Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эсийн бөөм

Эсийн бөөм(олон тооны нэр үг: cell nuclei) нь Эсийн Генийг агуулж эсийн өсөлт, нөхөн үржихүйг удирддаг. Түүний эргэн тойронд хоёр давхарга цөмийн Мембран байдаг. Бөөм нь эсийн хамгийн том эрхтэнцэр юм. Бөөм нь жижиг, дугуй хэлбэртэй бөгөөд эсийн удирдлагын төв болж ажилладаг. Энэ нь ДНХ-г агуулдаг Хромосомуудыг агуулдаг.

Бүх Эукариот Организмууд эсүүддээ бөөмтэй байдаг. Тэр ч байтугай нэг эстэй олон эукариотууд байдаг. Прокариотууд болох Нян ба Архей нь өөр өөр төрлийн, нэг нэртэй организм бөгөөд бөөмгүй байдаг. Эсийн бөөмийг 17-р зуунд анх илрүүлсэн.

Бөөм нь эргэн тойрондоо мембрантай боловч доторх зүйлс нь тийм биш. Дотор нь их хэмжээний Уураг, РНХ молекул, хромосом, Бөөмхөн байдаг. Рибосомууд нь Цитоплазм руу зөөвөрлөгдөж, РНХ-г уураг болгон хувиргадаг.

Эс хуваагдах эсвэл хуваагдахад бэлдэж байх үед хромосомууд нь Гэрлийн микроскопоор харагдана. Бусад үед хромосомууд нь харагдахгүй бол бөөмхөн нь харагдах болно.
# Протист

Протист(/'протист/ПРОТИ-тист) эсвэл проктикист нь амьтан биш эукариот организм юм,газрын ургамал эсвэл мөөгөнцөр.Протист нь ургамлын бүлгийг бүрдүүлдэггүй эсвэл хүрээлдэггүй гэхдээ сүүлчийн эукариот нийтлэгэ шинжээ өвөг дээдсээс нь хувьсан өөрчилөгдөж бүрдсэн бие даасан полифилелтик бүлэг юм.

Простистуудыг түүхэндээ Протиста эсвэл Протоктиста гэгддэг тусдаа ангилал зүйн хаант гэж үздэг байв.Филогенетик анализ ба электрон микроскопийн судалгаагаар протистагийн албан ёсны хэрэглээ аажмаар хаягдсан.Орчин үеийн ангилалд протистууд сүпер бүлгүүд гэж нэрлэгддэг хэд хэдэн эукариот бүлгүүдэд тархдаг,жишээ нь археепластид (газрын ургамалуудуудыг оролцуулдаг фотоавтотроф) САР,Обазоа (мөөгөнцөр болон амьтдыг багтаадаг) Амебозоа бас Экскавата.

Проститууд туйлын том гене бас бүх орчин дахь олон янз байдалийг төлөөлдөг мөн өндөр хэмжээний амьдрах орчин.Сүүлийн арван жилийн хүрээлэн буй ДНХийн судалгаагаар проститсууд нь бүх эукариотоос хамаагүй том гэж илэрсэн бөгөөд одооч тайлбарлагдах шатандаа байна.Эдгээр нь биогехимийн мөчлөг ба трофик торны чухал ач холбогдолтой бүх экосистемд байдаг.
# Эрнст Хеккел

| **Эрнст Геккель** |
| --- |
|  |
| Төрсөн огноо | 1834 оны хоёрдугаар сарын 16  |
| Нас барсан огноо | 1919 оны наймдугаар сарын 9  |

**Эрнст Хайнрих Филипп Август Хеккел** (Герман: *Ernst Heinrich Philipp August Haeckel*, овгийн зөв дуудлага нь **Хэккел**, \* 1834 оны хоёрдугаар сарын 16-нд Потсдамд; † 1919 оны наймдугаар сарын 9-нд Йенад) нь биологич, байгаль судлаач, анатомич, эмч, философич зэрэг олон талын шинжлэх ухааны салбарт нэр алдраа цуурайтуулсан Германы сод эрдэмтэн, уран зураач юм. Эрнст Хеккел анатоми, биологи, экологийн салбарт мянга гаруй шинэ бүрэлдэхүүн, бүтцийг томьёолон тодорхойлжээ. Шинжлэх ухааны хамтран зүтгэгч Чарльз Дарвины хамтаар аливаа бие организмын өсөлт хөгжилтийн үе шатыг тодорхойлсон "Эволюцийн онол"-ыг үндэслэгчдийн нэг.

## Цахим холбоос

 **Commons: Эрнст Хеккел** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Ном ба утга зохиол: Эрнст Хеккел Германы үндэсний ном сангийн каталогт
* Түүний бүтээсэн ба түүний тухай бүтээлүүд: Эрнст Хеккел  Германы дижитал номын санд

Энэ шашны хүний тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ биологичийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ багшийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ эрдэмтний тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ эмчийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Амьтан судлал

**Амьтан судлал** нь амьтдыг шинжлэх ухаан дээр суурьлан судлах судлал юм.
Үүнд амьд, болон устаж үгүй болсон амьтдын бүтэц, үр хөврөл, ангилал, зан үйл, болон газар зүйн тархалт, мөн экосистемтэйгээ хэрхэн харилцан үйлчилж байгаа нь багтдаг. Амьтан судлал бол биологийн үндсэн салбаруудын нэг юм. Англи нэр(Zoology)-ийнх нь үүсэл Эртний Грек үг болох ζῷον, zōion (амьтан), мөн λόγος, logos (мэдлэг, судлал) гэснээс гаралтай.
Хүмүүс хэдийгээр ойр тойрондох амьтадыг сонирхож, мөн мэдлэгээ ашиглан тэжээвэр амьтадаа болгон авдаг байсан ч амьтан судлал нь албан ёсоор Аристотель эхлүүлсэн гэж хэлж болно. Тэр амьтадыг амьд организмүүд гэж үздэг байсан ба тэдний бүтэц болон хөгжлийг судалж, мөн тэр амьтдын даса зохицох чадвар нь тэдний хүрээлэн орчин, гүйцэтгэдэг үүрэгтэй нь холбоотой гэж үзсэн. Орчин үеийн амьтан судлал нь Сэргэн мандалтын үе ба орчин үеийн эхэн үед үүссэн ба үүнд Карл Линней, Антони ван Левенгук, Роберт Хук, Чарльз Дарвин, Грегор Мендель болон бусад олон хүмүүс эхлүүлсэн.
Амьтадыг судлах нь тэдний үүрэг, дасан зохицох, бүлгүүдийн хоорондын харилцаа, зан төлөв болон экологид илүү анхаарал хандуулах болсон. Амьтан судлал нь ангилал, физиологийн биохими, хувьслын гэх мэт бүлгүүдэд хуваагдах болсон. 1953 онд Фрэнсис Крик, Жеймс Ватсон ДНХ олж нээснээр молекул биологийн салбар нээгдэж, энэ нь удалгүй эсийн биологи, хөгжлийн биологи, мөн молекулын генетикийн дэвшилтэд хүргэсэн.
# Ургамал судлал

Ургамал судлал
**Ургамалзүй** (Англи: Botany) буюу **Ургамал судлал** нь ургамал, түүний бүтэц, чанар, амьдралын бүхий л илрэлийн биохимийн явц, орчинтойгоо үйлчлэлцэх байдал, өвчин, ангилааг судлах аминзүйн салбар юм. Эртний Герег-Ромоос үүсэлтэй агаад 23-р зууны үеийн эмч, эмийн ургамлын наймаач нарын ургамлын эрэл хайгуул, идэвхтэй судалгааны дүнд хөгжлийн шинэ шатанд гарчээ.

Өдгөө үеийн ургамалзүйн гол чиглэлүүд нь ургамлын гадаад бүтэц, үйлзүй, орчинзүй, ангилалзүй (бүх ургамлын дүйцүүлэл, дэслэл) болно.

Ургамалзүйн гол салбарт хөвд судлал (хөвд, хөвж, элгэн хөвд-liveworts), ойм хэлбэртэн, эртний (өлөг ургамал) ургамалзүй, тоос судлал (амьд өлөг ургамлын тоос, үрцэр судлал) хамаарагдана.
# Нуклейн хүчлийн дараалал

мРНХ-ийн молекулын нэгэн хэсгийн хэд хэдэн кодонууд. Кодон бүр 3-н нуклеотидээс тотох ба тэдгээр нь ихэвчлэн нэг амин хүчлийг илтгэдэг.
**Нуклейний хүчлийн дараалал** гэдэг нь, нуклейн хүчлийн молекул дахь нуклеотидуудийн дарааллыг тэдгээрийн нэрний эхний үсгээр тэмдэглэхийг хэлнэ. ДНХ-ийн хувьд ГАЦТ (гуанин - Г, аденин - А, цитозин - Ц, тимин - Т) бол РНХ-ийн хувьд ГАЦУ (тиминий оронд урацил - У) байдаг. Конвенцийн дагуу, дарааллыг 5' төгсгөлөөс 3' төгсгөл уруу явуулдаг.
# Өгөгдлийн сан

Өгөгдлийн санг удирдах систем
**Өгөгдлийн сан** (Англи: Database) нь тодорхой зорилгоор олж цуглуулсан, тодорхой зохион байгуулалттайгаар компьютерын тогтмол санах ойд хадгалсан цогц өгөгдлийн цуглуулга.

Өгөгдлийн сантай бүхий л хэлбэрээр ажиллахад зориулсан компьютерын програм хангамжийг **DBMS (Database Management System)** буюу ӨСУС (Өгөгдлийн санг удирдах систем) гэнэ. Үүнийг ашиглаад хэрэглэгяч нь өгөгдийн сантай харилцах бөгөөд эмх цэгцтэйгээр хадгалах, богино хугацаанд хайх, нууцлал хамгаалалтыг сайжруулах гэх мэт төрөл бүрийн зүйлсийг автоматаар шийдэж өгсөн байдаг.

Маш олон нэр төрлийн ӨСУС-ууд байдагаас жишээ татвал: MySQL, MSSQL, PostgreSQL, MongoDB, Cassandra, SQLite г.м.

## Хэрэглээ

Мэдээллийн үйлчилгээ үзүүлж буй газруудын хамгийн чухал зүйл бол өгөгдлийн сан байдаг. Тухайн үйлчлүүлэгчийн хүсэлтэд тохирох мэдээлэл тэнд байх ёстой учираас өөрийн үйлчилгээ, зорилгод нийцүүлэн өгөгдлийн сангаа системчилж, баяжуулж, хайхад илүү хурдан, юу ч хайсан олдохоор их мэдээлэлтэй, уян хатан гэх мэт хүчин зүйлсийг тусган зохион байгуулдаг. Энэ нь яг л номын сан шиг мэдээллийн сан юм. Вэб сайт, компьютерийн програм гэх мэт зүйлс ч мэдээллийн үйлчилгээ үзүүлэгч ангилалд орно. Тиймээс ихэнх цахим аппликэйшн, програм хангамжуудад database буюу өгөгдлийн сан гэсэн чухал ойлголт бий. Энэ нь дээр хэлсэнчлэн мэдээллийн сан юм.

## Аюулгүй байдал

Өгөгдлийн сангийн нэг чухал асуудал бол аюулгүй байдал. Санаатай болон санаандгүй нэвтэрч вирус тараах, гаднаас нэвтрэн орж мэдээллийг хулгайлах, хадгалж буй мэдээллийн санд хохирол учруулах зэрэг хорлон сүйтгэх ажиллагаа хийх магадлал өндөр байдаг.

## Relational Database

Relational Database буюу Хамааралт өгөгдлийн сан нь IBM-ийн Сан Хосе Судалгааны лабораторийн Эдгар Ф.Кодд-ийн зохион бүтээсэн загварт суурилсан өгөгдлийн сангийн менежментийн систем юм.

1974 онд IBM нь Relational Database загварыг боловсруулах судалгааны систем болох System R-г хөгжүүлж эхлэв. Анхны худалдаанд гарсан Relational Database систем нь 1979 онд Oracle байжээ. 1980-аад оноос эхлэн санхүүгийн бүртгэл, үйлдвэрлэлийн болон логистикийн мэдээлэл, боловсон хүчний мэдээлэл, гэх мэт хэрэглээнд нийтлэг сонголт болсон. Relational Database нь тэдгээрийг ойлгох, хэрэглэхэд хялбар учраас уламжлалт шаталсан өгөгдлийн сан болон сүлжээний сангуудыг ихэвчлэн орлосон байдаг. 1980-аад болон 1990-ээд оноос объектын өгөгдлийн сан, XML болон Document өгөгдлийн сан гэх зэргийг өргөнөөр хэрэглэх болсон ч Relational Database менежентийн систем одоог хүртэл ноёрхож байна.

Орчин үед ашиглагддаг ихэнх Relational Database системүүдэд SQL хэл ашиглах боломжтой байдаг. Гөмбөө222

## Тэмдэглэл

## Эшлэл

Энэ компьютерийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Олонлогийн онол

Хоёр олонлогийн огтлолцлыг харуулсан Веннийн диаграмм
**Олонлогийн онол** нь олонлогийг судалдаг математик логикийн салбар бөгөөд үүнийг албан бусаар объектын цуглуулга гэж тодорхойлж болно. Хэдийгээр ямар ч төрлийн объектыг олонлог болгон цуглуулж болох ч олонлогийн онолыг бүхэлд нь математикийн салбар болгон авч үздэг.

Олонлогийн онолын орчин үеийн судалгааг 1870-аад онд Германы математикч Ричард Дедекинд, Георг Кантор нар эхлүүлсэн. ялангуяа Георг Канторыг олонлогийн онолыг үндэслэгч гэж үздэг. Энэ эхний үе шатанд судлагдсан албан бус системүүд нь гэнэн олонлогийн онол нэрийн дор явагддаг. Гэнэн олонлогийн онол дахь парадоксуудыг нээсний дараа (Расселийн парадокс, Канторын парадокс, Буралу-Форти парадокс гэх мэт) 20-р зууны эхээр янз бүрийн аксиоматик системийг санал болгосон бөгөөд эдгээрээс Зермело-Франкель тогтоосон онолыг (аксиомтой эсвэл аксиомгүй) санал болгосон. сонголт) хэвээр байнахамгийн алдартай, хамгийн их судлагдсан.Олонлогийн онолыг бүхэл бүтэн математикийн суурь систем болгон, ялангуяа сонголтын аксиом бүхий Зермело-Франкелийн олонлогийн онол хэлбэрээр ихэвчлэн ашигладаг. Олонлогийн онол нь үндсэн үүргээсээ гадна хязгааргүй байдлын математик онолыг хөгжүүлэх үндэс суурийг бүрдүүлдэг бөгөөд компьютерийн шинжлэх ухаан (харилцааны алгебрийн онол гэх мэт), философи, албан ёсны семантик, хувьслын динамик зэрэгт янз бүрийн хэрэглээтэй. түүний үндсэн сонирхол, парадокс, хязгааргүй байдлын үзэл баримтлалд үзүүлэх нөлөө, олон талт хэрэглээ нь математикийн логикч, философичдын хамгийн их сонирхдог онолыг бий болгосон. Орчин үеийн олонлогийн онолын судалгаа нь өргөн хүрээний сэдвүүдийг хамардаг. бодит тооны шугамын бүтцээс том кардиналуудын тууштай байдал хүртэл.
# Олон улсын стандарт цувралын дугаар (ISSN)

Олон улсын стандарт серийн дугаар (ISSN) нь сэтгүүл зэрэг цуврал хэвлэлийг (periodical) өвөрмөц байдлаар таних зориулалттай найман оронтой дугаар юм. ISSN нь ижил нэртэй цуврал хэвлэлүүдийг хооронд нь ялгахад онцгой ач холбогдолтой. ISSN-ийг захиалах, каталогжуулах, номын сан хоорондын зээл, мөн цуврал хэвлэлтэй холбоотой бусад үйл ажиллагаанд ашигладаг. ISSN системийг Олон улсын стандартчиллын байгууллага (ISO)-ын олон улсын стандарт болгон анх 1971 онд боловсруулж, 1975 онд ISO 3297 нэрээр хэвлэн гаргасан. ISO-ын дэд хороо TC 46/SC 9 нь энэхүү стандартыг хариуцан хадгалж, хөгжүүлдэг.

Нэг ижил агуулгатай цуврал хэвлэл нэгээс олон хэвлэл мэдээллийн төрөлд хэвлэгддэг тохиолдолд хэвлэл мэдээллийн төрөл бүрт өөр өөр ISSN олгодог. Жишээлбэл, олон цуврал хэвлэл хэвлэмэл болон цахим хэлбэрээр хоёуланд нь хэвлэгддэг. ISSN систем нь эдгээрийг хэвлэмэл ISSN (p-ISSN) болон цахим ISSN (e-ISSN) гэж нэрлэдэг. Иймээс ISO 3297:2007 стандартын дагуу ISSN системд бүртгэгдсэн цуврал хэвлэл бүрт холбох ISSN (ISSN-L) мөн олгогддог бөгөөд энэ нь ихэвчлэн тухайн цувралын анх хэвлэгдсэн хэвлэл мэдээллийн төрөлд олгогдсон ISSN-тэй ижил байдаг. ISSN-L нь тухайн цувралд хэвлэл мэдээллийн бүх төрөлд олгогдсон ISSN-үүдийг хооронд нь холбодог.
# Уппсала их сургууль

**Уппсала их сургууль** (UU) (шведээр: Uppsala universitet) нь Шведийн Уппсала хотод байрладаг олон нийтийн судалгааны их сургууль юм. 1477 онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд Швед болон Хойд Европт үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж буй хамгийн эртний их сургууль юм.

15-р зуунд байгуулагдсан Уппсала их сургууль 16-р зууны сүүлээр Швед улс их гүрэн болж, хөгжиж эхлэх үед чухал ач холбогдолтой болж, 17-р зууны эхэн үед Хаан Густав Адольфоос их хэмжээний санхүүгийн хандив авснаар тогтвортой хөгжих нөхцөл бүрдсэн байна. Уппсала их сургууль Шведийн түүх судлал, шашин, утга зохиол, улс төр, хөгжим зэрэг салбарт үндэсний соёл, үнэмлэхүй байдлын чухал хэсэг болсон түүхтэй. Шведийн оюутны соёлын олон онцлог, жишээлбэл, цагаан оюутны малгай, Уппсалагаас үүсэлтэй бөгөөд оюутны “үндэстэн” систем зэрэг зарим өвөрмөц шинж чанарууд нь Лунд их сургууль болон Хельсингийн их сургуультай ижил байдаг.Уппсала их сургууль нь Европын их сургуулиудын Coimbra Group болон судалгааны чиглэлээр дагнан хөгжсөн Европын их сургуулиудын Guild холбооны гишүүн юм. Тус сургууль нь олон улсын их сургуулиудын чансаанд дэлхийн шилдэг 100 их сургуулийн тоонд багтдаг.

Тус сургууль нь есөн факультет бүхий гурван үндсэн салбартай: Хүмүүнлэг, Нийгмийн ухаан, Анагаах ухаан ба Эмийн судлал, Шинжлэх ухаан ба Технологи. 2020 оны байдлаар тус сургуульд бакалавр болон магистрын түвшний нийт 92,000 оюутан, докторын зэрэгт суралцаж буй 2,200 орчим оюутан бүртгэлтэй байжээ.
# Агрономи

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Хөдөө аж ахуй** |
|  |
| **Ерөнхий**
Агробизнес · Хөдөө аж ахуй
Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухаан · Агрономи
Мал аж ахуй
Өргөтгөсөн фермийн аж ахуй
Үйлдвэржсэн фермийн аж ахуй
Аж үйлдвэржсэн хөдөө аж ахуй
Эрчимжсэн фермийн аж ахуй
Органик хөдөө аж ахуй
Тогтвортой хөдөө аж ахуй
Суурин хөдөө аж ахуй  |
| **Түүх**
Хөдөө аж ахуйн түүх
Неолитийн хувьсгал
Лалын хөдөө аж ахуйн хувьсгал
Британий хөдөө аж ахуйн хувьсгал
Ногоон хувьсгал  |
| **Нарийвчилсан**
Усны аж ахуй · Сүүний аж ахуй
Бэлчээрлэлт
Эрчимжсэн гахайн аж ахуй · Модны боловсруулалт
Шувууны аж ахуй · Будаа
Хонины аж ахуй
Буудай  |
| **Категориуд**
Хөдөө аж ахуй
Биотехнологи  |

 |

**Агрономи** бол хүнс, түлш, тэжээл, түүхий эд гаргаж авах зорилгоор ургамалын ашиглалтыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Үүнийг үр дүнтэй тогтвортой хэрэгжүүлэхийн тулд агрономи нь ургамалын генетик, ургамалын физиологи, метерологи болон хөрс судлалын салбарууд дахь судалгаануудыг хамруулан судалдаг. Агрономи бол биологи, хими, экологи, дэлхий судлал болон генетик гэх мэт шинжлэх ухаануудын цогц хэрэглээний шинжлэх ухаан юм. Өнөө үед агрономичид хүнс үйлдвэрлэл, эрүүл хүнс бий болгох, байгаль орчин дахь нөлөөлөлд зохицуулалт хийх, ургамалаас эрчим хүч гаргаж авах зэрэг олон үйл ажиллагаанд оролцдог. Агрономичид ихэвчлэн үр тариан сэлгэлт, усжуулалт, хөрс хатаалт, ургамалын эрлийзжүүлэлт, хөрсний ангилал, хөрсний үржил шим, хортон ургамалын хяналт, шавьж болон мэрэгчийн хяналт гэх мэт болон мөн бусад салбаруудаар дагнан мэргэшдэг.

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: агрономич** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

## Мөн үзэх

* Хөдөө аж ахуй

## Эшлэл

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Астробиологи

Файл:Astrobiology.pngАстробиологи
## Астробиологи

Астробиологи бол орчлон ертөнц дэх амьдралын үүсэл, эхэн үеийн хувьсал, тархалт, ирээдүйг түүний детерминист нөхцөл, болзошгүй үйл явдлыг судлах замаар судалдаг амьдрал, байгаль орчны шинжлэх ухааны шинжлэх ухааны салбар юм. Астробиологи нь шинжлэх ухааны хувьд дэлхийгээс гадна амьдрал оршин тогтнох боломжтой гэсэн үндэслэл дээр суурилдаг судалгаа байна. Астробиологийн судалгаа нь гурван үндсэн чиглэлээс бүрддэг: Дэлхийн амьдрах орчныг судлах, Нарны систем ба түүнээс цааш, өнгөрсөн эсвэл одоо байгаа гаригийн био тэмдэгтүүдийг харь гарагийн амьдрал хайх, Дэлхий дээрх амьдралын гарал үүсэл, анхны хувьслын талаар судалдаг судалгаа юм.
Астробиологийн салбар нь 20-р зуунд сансар огторгуйн судалгаа гарч, экзопланетуудыг нээсэн үед үүссэн. Эртний астробиологийн судалгаа нь харь гаригийн амьдралыг хайх, бусад гаригуудад амьдрал оршин тогтнох боломжийг судлахад чиглэгдэж байв. 1960-1970-аад онд НАСА Ангараг гариг ​​дээр газардаж, амьдралын шинж тэмдгийг хайж байсан АНУ-ын анхны илгээлт болох Викинг хөтөлбөрийн хүрээнд астробиолагийн судалгаагаа эхлүүлсэн байдаг.
# Биоинформатик

Хүний Х хромосомын зураглал
**Биоинформатик** (Англи: Bioinformatics) нь биологийн их хэмжээний мэдээллийг компьютерийн програмаар боловсруулах зориулалттай салбар хоорондын шинжлэх ухаан юм. Завсрын судалгааны аргачлал учраас биоинформатик нь компьютерийн ухаан, статистик, математик, инженерчлэлийг хослуулан биологийн мэдээллийг боловсруулдаг.
# Биоинженерчлэл

**Биоинженерчлэл** (англ. Biological engineering, bioengineering) нь биологийн тусгайлсан аргачлал, ойлголтоор (физик, хими, математик, компьютерийн ухааны аргачлалуудыг хавсруулан хэрэглэн) бодит ертөнцийн асуудлуудыг шийдэх, шинээр өөрчлөхийн тулд технологийн аргууд ба шинжилгээг хослуулан хэрэглэх арга ажиллагаа юм. Үүнд уламжлалт технологийн арга нь физик, математикийн ухаанаар юмсыг шинжилж, судалж бодит зүйлийг угсарч бүтээн гаргадаг бол биоинженерчлэл нь молекул биологийн аргачлалыг голчлон хэрэглэн организмын хөгжилт, ургалтыг удирдан залж биотехнологийн процессоор ба бүтээл гаргадаг болно.
# Тооцооллын биологи

Тооцооллын биологи нь биологийн систем, харилцааг ойлгохын тулд өгөгдлийн шинжилгээ, математик загварчлал, тооцооллын загварчлалыг ашиглахыг хэлнэ. Компьютерийн шинжлэх ухаан, биологи, том өгөгдлийн уулзвар болох энэ салбар нь хэрэглээний математик, хими, генетикийн үндэс суурьтай. Энэ нь компьютер бүтээхэд биоинженерчлэлийг ашигладаг компьютерийн шинжлэх ухаан, инженерчлэлийн дэд салбар болох биологийн тооцоололоос ялгаатай.

## Түүх

Биологийн систем дэх мэдээллийн процессын шинжилгээ болох биоинформатик нь 1970-аад оны эхээр эхэлсэн. Энэ үед хиймэл оюун ухааны судалгаа нь шинэ алгоритмуудыг бий болгохын тулд хүний ​​тархины сүлжээний загварыг ашиглаж байсан. Биологийн өгөгдлийн ийм хэрэглээ нь биологийн судлаачдыг өөрсдийн талбарт том өгөгдлийн багцыг үнэлэх, харьцуулахын тулд компьютер ашиглахад түлхэц болсон.

1982 он гэхэд судлаачид цоолтуурын картаар мэдээллээ хуваалцдаг болсон. 1980-аад оны эцэс гэхэд өгөгдлийн хэмжээ асар хурдацтай өсч, холбогдох мэдээллийг хурдан тайлбарлахын тулд шинэ тооцооллын аргууд шаардлагатай болсон.

Тооцооллын биологийн хамгийн алдартай жишээ болох Хүний геномын төсөл 1990 онд албан ёсоор хэрэгжиж эхэлсэн.
# Эпигенетик

Биологийн хувьд **эпигенетик** нь ДНХ-ийн дараалалд өөрчлөлт оруулаагүй эсийн үйл ажиллагааны тогтвортой өөрчлөлтийг (тэмдэг гэж нэрлэдэг) судалдаг шинжлэх ухаан юм. Эпигенетикийн Грекийн epi- (ἐπι- "дээш, гадна, эргэн тойронд") угтвар нь өв залгамжлалын уламжлалт генетик үндэс болох "дээд талд" эсвэл "нэмэлт" шинж чанаруудыг илэрхийлдэг. Эпигенетик нь ихэвчлэн генийн илэрхийллийн зохицуулалтад нөлөөлдөг өөрчлөлтүүдийг агуулдаг бөгөөд энэ нь эсийн хуваагдалаар үргэлжилдэг. Эсийн болон физиологийн фенотипийн шинж тэмдгүүдэд үзүүлэх ийм нөлөө нь гадны болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлээс үүдэлтэй эсвэл хэвийн хөгжлийн нэг хэсэг байж болно. Мөн хорт хавдар гэх мэт өвчин тусах аюултай.

Энэ нэр томъёо нь мөн өөрчлөлтийн механизмыг хэлдэг: нуклеотидын дарааллын мутацийг оруулаагүй геномын функциональ хамааралтай өөрчлөлтүүд. Ийм өөрчлөлтийг үүсгэдэг механизмуудын жишээ бол ДНХ-ийн метилизаци ба гистоны өөрчлөлт бөгөөд эдгээр нь тус бүр нь ДНХ-ийн үндсэн дарааллыг өөрчлөхгүйгээр генийг хэрхэн илэрхийлэхийг өөрчилдөг. Цаашилбал, кодчилдоггүй РНХ-ийн дараалал нь генийн илэрхийлэлийг зохицуулахад гол үүрэг гүйцэтгэдэг болохыг харуулсан. ДНХ-ийн дуу намсгагч хэсгүүдэд наалддаг дарангуйлагч уургийн үйлчлэлээр генийн илэрхийлэлийг хянаж болно. Эпигенетикийн эдгээр өөрчлөлтүүд нь эсийн хуваагдалаар дамжин эсийн амьдралын туршид үргэлжлэх ба мөн организмын үндсэн ДНХ-ийн дараалалд өөрчлөлт ороогүй ч олон үеийн турш үргэлжилж болно; үүний оронд удамшлын бус хүчин зүйлүүд нь организмын генийг өөр өөрөөр авч явахад (эсвэл "өөрийгөө илэрхийлэх") хүргэдэг.
# Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал

| Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал |
| --- |
|  |
| Шагналын зориулалт | Хүн төрөлхтөнд ашиг тустай болсон физиологи эсвэл анагаах ухааны нээлтүүд |
| Байршил | Стокхольм, Швед |
| Улс | Швед  |
| Шагнагч | Каролинскийн хүрээлэнгийн Нобелийн чуулган |
| Мөнгөн шагнал | 11 сая SEK (2024) |
| Анх гардуулсан | 1901 |
| Сүүлд гардуулсан | 2024 |
| Одоогийн эзэмшигч | Виктор Эмброс, Гэри Равкан (2024) |
| Вэб сайт | nobelprize.org/medicine |
|

**Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагнал** (Швед: *Nobelpriset i fysiologi eller medicin*) нь физиологи, анагаах ухааны салбарт гаргасан онцгой нээлтүүдийг үнэлэн жил бүр Каролинскийн хүрээлэнгийн Нобелийн чуулганы зүгээс олгодог. Нобелийн шагнал нь ганц шагнал биш бөгөөд Альфред Нобелийн 1895 оны гэрээслэлд заасны дагуу "өмнөх жилд хүн төрөлхтөнд хамгийн их ач тусаа үзүүлсэн" хүмүүсийг шагнадаг Физик, Анагаах ухаан эсвэл физиологи, Хими, Утга зохиол, Энх тайвны таван тусдаа шагналаас бүрддэг.

Нобелийн шагналуудыг жил бүр Альфред Нобелийн нас барсан өдөр болох 12 дугаар сарын 10-нд гардуулдаг. 2024 оны байдлаар Физиологи ба анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг нийт 115 удаа, 229 хүнд хүртээсэн бөгөөд үүний 216 нь эрэгтэй, 13 нь эмэгтэй юм. Анхных нь 1901 онд Германы физиологич Эмил фон Беерингт цусан ийлдсийн эмчилгээний судалгаа болон дифтерийн эсрэг вакцин бүтээсэн ажлаараа хүртсэн байна. Физиологи ба анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн анхны эмэгтэй нь Гэрти Кори бөгөөд тэрээр 1947 онд глюкозын бодисын солилцоог тайлбарлахад оруулсан хувь нэмрээрээ шагнагдсан. Энэхүү судалгаа нь анагаах ухааны олон салбарт, тэр дундаа чихрийн шижингийн эмчилгээнд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хамгийн сүүлд 2024 оны 10 дугаар сарын 7-нд Каролинска институтаас зарласан шагналыг Америкийн эрдэмтэд Виктор Амброс, Гэри Рувкун нар микроРНХ болон түүний генийн бичлэгээс хойшхи зохицуулалтад гүйцэтгэх үүргийг нээсэн ажлаараа хүртжээ.

Шагнал нь медаль, диплом болон мөнгөн шагналын батламжийг багтаадаг. Медалийн урд тал нь Физик, Хими, Утга зохиолын медалийн адил Альфред Нобелийн хөрөг дүрсийг харуулсан бол ар тал нь тус медальд өвөрмөц хээтэй байдаг.

## Эшлэл
# Огторгуй

Баруун чиглэлт, гурван хэмжээст Картезийн координатын систем нь орон зайд байрлалыг тогтооход хэрэглэгддэг
**Огторгуй** гэдэг нь объектын байрлал, чиглэлийг заадаг хязгааргүй гурван хэмжээст орон зай юм. Хэдийгээр бодит орон зайг гурван шулуун шугмаар илэрхийлдэг боловч орчин үеийн физикт дөрвөн хэмжээст хугацаат-орон зайн нэг хэсэг нь бидний мэдэрдэг огторгуй юм гэж үздэг. Огторгуйн тухай ойлголт нь үндсэн физкийн хамгийн чухал гол ойлголт болно. Одоог болтол гүн ухаанчид огторгуй нь тусдаа зүйл эсвэл олон зүйлсийн холбоос, эсвэл том зүйлийн нэгэн хэсэг талаар хоорондоо маргаантай байдаг.

## Эх сурвалж