Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Таксон

Биологийн ангилал зүй
**Таксон (ангилал)** (таксономиос үүссэн; олон тоон дээр: таксонууд) гэдэг нь тодорхой нэгэн организмын нэг буюу хэд хэдэн популяцийг таксономичдын үзэж буйгаар нэгж болгон ангилсан бүлэг юм. Таксонууд ихэвчлэн тодорхой нэртэй бөгөөд тодорхой зэрэглэлд хуваагддаг ч энэ нь заавал байх шаардлагагүй. Таксономичид аливаа таксонд юу орох, түүнийг ямар шалгуураар тодорхойлох талаар санал зөрөлдөх нь түгээмэл байдаг, ялангуяа Линнейн ангиллын нэршлийн систем дээр илүү их маргаан үүсдэг. Харин филогенетикийн нэршил ашигладаг тохиолдолд ийм маргаан бага гардаг.

## Таксоны нэршил

Таксонд албан ёсны шинжлэх ухааны нэр өгөгдсөн тохиолдолд нэршлийг хянах кодоор удирдуулна. Энэ нь тухайн ангилалд тохирох шинжлэх ухааны нэрийг тодорхойлдог.

## Ангилал зүй ба түүх

Амьтан, ургамлыг ангилж, эмхэлж зохион байгуулах оролдлогууд анх урьдын үеийн анчид, түүгчдийн үеэс эхэлсэн гэж үздэг бөгөөд үүнийг ард түмний нарийн төвөгтэй ардын ангилал нотолдог. Аристотель, Европын эрдэмтэд болох Магнол, Турнефорт, болон Карл Линней нарын “Systema Naturae”-гийн 10 дахь хэвлэл (1758 он) зэрэг бүтээлүүд энэ салбарт томоохон хувь нэмэр оруулсан.

### Эхний системчлэлүүд

1805 онд Жан Батист Ламаркийн *Flore françoise* бүтээл болон Огюстен Пирамус де Кандоллын *Principes élémentaires de botanique* бүтээлд анхны нэгжид суурилсан ангиллын системийг нэвтрүүлсэн. Ламарк нь ургамлыг байгалийн зарчмаар ангилах системийг боловсруулжээ.

### Орчин үеийн системчлэл

Орчин үед системчлэх шинжлэх ухаан амьд биетийн олон янз байдлыг тусгасан зөв, ашигтай ангиллыг боловсруулахад анхаардаг. “Сайн” таксон гэдэг нь ихэвчлэн хувьслын харилцааг илэрхийлсэн нэгжийг хэлдэг.

## Филогенетикийн нэршил ба клэйд

Олон системчид, ялангуяа филогенетикийн нэршил дэмжигчид клэйдистик аргуудыг ашигладаг бөгөөд таксонуудыг монофилетик (нэг өвөг дээдсээс гаралтай бүх үр удам) байхыг шаарддаг. Иймд тэдний үндсэн нэгж болох клэйд нь таксонтой дүйцдэг. Линнейн уламжлалт нэршлийг ашигладаг таксономичид ч мөн парафилетик таксоныг хүлээн зөвшөөрөх нь цөөн байдаг.

Удаан хугацааны туршид оршин тогтносон, гэхдээ клэйд биш таксоны нэг жишээ бол Reptilia (хэвлээр явагчид) анги юм. Шувууд, хөхтөн амьтад нь уламжлал ёсоор хэвлээр явагчидтай ойр холбоотой боловч тэднийг Reptilia ангиас хассан байдаг (шувуудыг *Aves* ангид, хөхтөн амьтдыг *Mammalia* ангид хамааруулдаг).
# Таксономийн зэрэглэл

> Биологид **таксономийн зэрэглэл** нь организмын бүлэг (таксон)-ийн өвөг дээдэс эсвэл удамшлын шаталсан ангилал дахь харьцангуй түвшинг илэрхийлдэг. Биологийн ангиллын нийтлэг систем (таксономи) нь **зүйл**, **төрөл**, **овог**, **баг**, **анги**, **аймаг**, **хаант улс**, **домен** зэрэг шатлалуудыг агуулдаг.
>
>

Томоохон таксономийн зэрэглэлүүд: домен, хаант улс, аймаг, анги, баг, овог, төрөл, болон зүйл, улаан үнэг **Vulpes vulpes**-д хэрэглэгддэг.
Эртний таксономийн ангиллын аргууд нь организмын гадаад төрх, органик бүтэц, зан төлөвийн ижил төст байдалд тулгуурласан **үзэгдлийн аргачлал** байсан бол генетикийн шинжилгээнд суурилсан арга зүйг ашигласнаар **кладистикс**-ийн замыг нээжээ. Энэ нь организмын төрөл зүйлсийн хувьсалын түүхийг илүү нарийвчлан судлах боломжийг бүрдүүлсэн.

Таксономийн тодорхой нэг зэрэглэл нь өөрийн дор илүү нарийвчилсан, бага ерөнхийлсөн ангиллуудыг багтаадаг буюу амьд биетийн илүү тодорхой тайлбаруудыг агуулдаг. Үүнээс дээш зэрэглэлүүд нь илүү ерөнхийлсөн ангиллуудад хуваагддаг бөгөөд эдгээр нь нийтлэг өвөг дээдсээс удамшсан шинж чанар, онцлогоороо хоорондоо холбоотой организм болон бүлгүүдийг агуулдаг.

Ямар нэгэн зүйлийн зэрэглэл болон түүний харьяалагдах төрлийн тодорхойлолт нь **үндсэн суурь** гэж үздэг. Тодорхой организмыг танихын тулд эдгээр хоёр зэрэглэлээс бусад ангиллуудыг тодорхойлох шаардлага ихэвчлэн байдаггүй.

Тодорхой нэг зүйл болох улаан үнэг, **Vulpes vulpes**-ийг авч үзье: тодорхой нэр буюу тодорхойлолт **vulpes** (бичгийн жижиг v) нь **Vulpes** (том V)-т төрөлд хамаарах, "жинхэнэ" үнэг бүх зүйлийг тодорхойлдог. Төрөл **Vulpes** нь бүх жинхэнэ үнэгний төрөл зүйлүүдийг агуулдаг.
# Анатоми

Анатоми /Грек хэлэнд Аватаун /нь амьд биеийн дотоод биеийн амин бүтэц болон тэдгээрийг судалдаг морфологийн нэгэн төрөл юм.
Антоми гэдэг нь амьд биетүүдийн бүтцийн зохион байгуулалттай холбоотой байгалийн шинжлэх ухааны нэг салбар юм.
Энэ нь балар эртний үед ч байсан. АНТОМ нь хөгжлийн биологи, үр хөврөлийн судлал, хувьслын биологи, судалгааны харьцуулсан АНТОМИ-тай салшгүй холбоотой бөгөөд АНТОМИ үүсэх үйл явц нь богино болон урт хугацааны хэмжээсүүдээр явагддаг.Анатоми ба физиологи нь организм болон тэдгээрийн хэсгүүдийн бүтэц ба үйл ажиллагааг судалдаг бөгөөд энэ хоёр нь байгалийн уялдаа холбоотой салбарууд бөгөөд ихэвчлэн хамт судлагддаг.
Хүний антоми нь чухал шинжлэх ухаануудын нэг бөгөөд эмч болон физиологичиор суралцахад антомыг үздэг. Антоми нь үргэлж хувьсаж байдаг шинэ нээлтүүдийг хийдэг цогц хүчтэй нөлөөтэй талбар юм.Сүүлийн жилүүдэд ахисан түвшний тоног төхөөрөмжийг ашиглаж байгаа нь өсөлт хөгжилтөнд нөлөөлсөөр байна. Жишээлбэл Эм Ар ланд , Си Ти уншигч , Энэ нь хүний биеийн дүрслэлүүдийг илүү үнэн зөв, нарийвчлан үзүүлдэг.
# Морфологи

Морфологи нь организмын хэлбэр, бүтэц, тэдгээрийн бүтцийн онцлог шинж чанарыг судалдаг биологийн салбар юм.

Үүнд гадаад төрх байдал (хэлбэр, бүтэц, өнгө, хэв маяг, хэмжээ), жишээлбэл, гадаад морфологи (эсвэл эйдономи), түүнчлэн яс, эрхтэн гэх мэт дотоод хэсгүүдийн хэлбэр, бүтэц, тухайлбал дотоод морфологи (эсвэл анатоми) зэрэг орно.  Энэ нь үндсэндээ физиологиос ялгаатай юм. Морфологи нь организмын ерөнхий бүтэц, таксон, түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг судалдаг амьдралын шинжлэх ухааны салбар юм.

Түүх

"Морфологи" гэдэг үгийн гарал үүсэл нь "хэлбэр" гэсэн утгатай эртний Грекийн morphe гэсэн үгнээс  гаралтай бөгөөд логи төгсгөл нь logos буюу "үг, судалгаа, судалгааны ажил" гэсэн утгатай үг юм.

Физиологийн эсрэг хэлбэрийн биологийн тухай ойлголт нь Аристотельээс (Аристотелийн биологийг үзнэ үү) үүссэн бол морфологийн салбарыг Иоганн Вольфганг фон Гёте (1790), Германы анатомич, физиологич Карл Фридрих Бурдах (1800) бие даан боловсруулсан.

Морфологийн бусад чухал онолчдын дунд Лоренц Окен, Жорж Кювье, Этьен Жеффрой Сент-Хилер, Ричард Оуэн, Карл Гегенбаур, Эрнст Геккель нар багтжээ.

1830 онд Кювье, Э.Г. Сен-Хилер нар алдартай мэтгэлцээн өрнүүлсэн нь тухайн үеийн биологийн сэтгэлгээний хоёр том хазайлт болох амьтны бүтэц үйл ажиллагаа эсвэл хувьслаас шалтгаалсан уу гэдгийг харуулсан мэтгэлцээн өрнүүлэв.
# Физиологи

Psychophysiological\_measurements\_of\_musical\_pleasure

Физиологи (/ˌfɪziˈɒlədʒi/; эртний Грек хэлнээс φύσις (phúsis) "байгаль, гарал үүсэл" ба -λογία (-logía) "судалгаа")[1] нь амьд систем дэх үйл ажиллагаа, механизмын шинжлэх ухааны судалгаа юм.[2] [3] Физиологи нь биологийн дэд салбар болохын хувьд организм, эрхтний систем, бие даасан эрхтэн, эс, биомолекулууд амьд систем дэх химийн болон физикийн үйл ажиллагааг хэрхэн гүйцэтгэхэд анхаарлаа хандуулдаг.[4] Организмын ангиллаар нь авч үзвэл анагаах ухааны физиологи, амьтны физиологи, ургамлын физиологи, эсийн физиологи, харьцуулсан физиологи[4] гэж ангилдаг.

Орчин үеийн физиологийн эцэг Клод Бернардыг шавь нарынхаа хамт дүрсэлсэн тосон зураг
Физиологийн үйл ажиллагааны гол цөм нь биофизик ба биохимийн процессууд, гомеостатик хяналтын механизмууд, эс хоорондын харилцаа холбоо юм.[5] Физиологийн төлөв байдал нь хэвийн үйл ажиллагааны нөхцөл юм. Үүний эсрэгээр эмгэгийн төлөв байдал нь хэвийн бус нөхцөл байдал, түүний дотор хүний ​​өвчин эмгэгийг хэлдэг.

Физиологи, анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг Шведийн Хааны Шинжлэх Ухааны Академиас анагаах ухааны салбартай холбоотой физиологийн шинжлэх ухааны онцгой ололт амжилтад олгодог.
# Бодисын солилцоо

Биомолекулын гол бүтэц
Аливаа бие махбодын хэвийн үйл ажиллагаа нь гадны орчны нөлөөтэй салшгүй холбоотой байдаг. Хүний бие махбодын хэвийн үйл ажиллагаа, өсөлт хөгжилтөд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг гадна орчны нэг нь хоол тэжээл юм.

Хоол тэжээлийн онцлог нь бодисын солилцооны явцад бие махбодын бүрэлдэхүүн хэсэг болон хувирдагт оршино.

Аливаа амьд бие махбодын хамгийн гол шинж нь бодисын солилцоо юм. Бие махбодод хэрэгцээт бодисыг үүсгэн шингээх (ижилсэх), хэрэггүйг задлан зайлуулах (ондооших) эсрэг, тэсрэг хоёр үйл ажиллагаа тасралтгүй явагдаж байх бөгөөд тэдгээрийн нэгдлийг бодисын солилцоо гэнэ.

Хоол тэжээл нь амьдралын гол шинж болсон бодисын солилцоо хэвийн байдлаар явагдах материаллаг үндэс нь болдог. өөрөөр хэлбэл, зөвхөн хоол тэжээлээр дамжуулан эс эдийн зайлшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг болох язгуур бодисуудыг гаднаас авна. Чухамхүү бодисын солилцооны үр дүнд эс эд нөхөгдөн төлжиж, бие махбод өсөн хөгжиж, амьдралыг хөдөлгөгч хүчин болох илч (энерги) ялгаран гарч байгаа юм.
# Зан араншин

**Зан араншин** буюу зан төрх гэдэг нь организм, систем, эсвэл хиймэл ухааны гадаад орчин болох бусад системүүд, организмууд, эсвэл бодит орчинтой хамааран үүсгэх өргөн хүрээний үйлдэл болон ааш байдлыг хэлнэ. Зан араншин нь дотроо маш олон төрөл байдаг догшин, хорон, сайхан, барьцгүй, хөөрхөн гэх мэт хүнээс янз бүрийн зан араншин гардаг. Мөн зан араншин нь хүнийг жоохон хүүхэд байхаас авахуулж өөрийн бие сэтгэхүйд бий болон оршин суудаг. Гэхдээ судалгаагаар зарим хүмүүст хүүхэд байх үедээ ямар орчинд өссөн ямархуу зүйлс өөрт нь тохиолдсон гэх мэт иймэрхүү зүйлээс болж зан араншин маш сайн муугаар өөрчлөгддөг гэсэн баримт байдаг.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Газар зүй

Дэлхийн газрын зураг
**Газар зүй** (эрт.-грек. γεωγραφία «газрын дүрслэл», латин. *geographia*) нь дэлхий ба түүний гадаргуу болон онцлог, оршин суугчид ба байгалийн үзэгдлүүдийг судалдаг байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухааны цог юм.

Анх "Жеографи-Газар зүй" гэдэг үгийг Грекийн математикч, одон орон судлаач, газар зүйч Эратосфен (МЭӨ 275-195 он) хэрэглэсэн байна. Газар зүйн үндсэн, уламжлалт 4 төрлийн судалгаанд, хүн болон байгальтай холбоотой үзэгдлийн тархалт, газар, бүс нутгийн судалгаа, хүн болон газрын харилцан холбоо, дэлхий судлалтай холбоотой судалгаа багтдаг байна.

Орчин үеийн газар зүйн судалгаа нь Дэлхий, хүн, байгалийн харилцан хамаарал, түүнтэй холбоотой үзэгдлийг судална. Хоёр үндсэн том салбар - физик газар зүй, нийгмийн газар зүй болон хуваагдана.

## Танилцуулга

Ер нь бол, газар зүйчид картографчид шиг газрын нэрс ба дугаарыг судалдаг хүмүүстэй адилтгаж ойлгож болно. Хэдийгээр олон газар зүйч топономи болон карталогийг судалдаг боловч энэ нь тэдний гол судлах сэдэв биш. Газар зүйчид, үзэгдэл үйл явцын орон зай цаг хугацааны хуваарилалт, хүн ба хүний хүрээлэн буй орчны харилцаа холбооны онцлогийг судалдаг.

Газар зүйг XIX зууны сүүлчээр Ф. Рихтгофен, Д. Н. Анучин нар дор хаяж 7 шинжлэх ухааны цогц гэж тодорхойлсон байна. Үүнд:

1. Одон орон болон математикийн газарзүй
2. Дэлхийн бөмбөрцөгийн Геофизик ба физик
3. Физикийн газар зүй (орографи, далай судлал, цаг уур судлал)
4. Биологийн газар зүй
5. Антропо-газар зүй
6. Бүс нутгийн газар зүй буюу орон судлал
7. Газар зүйн түүх.

## Газар зүйн томоохон нээлт хийсэн аялагчид:

* Васко да Гама
* Америго Веспуччи,
* Христофeр Колумб,
* Иван Фёдорович Крузенштерн,
* Жеймс Куук
* Фернан Магеллан,
* Марко Поло,
* Николай Михайлович Пржевальский.

## Газар зүйн шинжлэх ухааны хөгжил томоохон хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэд:

* Уолтер Айзард,
* Александров, Иван Гаврилович
* Анучин, Дмитрий Николаевич
* Вильям Бунге,
* Бернхард Варен,
* Альфред Вебер,
* Вернадский, Владимир Иванович,
* Поль Видаль де ла Блаш,
* Альфред Геттнер,
* Александр фон Гумбольдт,
* Докучаев, Василий Васильевич
* Карл Отвин Зауэр,
* Мильков, Фёдор Николаевич
* Мечников, Лев Ильич
* Морозов, Георгий Фёдорович
* Петер Симон Паллас,
* Преображенский, Владимир Сергеевич
* Фридрих Ратцель,
* Карл Риттер,

## Эшлэл

## Цахим холбоос

 **Commons: Газар зүй** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Газар зүй** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

**Wikisource: Газар зүй** – Эх сурвалж ба бүрэн бичвэрүүд
* Geography at About.com
* Juicy Geography
* GeoInteractive
* The Geography-Site
* Geography Teaching Today
# Сээр нуруугүй амьтан

**Сээр нуруугүй амьтан**

Сээр нуруугүй амьтад гэдэг нь нотохорд (нурууны хөвч)-оос үүссэн нугаламын багана (сээр нурууны яс) хөгждөггүй, хадгалдаггүй амьтдыг илэрхийлдэг ерөнхий нэр томъёо юм. Энэ нь сээр нуруутан амьтдаас бусад бүх амьтдыг багтаасан парафилетик бүлэг юм. Сээр нуруугүй амьтдын бүлгүүдэд үет хөлт, нялцгай биет, анелид, эхинодерм, хавтгай өт, цнидар, хөвөн зэрэг орно.

Амьтны төрөл зүйлийн ихэнх нь сээр нуруугүй амьтад байдаг ба 97% нь сээр нуруугүй гэж тооцоолсон байдаг. Олон сээр нуруугүйтний таксонууд нь сээр нуруутан амьтдын бүх дэд бүлгээс илүү олон төрөл зүйлтэй бөгөөд 10 мм(0.0004 инч) миксозоанаас 9-10 м(30-33 фут) асар том далайн амьтан хүртэл янз бүрийн хэмжээтэй байдаг.

Туниката, Цефалохордата зэрэг зарим сээр нуруугүй амьтад нь бусад сээр нуруугүй амьтдаас илүү сээр нуруутан амьтадтай илүү нягт холбоотой байдаг тул сээр нуруутантай эгч дүүс гэж нэрлэгддэг. Энэ нь "сээр нуруугүй амьтад" гэсэн нэр томъёог илүү полифилтик болгодог тул ангилал зүйд энэ нэр томъёо бага утга илэрхийлдэг.
# Аварга загас

| Аварга загас Оршин байсан хугацаа: Silurian–Recent
PreЄ

Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  Саарал аврага загас *(Carcharhinus amblyrhynchos)* |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Анги: | Chondrichthyes  |
| Дэд анги: | Elasmobranchii  |
| Дээд баг: | **Selachimorpha**, Ялтсан загалмайт  |

 |
| Orders |
|
Carcharhiniformes  |

**Аварга загас** нь мөгөөрсөн араг ястай, шувтан хэлбэрийн биетэй далай, тэнгисийн загас юм. Анх үүссэн нь 420 сая жилийн өмнө буюу үлэг гүрвэлээс өмнө ажээ. Аварга загасны 440 зүйл бий. Хамгийн жижиг 17 см-12 м хүртэл том халиман аврага загас гэх мэт янз бүр байна. Хамгийн сайн танигдсан зүйл болох аварга цагаан загас, алхан толгойт загас зэрэг нь усны ертөнцийн хамгийн дээд зэрэгт байрлах махчин амьтад юм.
Аврага загас нь голдуу далайн гүнд 2000 м орчимд таарах ба зарим зүйл нь 3000 м ба түүнээс дээш гүнд амьдарна.

Аварга загас гэхээр аюултай амьтан гэсэн ойлголт тархсан байдаг ч, хүнд хор хөнөөл учруулах магадлалтай нь 20-30 зүйл ба энэ нь нийт аврага загасны 10%-д хүрэхгүй юм. Үлдэх 90 гаруй хувийн аврага загас нь айхтар уурлуулж, цочроохгүй бол хүнд аюул учруулахгүй гэнэ. Өдгөө нэг хэсэг зүйл нь устах аюулд хүрээд байгаа ч хүмүүст тархсан аюулт муу амьтан мэт төсөөллөөс болоод тэр үү, халимтай харьцуулахад хамгаалах үйл ажиллагаа урагштай явагдаагүй байна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Аварга загас** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Аварга загас** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* *Shark Project*
# Мөөгөнцөр

fungus
**Мөөгөнцөр** (fungi эсвэл funguses) нь мөөгөнцөр, хөгц зэрэг бичил биетүүд, түүнчлэн илүү сайн мэдэгдсэн мөөгийг багтаасан эукариот организмын бүлгийн гишүүн юм. Эдгээр организмуудыг Animalia, Plantae, Protista эсвэл Protozoa, Chromista зэрэг уламжлалт эукариот овгийн нэг гэж ангилдаг.

Мөөгөнцөрийг ургамал, бактери, зарим протистуудаас өөр овогт байрлуулдаг шинж чанар нь тэдний эсийн хананд хитин байдаг. Мөөгөнцөр нь амьтадтай адил гетеротрофууд юм. Тэд ууссан молекулуудыг шингээх замаар хоол хүнсээ олж авдаг бөгөөд ихэвчлэн хоол боловсруулах ферментийг хүрээлэн буй орчиндоо ялгаруулдаг. Мөөгөнцөр нь фотосинтез хийдэггүй. Өсөлт нь агаар эсвэл усаар дамждаг спорыг эс тооцвол тэдний хөдөлгөөнт хэрэгсэл юм. Мөөгөнцөр нь экологийн систем дэх үндсэн задлагч юм. Эдгээр болон бусад ялгаанууд нь мөөгөнцөрийг Eumycota (жинхэнэ мөөгөнцөр эсвэл Eumycetes) гэж нэрлэсэн, нэг өвөг дээдэстэй (өөрөөр хэлбэл тэд монофилетик бүлгийг бүрдүүлдэг) холбоотой организмуудын нэг бүлэгт байрлуулдаг бөгөөд энэ тайлбарыг молекул филогенетик нь бас баттай дэмждэг. Энэ мөөгөнцрийн бүлэг нь бүтцийн хувьд ижил төстэй миксомицет (шавар мөөгөнцөр) ба оомицет (усны хөгц) -ээс ялгаатай. Мөөгөнцөрийг судлахад зориулагдсан биологийн салбарыг микологи (Грек хэлнээс μύκης mykes, мөөг) гэж нэрлэдэг. Өмнө нь микологи нь ургамал судлалын нэг салбар гэж тооцогддог байсан ч мөөгөнцөр нь ургамлаас илүү амьтантай генетикийн хувьд илүү холбоотой байдаг нь одоо мэдэгдсэн.

Дэлхий даяар элбэг, ихэнх мөөгөнцөр нь жижиг бүтэцтэй, хөрсөн дэх эсвэл үхсэн биет дэх нууцлаг амьдралын хэв маягаас шалтгаалан үл анзаарагддаг. Мөөгөнцөрт ургамал, амьтан, бусад мөөгөнцөр болон шимэгч хорхойн симбионт орно. Тэд жимс ургах үед мөөг эсвэл хөгц хэлбэрээр мэдэгдэхүйц болж болно. Мөөгөнцөр нь органик бодисын задралд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд байгаль орчинд шим тэжээлийн эргэлт, солилцоонд үндсэн үүрэг гүйцэтгэдэг.

## Холбоотой өгүүлэл

* Ургамал
* Биологи
* Мөөг
# Аквины Фома

Фома Аквин
**Гэгээн Аквины Фома** 1225 онд Италид тɵрсɵн. 1274 oны 3-р сарын 7-нд нас нɵгчсɵн. Тэрбээр Италийн харъяат Доминакан дахь Ромын Католик сүмийн санваартан байсан.
# Куран

Куран
**Куран** (араб. الْقُرآن‎ [qurˈʔaːn] — *аль-К̣ур’а̄н*) - Исламын шашны сургаал номлол, зөнч Мухаммедийн зөгнөлийг бичсэн араб хэл дээрх шашны хөлгөн судар юм.

«Унших», «сургааль» гэсэн утгатай «Куран» хэмээх араб үгнээс гаралтай.

Исламын шашны уламжлалын дагуу Куран судрыг сахиусан тэнгэр Жибрил (Ариун тэнгэр Жабриел) -аар дамжуулан 23 жил (610 оноос 632 он) үргэлжилсэн бөгөөд Мухаммед дөчин настайдаа анхны илчлэлтээ Гэгээн мэдлийн шөнө (Рамадан сар) хүлээн авчээ. Куран судрыг хамтрагч дагагчид нь гэгээн Мухаммедын хэлсэн үгнээс бичжээ.

Исламын шашинтай орнуудад Куран нь Сунна-тай (Кураны дараа ордог ариун сургааль. Мохаммадын хэлсэн үг, үйл хэргийг тухай) хамт дагаж мөрддөг иргэний болон эрүүгийн хууль тогтоомжийн үндэс суурь болдог байна.

## Бүлэг

1. Фатиха
2. Бaкapa
3. Али Имран
4. Ниса
5. Майда
6. МАЛ
7. ХАШЛАГАНЫ ХЯР
8. ДАЙНЫ ОЛЗ
9. ГЭМШИЛ
10. ЙУНУС
11. ХУД
12. ЙУСУФ
13. АЯНГА
14. ИБРАХИМ
15. АЛЬ-ХИЖР
16. ЗӨГИЙ
17. Исра
18. АГУЙ
19. МАРЙАМ
20. ТА-ХА
21. ЗӨНЧ МЭРГЭД
22. ХАЖИ
23. СҮСЭГТЭН НАР
24. ГЭРЭЛ
25. ЯЛГАХУЙ
26. ЯРУУ НАЙРАГЧИД
27. ШОРГООЛЖ
28. ХҮҮРНЭЛ
29. ААЛЗ
30. РОМЧУУД
31. ЛУКМАН
32. СӨГДӨН МӨРГӨХҮЙ
33. ХОЛБООТНУУД
34. САБА
35. БҮТЭЭГЧ
36. Ясин
37. ЭРЭМБЭЭР ЖАГСАГСАД
38. САД
39. БУЙ БҮЛЭГ
40. СҮСЭГТЭН
41. ТАЙЛАЛ БҮХИЙ
42. ЗӨВЛӨЛДӨӨН
43. (АЛТАН) ЧИМЭГЛЭЛ
44. УТАА
45. ӨВДӨГ СӨГДӨГСӨД
46. ЭЛСЭН МАНХАН
47. МУХАММАД
48. ЯЛАЛТ
49. ТАСАЛГААНУУД
50. КАФ
51. САРНИУЛАГЧ
52. УУЛ
53. ОД
54. САР
55. МАШИД НИГҮҮЛСЭГЧ
56. ЗАЙЛУУЛАХЫН АРГАГҮЙ ҮЙЛ
57. ТӨМӨР
58. МЭТГЭЛЦЭГЧ ХҮҮХЭН
59. ЦУГЛАРАЛТ
60. СОРИГДОГЧ ХҮҮХЭН
61. ДАЙЧИН ЭГНЭЭ
62. ХУРАЛ
63. ХОЁР НҮҮРТНҮҮД
64. ХОЁР ТАЛЫН ГАРЗ, ОЛЗ
65. ГЭР БҮЛ САЛАЛТ
66. ХОРИГ
67. НОЁРХОЛ
68. ҮЗЭГ
69. ЗАЙЛАХЫН АРГАГҮЙ ЗҮЙЛ
70. ӨГСӨХ ГИШГҮҮР
71. НУХ
72. ЖИННҮҮД
73. БИЕЭ ОРООГЧ
74. ДЭЭЛЭЭ НӨМРӨГЧ
75. СЭХЭЭРЭХҮЙ
76. ХҮМҮҮН
77. ЭЛЧ БОЛОГСОД
78. АУГАА МЭДЭЭ
79. ТАСТАН АВАГЧИД
80. ХӨМСӨГ ЗАНГИДВАЙ
81. ХУЙЛАХУЙ
82. ЭВДЛЭХҮЙ
83. МЭХЛЭГСЭД
84. ХАГАРАХУЙ
85. ОДДЫН ЗАМ
86. ШӨНӨӨР АЯЛАГЧ
87. ЭРХЭМ ДЭЭДЭСТЭН
88. БҮРХЭГЧ
89. ҮҮРИЙН ТУЯА
90. ХОТ
91. НАР
92. ШӨНӨ
93. ӨГЛӨӨ
94. НЭЭХҮЙ
95. Тин
96. БӨӨМ
97. Кадр
98. ЯРУУ ТОД БИЛЭГДЭЛ
99. ГАЗАР ХӨДЛӨЛТ
100. ДАВХИГЧИД
101. ОРООЛГОХУЙ
102. ЗООРИЛОХ ДУР
103. ҮДЭШ
104. ГҮЖИРДЭГЧ
105. Фил
106. Курайш
107. Магун
108. Каусар
109. Кафирун
110. Насыр
111. ДАЛ МОДНЫ ШӨРМӨС
112. Ыхлас
113. Фалак
114. Нас

## Эх сурвалжууд

Энэ Исламын шашны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Гэгээрлийн үе

**Гэгээрлийн эрин үе** бол 18-р зууны шинжлэх ухаан, гүн ухааны болон нийгмийн ухааны хөгжилтэй уялдаа холбоотой Европын соёлын түүхийн чухал эрин үе юм.

Энэ үе нь Англид шинжлэх ухааны хувьсгалаар үүсч Франц, Герман зэрэг Европын бусад орнуудад дэлгэрсэн байна. Уг үзэл санаа рационализм болон чөлөөт сэтгэхүй дээр сурилсан гэдгээрээ алдартай байсан бөгөөд түүний удирдагчид Вольтер, Дэни Дидро гэх мэт гүн ухаантнууд байв. Д.Дидро нь хүн бүрт нээлттэй болох анхны том нэвтэрхий толь болох *Encyclopédie*-ийг бичиж оруулснаар Гэгээрлийн санаа бодлыг түгээн дэлгэрүүлсэн. Гэгээрэл нь өмнөх шинжлэх ухааны хувьсгал болон Рене Декартын санаа бодлоос үүсэлтэй.

## Мөн чанар

Гэгээрлийн үед шашны сургаалийн ертөнцийг үзэх үзлийг үгүйсгэж, хүн ба нийгмийг танин мэдэх цорын ганц шалгуур болох учир шалтгаанд уриалан дуудаж байв. Түүхэнд анх удаа шинжлэх ухааны ололт амжилтыг нийгмийн хөгжлийн ашиг сонирхолд бодитоор ашиглах тухай асуудал хөндөгдөж ирсэн.

Шинэ төрлийн эрдэмтэд мэдлэгийг түгээж, сурталчлахын чухалыг эрэлхийлж байсан. Мэдлэг нь зөвхөн цөөн хэдэн дээдсүүдэд олгосон давуу эрхтэй байхаа больсон, харин хүн бүрт хүртээмжтэй, практик хэрэглээ байх ёстой болов. Энэ нь олон нийтийн мэтгэлцээний гол сэдэв болсон байна.

Мэдлэгийг түгээн дэлгэрүүлэх гэсэн энэхүү хүслийн оргил нь Дидро нарын "Encyclopedia" (1751-1780) 35 боть хэвлүүлсэн явдал юм. Энэ бол энэ зууны хамгийн амжилттай, чухал "төсөл" байсан юм. Энэхүү бүтээл нь хүн төрөлхтний хуримтлуулсан бүх мэдлэгийг нэгтгэсэн юм. Энэ нь ертөнц, амьдрал, нийгэм, шинжлэх ухаан, гар урлал, технологи, өдөр тутмын бүх зүйлийг тодорхой тайлбарласан байна. Мөн энэ нэвтэрхий толь нь ийм төрлийн цорын ганц биш байсан, өмнө байсан боловч зөвхөн Франц толь л ийм алдартай болсон.
# Английн Вант улс

1545 оноос ашиглаж буй Английн далбаа
**Английн Вант улс** (англи. *Kingdom of England*) - Их Британий арлын өмнөд хэсэгт 927 оноос 1707 оны хооронд оршиж байсан улс.

927-939 оны хооронд Англо-Саксоны Вант улсуудыг Уэссексийн буюу Кердик (англи. *House of Wessex, House of Cerdic*) угсааны Этелстан (*А́телстан*; эртн.-англи. *Æðelstān*; 895 —939) нэгтгэж Английн Вант улс бий болсон гэж түүхчид үздэг.

Британий арал 886 онд.
1016 онд Англи, Дани, Норвеги улсын холбоо болох Их Кнутын Умард тэнгисийн эзэнт гүрний нэг хэсэг болжээ. 1066 онд Английн Норманчуудын байлдан дагуулалт нь Английн нийслэл болон хааны оршин суух газрыг Винчестерээс Вестминстерт шилжүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд Лондон хот хурдан хугацаанд Английн хамгийн том бөгөөд гол худалдааны төв болсон байна.

1066 оны Норманы байлдан дагуулалтаас хойшхи Английн хаант улсын түүхийг үндсэндээ дараалсан эрх баригч овогуудын нэрээр нэрлэгдэх үеүүдэд хуваадаг: Үүнд:

1. Норманд овог (англи. *House of Normandy*) - 1066-1154,
2. Плантагенет (франц. *Plantagenêt*, англи. *Plantagenets*) - 1154-1485,
3. Тюдор - 1485-1603,
4. Стюарт (англи. *Steward, Stewart*, XVI зуунаас англи. *Stuart*)-1603-1714.

Английн Хаан (Хатан) цол нь 1707 оноос хойш албан ёсоор утгаа алдсан боловч өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байна. Нэгдсэн Хаант Улсын одоогийн хаан III Чарльз нь Английн хаадын залгамжлагч юм.

Сүүлд 1706-1707 оны туршид Англи, Шотландын парламентаар Холбооны тухай хууль (англи. *Acts of Union*) баталсанаар хоёр улс нэгдэж нэг парламенттай Их Британий (англи. *Kingdom of Great Britain*) хаант улс байгуулсан байна.
# Жан Батист Ламарк

| **Жан Батист Ламарк** |
| --- |
|  |
| Төрсөн огноо | (1744-08-01)1 8 сарын 1744 Франц, Пикарди, Базантен |
| Нас барсан огноо | 18 12 сарын 1829(1829-12-18) (85 насалсан) Франц, Парис  |
| Үндэс |  Франц |
| Байгууллага | Францын Шинжлэх Ухааны Академи Францын үндэсний байгалийн түүхийн музей |
| Алдаршсан зүйл | Эволюци *Амьтан судлалын философи* |
| **Гарын үсэг**  |

**Жан-Батист Пьер Антуан де Моне Шевалье де Ламарк** (Франц: *Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, chevalier de Lamarck*; 1744 оны 8 сарын 1 — 1829 оны 12 сарын 18) — Францын эрдэмтэн, амьтан судлаач. "Биологи" гэдэг нэр томьёог шинжлэх ухаанд анх оруулсан эрдэмтэн.

## Цахим холбоос

 **Commons: Жан Батист Ламарк** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ амьтан судлаачийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Монерийн аймаг

Монерийн аймгийн хамгийн түгээмэл тархсан амьд бие нь бактери юм. Бактери нь эсийн ханатай, бөөм, бөөмийн бүрхүүлгүй. Ийм бүтэцтэй цөөн тооны эрхтэнцэртэй эсийг прокариот эс гэнэ. Бусад бүх аймгийн амьд бие нь жинхэнэ бөөм агуулсан эс ба олон эрхтэнцүүдтэй байдаг.
# Эукариот

**Эукариот** (Латин: *Eukaryote*) гэж эсүүд нь цөмтэй, мөн бусад эрхтэнцэртэй, мембранаар хучигдсан байдаг амьд биетүүдийг хэлнэ. Бүдүүлэг биетний аймаг, ургамлын аймаг, мөөгийн аймаг, амьтны аймаг багтдаг.