэн дэмжих үр ашигтай гэж католик шашин үздэг бол протестант урсгал нь ердийн нигүүлсэл нь авралд хүргэхэд хангалттай гэж итгэдэг.

## Аврал

Итгэж ариун угаал хүлээн авсан байлаа ч онцгой төрлийн гэм нүглээс болоод аврал нь алдагдах боломжтой. Христийн талаар хэзээ ч сонсож байгаагүй нэгэнд ч аврагдах боломж бий гэж католик шашинд итгэж байхад протестант урсгал Христэд итгэж, сайн мэдээнд итгээгүй хүмүүс тамд унана хэмээн үздэг аж. Тэнгэрлэг нигүүлслийн үр дүн нь зөвхөн итгэлээр ирдэг гэж шинэчлэгдсэн чуулганыхан итгэж байх юм.

## Шүүмжлэл

### Сексийн хүчирхийлэл

1990-ээд оноос Католик сүмийн мяндагтнууд болон сүмийн гишүүд хүүхдүүд өсвөр насныханд бэлгийн хүчирхийлэл үйлддэг хэргүүд дэлхий даяар захиргааны гомдол, эрүүгийн хэрэг, хэвлэл мэдээллийн болон олон нийтийн хэлэлцүүлэгт асуудал болон дэвшүүлэгдэх болжээ. Католик сүм нь ийм хэрэгт холбогдсон этгээдийг өөр сүм рүү шилжүүлэн томилох зэргээр хаацайлдаг, тэдгээр нь шинэ газартаа ижил хэрэг үйлдсэн хэвээр байдаг нь илэрч хүчтэй шүүмжлэлд өртөх болсон.
Энэхүү газар авсан ёс зүйгүй байдлын талаар шалган тогтоох, хэргийн талаар мэдээлэх боломжоор хангах, хохирогчдын эрх ашгийг хамгаалах албан ёсны үйл ажиллагааг авч хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд 2013 онд пап Францис энэ байдлыг хүлээн зөвшөөрч, Католик сүмийн ялзралтай тэмцэнэ гэдгээ мэдэгдсэн бөгөөд 2014 онд "Насанд хүрээгүйчүүдийг хамгаалах папын зөвлөл"-ийг байгуулсан байна.

Шашны гэмт хэргийн бүртгэлийн www.bishop-accountability.org сайтын мэдээлснээр, зөвхөн АНУ-д 1950-2015 оны хооронд католик сүмийн 6,528 мяндагтан хүчингийн гэмт хэрэгт холбогдсон нь бүртгэгдсэн бөгөөд мэдэгдэж буй 109,694 хохирогч нь бараг бүгд насанд хүрээгүй хүүхдүүд юм.

## Эшлэл
# Еврази

Еврази|  |
| Нутаг дэвсгэр | 55,000,000 км2 (21,000,000 миль2) |
| Хүн ам | 5.6 тэрбум (2025 оны байдлаар) |
| Хүн амын нягтшил | 102/км2 |
| Ард түмний нэр | Евразичууд |
| Улс орон | ~93 улс |
| Хараат орон | 9 хараат нутаг |
| Цагийн бүс | UTC−1 - UTC+12 |
| Нэг хэсэг | Афро-Еврази |

Евразийн физик газрын зураг
Европ, Ази хоёр тивийг агуулсан асар том хуурай газрыг **Евроази** гэж нэрлэдэг. Дэлхийн 6 тивийн хамгийн том нь юм.

Дэлхийн гадаргуугийн 10.6%, дэлхийн хуурай газрын 36.2% болох 52,990,000 км2 талбайг хамардаг. Хойд талаараа Умард мөсөн далай, баруун талаараа Атлантын далай, урд талаараа Газар дундын тэнгис, Улаан тэнгис, Энэтхэгийн далай, зүүн талаараа Номхон далайтай зах хязгаар нийлдэг учраас ихэнх бие нь дэлхийн бөмбөрцгийн умард, дорнод хагаст багтдаг.

Евразид дэлхийн хүн амын 72.5% (Европт 12.5%, Азид 60%) болох 5 тэрбум хүн оршин сууж байна.

Хамгийн өндөр цэг: Жомолунгма (Эверест) далайн түвшнээс дээш 8848 м.

## Тивийн захын цэгүүд

* Челюскины үзүүр (Орос), 77°43′00″ ; 104°18′00″ — Хамгийн умард цэг.
* Пиай үзүүр (Малайз), 1°15′58″; 103°30′39″ — Хамгийн өмнөд цэг.
* Рока үзүүр (Португал), 38°47'; 9°30' — Хамгийн баруунцэг.
* Дежнёвын үзүүр (Орос), 66°05′ с. ш.; 169°40′ — хамгийн зүүн цэг.

## Мөн үзэх

* Афро-Еврази

## Цахим холбоос

 **Commons: Еврази** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Еврази** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* EurasiaNet
* Eurasia Group
# Италийн неореализм

Роберто Росселинийн *Ром, нээлттэй хот* киноны нэгэн кадр
**Италийн неореализм** (Итали: *Neorealismo*), мөн **Италийн кино урлагийн алтан үе** нь Итали улсад үүссэн үндэсний кино урсгал юм. Энэхүү урсгал нь голчлон ядуус болон ажилчин ангийн хүмүүсийн амьдралд төвлөрсөн түүхүүдийг өгүүлдгээрээ онцлогтой. Неореалист кинонуудыг ихэвчлэн бодит байршил дээр зураг авдаг бөгөөд мэргэжлийн бус жүжигчдийг өргөнөөр ашигладаг байв.

Эдгээр кино нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах Италийн эдийн засаг, ёс суртахууны хүнд нөхцөл байдлыг голлон хөндөж, италичуудын сэтгэл зүй, өдөр тутмын амьдралд гарсан өөрчлөлтийг бодитоор дүрсэлдэг. Үүнд ядуурал, дарамт шахалт, шударга бус байдал, цөхрөл зэрэг нийгмийн асуудлууд багтана. Италийн неореалист кино бүтээгчид дайны дараах үед италичуудын өдөр тутмын амьдрал, тэмцэл бэрхшээлийг харуулсан бодит түүхүүдийг кино хэлээр өгүүлэхийг зорьсон юм.

Италийн неореалист кинонууд нь тухайн цаг үеийн нийгмийн амьдралыг өгүүлсэн байдлаараа дараагийн үеийнхэнд Италийн түүхийг ойлгоход чухал эх сурвалж болж, кино урлагийн баримтат болон харилцааны шинж чанарыг тод илэрхийлдэг. Зарим судлаачид неореалист кино нь Зөвлөлтийн монтаж киноноос үүсэлтэй гэж үздэг. Гэвч Зөвлөлтийн кино бүтээгчид кинонуудаараа ангийн тэмцэл дэх ард түмний эсэргүүцлийг харуулахад анхаардаг байсан бол Италийн неореализм нь нийгмийн орчин дахь хувь хүний бодит байдалтай хийж буй тэмцэл, дасан зохицлыг илүү тодотгон харуулахыг зорьдог байснаараа ялгаатай.