Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Төмөр зэвсгийн үе

**Төмөр зэвсгийн үе** гэж хүрэл зэвсгийн дараа хүмүүс хоол хүнс өөрсдөө чанаж хийж эхэлсэн, хүн төрөлхтний түүхийн нэг үеийг нэрлэдэг археологийн шинжлэх ухааны нэр томьёо юм. Төмөр зэвсгийн үед хүмүүс өөрийн багаж, зэр зэвсгийг төмрөөр үйлддэг болсон нь хүний хөгжил, түүний нийгмийн түүхэнд үйлдвэрлэл, аж ахуйн хувьд дэвшилт болсон том түлхэц байжээ. Кристиан Томсен (1788–1865) нь төмөр зэвсгийн үеийг дотор нь зарчмын хувьд ялгаатай гурван үед хувааж үзсэн байдаг. Төмөр зэвсгийн үе нь газар зүйн бүс, цаг уурын нөхцөлөөс хамааран дэлхийн хэмжээнд харилцан адилгүй үед эхэлсэн гэж үздэг байна. Тухайлбал: Ойрх дорнодод МЭӨ 1200-500 онд, Энэтхэгт МЭӨ 1200-200 онд, Европт МЭӨ 1200-МЭ 400 онд, Хятадад МЭӨ 400-МЭ 200 он, Японд МЭӨ 100-МЭ 500 онд, Солонгост МЭӨ400-МЭ 50 онд тус тус хөгжсөн гэдэг ба хүн төрөлхтний хувьд МЭӨ 1200-МЭ 700 онуудад болсон байна.

Төмөр зэвсгийн түрүү үе нь хүй нэгдлийн нийгмийн төгсгөлийн шат бөгөөд тэр үед хүмүүс төмрийн хүдрийг хайлуулах аргыг эзэмшиж төмрөөр хөдөлмөрийн багаж, байлдааны зэр зэвсэг үйлдвэрлэх болжээ. Төмрөөр хийсэн багаж завсэн хүрлээс илүү бат бөх, хурц, уян харимхай чанартай бөгөөд төмрийг давтаж болдог зэрэг олон давуу чанартай төдийгүй хүдэр нь зэсийнхээс элбэг тархсан байдаг. Төмөр зэвсэг үйлдвэрлэлд нэвтэрсэн өөрчлөлтүүд нь хүн байгалийг эзэмших боломжийг ихээхэн өргөсгөсөн ажээ. Тухайлбал газар тариалангийн хөгжил бүхий л талаараа сайжрах боломжтой болж, гар урлал, нэн ялангуяа төмрийн дарх, зэр зэвсгийн хөгжил ихэд түргэссэн бөгөөд гэр, сууц болон тэрэг, чарга зэрэг тээврийн хэрэгсэл янз бүрийн модон эдлэлийг хийх ажил ихээхэн боловсорчээ.

|  |
| --- |
|
*Хүн төрөлхтний хөгжлийн үе* |

## Монгол нутагт

Монгол нутагт оршин сууж байсан овог аймгууд МЭӨ VII- III зууны үед төмөр зэвсгийн түрүү үеийг дамжин туулсан юм. Монгол орны түрүү үеийн өвөрмөц цогцолбор дурсгал бол Увс аймгийн Чандмань уулын булш юм. Чандмань уулнаа “дүнзэн бунхантай шороон булш” “жижиг чулуун хайрцган” булшинд хүмүүсийг олноор нь оршуулахдаа тэдний эдэлж хэрэглэж байсан хутга чинжаал, байлдааны алх, нум сум, шавар ваар, гоёл чимэглэлийн зүйлс зэргийг дагалдуулан тавьсан байдаг.

Төмрийн түрүү үед холбогдох өөр нэг дурсгал бол хадны сийлмэл зураг юм. Архангай аймгийн Чулуут гол, Хөрөөгийн үзүүр, Булган аймгийн Баруун могой, Орхон гол, Өвгөнт, Үүдэнт, Увс аймгийн Хандгайт, баруун зүүн дунд Турга, Ховд аймгийн Үзүүр хөх хад, Хонгиогийн гол, Хөшөөт Ямаан ус, Баянхонгор аймгийн Бугат, Бичигт, Говь-алтай аймгийн Цагаан гол зэрэг олон газрын хаднаас амьтдыг бодит байдлаар болон амьтны загварт урлагийн барилаар дүрсэлсэн олон зураг олдсон юм.
# Мнемоник

Гарын үеэр мнемотехникийг ашиглах аргачлал
**Мнемоник** (англиар *Mnemonic*, *нимоник* гэж дуудна) буюу санах ойн техник нь аливаа зүйлийг илүү сайн ойлгохын тулд хүний ой санамжинд мэдээллийг хадгалах эсвэл сэргээх (санах) зэрэгт туслах сургалтын арга техник юм.

Мнемотехник нь мэдээллийг үр дүнтэй хадгалах, сэргээх боломжийг олгодог тусгай хэрэгсэл болгон боловсруулсан кодчилол, ой санамж сэргээх дохио, дүрслэлийг ашигладаг. Мнемотехник нь анхны мэдээллийг илүү хүртээмжтэй, утга учиртай зүйлтэй холбоход тусалдаг ба энэ нь эргээд мэдээллийг илүү сайн хадгалах боломжийг олгодог.
Түгээмэл тааралддаг мнемотехникийг богино шүлэг, товчилсон үг, анхдагч үг, мартагдашгүй хэллэг гэх мэт жагсаалт болон сонсголын хэлбэрээр ашигладаг боловч мнемотехникийг бусад төрлийн мэдээлэл, харааны болон кинестетик хэлбэрээр ашиглаж болно. Тэдгээрийн хэрэглээ нь хүний оюун ухаан илүү хийсвэр, хувийн бус мэдээллийн хэлбэрээс илүүтэй орон зайн, хувийн, гайхширмаар, бие махбодийн, хүйсийн харилцааны, хошигнол, эсвэл бусад "хамааралтай" мэдээллийг илүү амархан санаж байдаг гэсэн ажиглалт дээр суурилдаг.

"Мнемоник" гэдэг үг нь эртний Грекийн μνημονικός (mnēmonikos) "санах ой" эсвэл "санах ойтой холбоотой" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд Грекийн домог зүйн ой тогтоолтын дарь эхийн нэр болох Mnemosyne ("дурсамж")-тай холбоотой. Энэ хоёр үг хоёулаа μνήμη (mnēmē), 'дурсамж, санах ой' гэсэн үгнээс гаралтай. Эртний үеийн мнемотехникийг ихэвчлэн санах ойн урлаг гэж нэрлэдэг зүйлийн хүрээнд авч үздэг.

Эртний Грекчүүд болон Ромчууд санах ойн хоёр төрлийг ялгаж үздэг: "байгалийн" ой санамж ба "хиймэл" ой санамж. Эхнийх нь төрөлхийн бөгөөд хүн бүр зөнгөөрөө ашигладаг. Сүүлийнх нь эсрэгээрээ олон төрлийн мнемоник арга техникийг сурч, дадлагажуулж сургаж, хөгжүүлэх ёстой.

Мнемотехник нь ой санамжийг сайжруулахад ухамсартайгаар ашигладаг арга техник, стратеги юм. Мнемотехник нь урт хугацааны санах ойд аль хэдийн хадгалагдсан мэдээллийг ашиглан цээжлэх ажлыг илүү хялбар болгоход тусалдаг.
# Гэршүүлэлт

**Гэршүүлэлт** гэдэг бол зэрлэг амьтан ургамлыг удаан хугацааны туршид хүний оролцоо нөлөөгөөр амьдруулж, ургуулахыг хэлнэ. Хэрэв хүн удаан хугацааны туршид зэрлэг амьтныг өөрийн хэрэгцээндээ зориулан, өөрийн хамгаалалт арчилгаан дор өсгөж үржүүлбэл хэсэг хугацааны дараа уг зэрлэг амьтан ургамлын шинж чанаруудыг өөрчилдөг. Энэ үйл явцыг амьтдын хувьд гэршүүлэх буюу гаршуулах, ургамлын хувьд тарималжуулах гэдэг. Урт удаан хугацаанд зориудын шалгарлын хэмээн биологичдын нэрлэдэг, хүний удирдан явуулдаг шалгарлын нөлөөгөөр уг амьтан өөрчлөгдөж, хүний хэрэгцээг хангах чиглэлд илүү дэвшилтэй болж, хөгжлийн зарим чухал байгалийн шалгарлыг давах зохицолоо гээдэг. Хөдөө аж ахуйн зорилгоор олон ургамлыг тарималжуулжсан бөгөөд үүнийг дагалдан хонь, ямаа, үхэр, гахайг гэршүүлжээ. Хүний гэршүүлсэн анхны амьтан бол нохой юм.

## Гэршүүлсэн амьтад

Гэршүүлсэн үхэр Эртний Египет.
### Нохойн гарал үүсэл

Хэдэн арван мянган жилийн өмнөөс саарал чоныг дасган тэжээх замаар нохойг гэршүүлжээ. Эхэн үедээ гэршүүлсэн нохой нь бие хамгаалах, ан ангуурт туслах үүрэгтэй байсан нь одоо ч хэвээр байгаа билээ. Археологийн шинжилгээгээр хамгийн анхны гэршүүлэлт ойролцоогоор МЭӨ 30000 оны орчим гэж таамагладаг бөгөөд МЭӨ 7000 оны үед гэршүүлэлт явагдсан байсан нь баттай нотлогддог. Бусад баримт нотолгоонууд нохой анх зүүн Азид гаршуулан тэжээгдэж байжээ гэж нотолдог. Нохой гэршүүлсэн тухай хамгийн эртний тодорхой баталгаа нь Палестинаас 12000 жилийн өмнөх үед хамаарах, хүнтэй хамт оршуулсан нохойн олдворыг олсон.

### Бусад амьтан

Муур мөн л нэлээд эрт гэрийн тэжээвэр болжээ. Газар тариалан эрхэлж эхлэх цаг үед хонь, ямааг, арай сүүлд үхэр, гахайг гэршүүлжээ. Тэмээ, адуу, илжигийг ч мөн нэлээд эрт гэршүүлсэн бөгөөд харин туулай саяхан гэрийн тэжээвэр болжээ.

## Таримал ургамал

Анхны үр тарианы ургамлыг МЭА 9000 оны орчим Ойрх Дорнодод тарималжуулжээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Гэршүүлсэн амьтад** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Эх сурвалж

Энэ амьтан судлалын тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ археологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ нөхөн үржихүйн биологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Занданшуулсан шарил

Занданшуулсан шарил.
Парисын Луврын музей дахь Египетийн занданшуулсан шарил.
**Занданшуулсан шарил** (Англи: Mummy) гэдэг бол зориудаар болон тохиолдлоор агааргүй, маш бага чийгтэй орчинд зарим тохиолдолд эрс хүйтэн орчинд химийн бодисын нөлөөгөөр арьс болон мах нь хадгалагдсан үхдэл буюу цогцос юм. Хүн болон амьтдын занданшуулсан шарил дэлхийн бүх газраас олддог бөгөөд байгалийн өвөрмөц нөхцөлийн нөлөөгөөр зарим нь соёл иргэншлийн зан үйлийн нөлөөгөөр хадгалагдсан байдаг.

## Зохиомлоор занданшуулсан шарилууд

Эртний Египетэд нарийн шалтгааны улмаас хүн болон матар, муур занданшуулдаг байжээ.

## Мөн үзэх

* Занданшуулсан шарилуудын жагсаалт
* Занданшуулалт
* ДНХ-г шинжилсэн занданшуулсан шарилууд
# Сар хиртэлт

**Сар хиртэлт** гэдэг нь Сар Дэлхийн сүүдэрт орох үзэгдэл юм. Энэ нь Нар, Дэлхий, Сар гурав энэ дарааллаараа нэг шугаманд давхцах, эсвэл бараг нэг шугаманд орох үед ажиглагдана. Иймээс сар хиртэлт нь зөвхөн тэргэл сартай үдэш л ажиглагддаг.
Дэлхийн харьцангуй бага тодорхой хэсэгт л ажиглагддаг нар хиртэлтээс ялгаатай нь, сар хиртэлтийг дэлхийн аль ч шөнийн хэсгээс ажиглах боломжтой байдаг. Сарны хэмжээ жижиг байдгаас нарны бүтэн хиртэлт хэдхэн минут үргэлжилдэг бол сар хиртэлт хэдэн цагаар үргэлжилнэ. Мөн сар хиртэлтийн үеэр сар энгийн тэргэл сараас илүү хурц болдоггүй тул тусгай багаж ашиглалгүй энгийн нүдээр харахад аюулгүй байдгаараа нар хиртэлтээс ялгаатай.

## Мөн үзэх

* Нар хиртэлт
# Унгар хэл

| Унгар хэл |
| --- |
| Мажар хэл |
| *magyar nyelv* |
| Өөрийн нэр | [ˈmɒɟɒr ˈɲɛlv]  |
| Тархалт | Унгар болон зүүн Австри, Хорват, Румын, умард Серби, Словак, Словени, баруун Украин |
| Угсаатан | Унгарчууд‎ |
| Төрөлх хэлтэн | 17 сая (2003–2014) |
| Хэлний ангилал | Урал
* Фин-Угор
	+ Угор
		- **Унгар хэл**
 |
| Бичгийн систем | * Латин (Унгар цагаан толгой)
* Унгар брайл үсэг
* Хуучин Унгар бичиг
 |
| Албан ёсны хэрэглээ |
| Улс | * Унгар
* Европын Холбоо
* Серби (Воеводина)
* Австри (Бургенланд)
* Словени (Прекмурье)
 |
| Орон нутаг | * Румын (Трансильвани)
* Хорват
* Словак
* Чех
* Украи
 |
| Тохируулагч байгууллага | Унгарын хэл шинжлэл судалгааны төв |
| Томьёолбор |
| ISO 639-1 | `hu` |
| ISO 639-2 | `hun` |
| ISO 639-3 | Аль аль нь: hun – Орчин үеийн Унгар ohu – Хуучин Унгар |
| Linguist List | `ohu` Хуучин Унгар |
| *Глоттолог* | `hung1274` |
| Linguasphere | `41-BAA-a` |
| Унгар хэл олонх (хар хөх) эсвэл цөөнхийн (цайвар хөх) бүс нутгийн газрын зураг. *Сүүлийн үеийн тооллого болон CIA World Factbook 2014 дээр үндэслэсэн*. |
|

**Унгар хэл, Мажар хэл** (тус хэлээр  /мажяар нелв/ гэнэ) — Төв Европт суурьшсан Мажар угсаатны хэл. Төрөл гарлын хамаарлаар Урал язгуурын Фин-Угор салбарын Угор дэд салбарт багтдаг сондгойдуухан хэл юм. Энэ хэлний хамгийн ойрын хувилбарууд бол Ханты, Манси хэл юм.

Унгар хэл бол агглютин хэл юм. Унгар бичгийн систем нь латин цагаан толгойн өргөтгөсөн хувилбар юм.

18-р зуунд Унгарын хэсэг зохиолч Унгар хэлний үгсийн санг өргөжүүлж, шинэчилж эхлэв.

## Хэлтний тоо, тархалт

| Аль улсад оршин суугаа | Унгар/Мажар хэлтний тоо |
| --- | --- |
| Унгар | 10 177 223 |
| Румын (гол нь Трансильван) | 1 443 970 |
| Словак | 520 528 |
| Серби (гол нь Воеводина) | 293 299 |
| Украин (үндсэндээ Закарпат мужид) | 149 400 |
| АНУ | 117 973 |
| Канад | 75 555 |
| Израил | 70 000 |
| **Бүгд** | **12-13 сая** |

## Эш баримт, тайлбар
# Кирилл бичиг

| Кирилл үсэг |
| --- |
|  |
| Бичгийн төрөл | Цагаан толгой |
| Хэл | Жагсаалтыг үзэх |
| Хэрэглэсэн хугацаа
  | 10-р зууны дундаас
  |
| Гарал
  | Финик үсэг  → Грек цагаан толгой   → Глаголица    → **Кирилл үсэг** |
| Төрөл
  | Латин цагаан толгой Копт үсэг Армен цагаан толгой Глаголица
 |
| Юникод
 | U+0400–U+052F U+2DE0–U+2DFF U+A640–U+A69F
  |
| ISO 15924
 | Cyrl Cyrs
  |

**Кирилл үсэг** (Болгар хэл: *Кирилица*) нь үсэгт бичиг бөгөөд түүнийг голчлон слав угсааны ард түмний дунд болон буюу европ болон азид хэрэглэдэг. Энэ бичгийг Кирилл Салиникийн (826-869) нэрээр нэрлэсэн боловч тэрбээр кирилл үсгийг бус түүний өмнөх глаголит цагаан толгойн үсгийг зохиосон юм. Кирилл үсгийг өөрөөр **кириллица** эсвэл **азбука** (а слав хэлээр аз, б-г мөн слав хэлээр буки) буюу цагаан толгойн эхний хоёр үсгээр нь бас нэрлэдэг.

## Түүх

### Үүсэл

Хэдийгээр Кирилл, Мефодий хоёрыг глаголит цагаан толгойг зохиогчид гэж үздэг боловч кирилл үсгийн зохиогчийн хувьд нь өнөөг хүртэл судлаачдын маргааны сэдэв байсаар ирсэн. Кирилл үсгийн нэр нь Кириллийн нэрийг зүүх боловч үүссэн түүхийн хувьд 10-р зууны дундуур зүүн болгарын Велики Преслав дахь хааны ордонд зохиогдсон ажээ. Тэгэхээр түүнээс 100 гаран жилийн өмнө амьдарч байсан Кирилл болон Метод нарын зохиогчийн эрх нь хамааралгүй болно.

## Хэрэглээ

Кирилл цагаан толгойн тархац - ﻿ цорын ганц албан ёсны хэл

- ﻿ латин үсгийн хажуугаар хэрэглэнэ

Кирилл үсгийг 30 гаруй улсад ашиглаж байгаа бөгөөд өөрсдийн хэлний онцлог, дуудлага хөгд тохируулан үсэг нэмж хэрэглэж байна.

### Кирилл цагаан толгой

Кирилл үсгийг албан ёсны цагаан толгойгоор ашигладаг хэлнүүд гэвэл:

* Слав хэлнүүд: Болгар, Беларусь, Македон, Орос, Русин, Серби, Украин
* Слав бус хэлнүүд: Абхаз, Башкир, Ерзя, Казах, Килдин, Сами, Коми, Киргиз, Мари, Мокша, Монгол, Оссет, Романи (зарим аялгад), Якут, Тажик хэл, Татар, Тлингит (сүмийн текст бичихэд), Туван, Удмурт, Узбек, Юуйт (Сибир Юпик хэл), Юпик (Аляскад)

### Бичгийн хэв

Мөр 1: Дармал бичиглэл, Мөр 2: Бичмэл бичиглэл.| а | б | в | г | д | е | ё | ж | з | и | й | к | л | м | н | о | ө | п | р | с | т | у | ү | ф | х | ц | ч | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| *а* | *б* | *в* | *г* | *д* | *е* | *ё* | *ж* | *з* | *и* | *й* | *к* | *л* | *м* | *н* | *о* | *ө* | *п* | *р* | *с* | *т* | *у* | *ү* | *ф* | *х* | *ц* | *ч* | *ш* | *щ* | *ъ* | *ы* | *ь* | *э* | *ю* | *я* |

## Цахим холбоос

 **Commons: Кирилл үсэг** – Викимедиа дуу дүрсний сан
## Эшлэл