Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Амьтны хүрээлэн

Техасын Даллас хотын амьтны хүрээлэнгийн саваннын том амьтдын үзүүлэн, 2011 оны 10-р сар
**Амьтны хүрээлэн** (англи. zoo, орос. *зоопарк*) -төрөл зүйл бүрийн амьтдыг нэгэн дор цуглуулж олон нийтэд үзүүлэн танилцуулах, өсгөн үржүүлэх, хамгаалах болон ажиглалт шинжлэх ухааны судалгаа хийх зорилго бүхий байгууллага юм.

Дэлхий дээрх хамгийн анхны амьтны хүрээлэн төст байгууламж НТӨ 3500 оны үед Египетэд үүссэн гэж үздэг.

Орчин үеийн Европт амьтны хүрээлэнгүүд 1752 онд Вена, 1770 онд Мадрид хотуудад анх үүсгэн байгуулагдаж байв. Францын их хувьсгалын дараа Парисын ургамлын цэцэрлэгт хүрээлэнд амьтны хүрээлэн нээгдсэн бөгөөд түүний гол зорилго нь танин мэдүүлж судлах байв. Версаль дахь хуучин хааны амьтны хүрээлэнгийн амьтдыг тийш нь шилжүүлсэн байна.

20-р зууны хоёрдугаар хагаст амьтны хүрээлэнгүүд зугаа цэнгэлийн газраас шинжлэх ухааны байгууллага болон хувирч, амьтны ертөнцийн нарийн хэсгүүдэд зориулсан үзмэрүүд бүхий төрөлжсөн амьтны хүрээлэнгүүд бий болж эхэлжээ.

2010 он гэхэд дэлхий дээр 1300 орчим амьтны хүрээлэн байсны бараг тал нь Европт, 20 хувь нь Хойд Америкт байдаг байв.

Берлиний амьтны хүрээлэн нь 1844 онд байгуулагдсахн Германы хамгийн ууган амьтны хүрээлэн бөгөөд амьтдын төрөл зүйлийн хувьд хамгийн том нь юм. Дэлхийн хамгийн том гэгддэг амьтны хүрээлэнгүүдийн нэг нь АНУ-ын Сан-Диего хотод байрладаг бөгөөд түүний нутаг дэвсгэрийн тал орчим хувийг 1800 акр (730 га) талбайд байрлах "Зэрлэг амьтдын цэцэрлэгт хүрээлэн" эзэлдэг.

## Амьтны хүрээлэнгийн зорилго

Амьтны хүрээлэнгийн чухал үүрэг бол хотын оршин суугчдад үзүүлэх зэрлэг ан амьтдыг хадгалах, байгаль, ан амьтдыг хамгаалах, тэднийг амьд байгалийн ертөнцийн нэг хэсэг юм байна гэсэн ойлголтыг хүмүүст төлөвшүүлэх, энэ ертөнцийг хамгаалах үүрэг хариуцлагыг тэдний өдөр тутмын амьдралд нийцүүлэн оруулах явдал юм. Шинжлэх ухааны хувьд амьтдын биологи, сэтгэл зүйг судлах, төрөл зүйлийг хамгаалах, дараа нь байгальд амьдрах орчинд нөхөн сэргээх замаар нөхөн үржихүй нь чухал ач холбогдолтой бөгөөд энэ нь амьтны ертөнцийн ховордсон төлөөлөгчдийг зэрлэг байгальд хадгалахад тусалдаг байна. Жишээ нь тахийг ийм аргаар бүрэн устах аюулаас хамгаалж чадсан юм.
# Шилмүүст мод

Шилмүүст ой
Кибр улсын Пентадактилос ууланд байрлах Халефка ойн Кипирас мод
Францын зүүн хэсэгт орших Мөнгөний гацуур
Нүцгэн үрт ургамлын нэгэн бүлэг болох шилмүүст ургамлууд нь үртэй, конус хэлбэрийн ургамлууд юм. Эдгээр нь шинжлэх ухааны хувьд Pinophyta (/пинофита/, мөн Coniferophyta /кониферофита/ буюу Coniferae) гэсэн ангилалд багтдаг. Энэ бүлэг нь зөвхөн нэг амьд ангийг агуулдаг бөгөөд энэ нь Pinopsida юм. Шилмүүст ургамлууд бүгд олон наст, модлог ургамлууд бөгөөд хоёрдогч өсөлттэй байдаг. Ихэнх нь мод хэлбэртэй, харин зарим нь бут хэлбэртэй байна. Жишээ нь: хуш, дуглас гацуур буюу Pseudotsuga , кипарис, гацуур, арц, каури, хуш мод, нарс, хемлок, улаан мод, шинэс, тис гэх мэт. 2002 оны байдлаар Pinophyta нь 7 овог, 60-65 төрөл, 600 гаруй амьд зүйлтэй гэж тооцогдож байна.

Хэдийгээр шилмүүст ургамлын зүйлийн тоо харьцангуй цөөн боловч тэд экологийн хувьд чухал ач холбогдолтой. Тэд дэлхийн ихэнх хэсэгт, ялангуяа Хойд хагас бөмбөрцгийн тайгын бүс нутагт зонхилох ургамлууд бөгөөд мөн уулархаг сэрүүн уур амьсгалтай бүсүүдэд ургана. Хойд бүсийн шилмүүст ургамлууд өвлийн нөхцөлд дасан зохицох олон онцлогтой. Тэдгээрийн нарийхан, конус хэлбэртэй хэлбэр болон доошоо унжсан мөчир нь цасыг амархан гөвж хаяхад тусалдаг. Мөн шилмүүст ургамал хөлдөлтөөс хамгаалахын тулд улирлын явцад биохимийн бүтэцдээ өөрчлөлт хийдэг. Халуун орны ширэнгэн ойд биологийн олон янз байдал илүү их боловч дэлхийн асар том шилмүүст ой нь хуурай газрын хамгийн том нүүрстөрөгчийн шингээгч юм. Шилмүүст ургамал нь зөөлөн модны мод, цаас үйлдвэрлэхэд эдийн засгийн өндөр ач холбогдолтой.
# Митоз

**Митоз** (Эртний Грек: μίτος «утас») бол эсийн үржлийн хамгийн өргөн тохиолддог хэлбэрийн хуваагдал юм. Митозын үед эсийн бүх бүрэлдэхүүн хэсэг, ялангуяа бөөм болон хромосомын бүтэц байршилд гүнзгий өөрчлөлт гарч, хромосомын утаслаг байгууламж тодрохоос гадна, ахроматины утаслагаас бүрдсэн ээрүүл хэлбэрт биеийн утаснууд үүсэж бөөм дотор олон утас харагддаг. Иймээс митоз буюу утас үүсгэгч хуваагдал гэнэ. Амьд биеийн өсөлт , үржлийн үндэс нь эсийн хуваагдал юм.

Митоз хууваагдал /П.М.А.Т//Профаз.Метафаз.Анафаз.Телофаз/

Митоз буюу кариокинез (Грекээр: карион-бөөм, кинезис-хөдөлгөөн буюу өөрчлөлт) хуваагдлыг анх ургамлын эсээс И.Д.Чистиков 1874 онд, амьтны эсээс П.И.Перемежкю 1878 онд тус тус илрүүлжээ.

Интерфазын- бэлтгэх үе шат

1. Эс хуваагдаж үржих бэлтгэлээ хангадаг
2. Хромосомын ДНХ хоёр дахин нэмэгдэх
3. Цитоплазм доторх органоидуудын тоо олшрох
4. Эсийн хуваагдлын үед зарцуулагдах эрчим хүчний эх үүсвэр болдог АТФ нийлэгжих
5. Эсийн төв (центриоль) хромосомтой холбогдож улмаар хуваагдалд оролцдог ахроматины (үл будагч) утаслаг уургууд нийлэгжих зэрэг бэлтгэл хийгдэнэ.

Үүний дараа 1-р үе шат болох Профазын шат эхэлнэ. Энэ шатанд бөөмийн эзэлхүүн ихсэж хөөж томордог. Бөөм дотор нарийхан утаслаг биес тодрон харагдаж эхэлдэг. Энэ бол хромосом юм. Хромосомууд мушгирч эрчилдэг байна.

2 дахь үе шатыг Метафаз гэдэг.
Энэ шатанд эсийн төвүүд эсийн 2 туйлд хүрч хоорондоо ээрүүлэн утаслагаар холбогдоно. Хромсомын эрчлэн дээд цэгтээ хүрч центромер харагдахуйц болно. Хромосомууд ээрүүлэн утаслагт бэхлэгдэж эсийн экваторт эгнэн жагсана.

3 дахь үе шатыг нь анафаз гэдэг Митозын хамгийн богино үе шат юм. Центромер болгон хоёр салж ээрүүлийн

утаслагуудаа даган эсийн хоёр туйл руу хөдөлж эхэлнэ. Одоо хромосом гэж тооцох нь

зүйтэй, 4 дахь үе шатыг нь телофаз гэдэг Хромосомууд эсийн туйлд хүрч, эрчлэлт нь суларч уртсан нарийссанаар

харагдахгүй шахам болж интерфазын шатанд орно. Ээрүүлийн утаслагууд задарч центроил

эргэн хувьсана. Эсийн хоёр туйлд хромосомын эргэн тойронд бөөмийн бүрхүүл үүсч,

бөөмхөн эргэн бий болно

Энэ биохимийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ молекул биологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ микробиологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ нөхөн үржихүйн биологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Андын нуруу

| Андын нуруу (кордильер) Cordillera de los Andes |
| --- |
| Андын нурууны газрын гадаргын газрын зураг
Андын нурууны газрын гадаргын газрын зураг |
| Ноён оргил | Аконкагуа уул (6961 м) |
| Газар орон | Өмнөд Америк |
| Хөвч нуруу | Америкийн кордильер |
| Солбицол | 33° Ө, 70° Б-32.653333333333-70.0116666666676961 |
| Төрөл | Галт уул бүхий атираат нуруу (Номхон далайн галт цагираг) |
| Чили, Аргентины хоорондын Андын нуруу
Чили, Аргентины хоорондын Андын нуруу |
|  |

fffff

dep1dep2f1
**Андын нуруу** нь Өмнөд Америк тивийн баруун эргийн дагуу байрлах, тус тивийн хамгийн урт уулсын систем юм. Нийт 7,000 км урт, 500 км өргөн, дунджаар 4,000 метр өндөртэй.

Андын нуруу нь нийт долоон орон - Аргентин, Боливи, Чили, Колумби, Эквадор, Перу болон Венесуэлийг дамнан байрлана.

Андын нурууны ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 6,962 метр өргөгдсөн Аконкагуа юм.

## Эшлэл

* John Biggar, The Andes: A Guide For Climbers, 3rd. edition, 2005, ISBN 0-9536087-2-7
* Tui de Roy, The Andes: As the Condor Flies. 2005, ISBN 1-55407-070-8

## Цахим холбоос

 **Commons: Andes** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* PhotoGlobe: Andes around Mt. Mercedario
* Andes geology (University of Arizona)
* Climate and animal life of the Andes
* Civilizations of Ancient Peru
* Complete list of separate mountains in the Andes over 6000 m
*
* Famous Andes peaks
*  Complete list of mountains in South America with a prominence of at least 1500 m
# Вергилий

**Публий Вергилий Марон** (Латин: *Publius Vergilius Maro*, МЭӨ 70 оны 10 сарын 15 – МЭӨ 19 оны 9 сарын 21) нь эртний Ромын яруу найрагч бөгөөд хойд Италийн Мантуа хотын орчим чинээлэг тариачны гэр бүлд төржээ. Тэрбээр Кремона, Милан, Ром, Неаполь зэрэг хотуудад боловсрол олж, тэндхийн язгууртнуудын хүүхдүүдтэй хамт гүн ухаан, ялангуяа Эпикурын сургаалыг хичээн үзэж, бас анагаах ухаан, физик, математикт суралцаж байв. Вергилий энэ үед Юлий Цезарийн ач, хожмын хаан Август Октавиантай тохой нийлүүлэн сурч байсан гэдэг.

Тэрбээр МЭӨ 42-39 онд бичсэн анхныхаа бүтээл *Буколики (Малчны дуу)* хэмээх амар жимрийн аястай арван бүлэг дуулалдаа амрагийн сэтгэлд умбасан малчдын аж төрлийг магтан дүрсэлжээ. МЭӨ29 онд *Георгики (Газар тариалан)* гэдэг сургаал найраглал бичиж, Италийн газар эзэмшлийн аж ахуйг сэргээн хөгжүүлэх чухал асуудал хөндсөн байдаг. Энэ зохиолдоо эртний Грекийн шулуун шударга хэлдэг сургаалын аясыг өрнүүн бадрангуй, сэтгэлийн халил илтгэсэн уянгын хэмнэлтэйгээр сольж бичжээ.

Вергилий эзэн хаан Октавианд *Энейн дуулал* гэдэг гол зохиолоо зориулсан юм. Үүнийг Грекийн алдарт туульс *Илионы дуулал, Одиссейн дуулал* хоёртой эн зэрэгцэхүйц зохиол болсон гэж зарим судлаачид үздэг.

Вергилий уг зохиолоо дуусгаж чадаагүй бөгөөд Ромын үндэсний дууллыг зохион туурвихаар хэрэг явдлын болсон газрыг нүдээр үзэхээр Грек, Бага Азиар аялж явах замд нь Афин хотод түүнтэй Август хаан дайралдаж шүлэгчийн өвчин шаналгаатайг мэдэж, нутагтаа буцахыг зөвлөн, хөлөг онгоцондоо суулгасан боловч тэрбээр Неаполь хот хүрч чадалгүй замдаа өөд болжээ.

Вергилий алдарт *Энейн дуулал*-даа Тройн иргэн Энейн тухай домгоос иш авч Хомерын хэлбэрээр зохиожээ. *Энейн дуулал* зохиомжийн хувьд Энейн аялал болон Эней Италийг байлдан дагуулсан тухай гэсэн хоёр үндсэн хэсэгтэй.

Зохиолд Трой хот дайсанд эзлэгдсэний дараа Эней хөгшин эцэг, хэсэг хүмүүсийн хамт зугтаж, далайгаар аялан явсаар Африкт очиж, хатан хаан Дидонатай хайр сэтгэлтэй болсон ч өөрийн зөн совин, үүрэгт ажилдаа хөтлөгдөн Лацийн нутагт очиж, олон дайнд оролцож ялан дийлж буй тухай өгүүлдэг. Зохиолын гол санаа бол Эней Латин оронд шинэ улсыг үндэслэж, үр удам нь дэлхий ертөнцийг захирах хувь зохиолтой гэснийг гаргасан явдал юм.
# Амьсгалах процесс

Агаараас хүчилтөрөгчийн хийг аван, уушгинд хийн солилцоо явагдан, буцаагаад нүүрстөрөгчийг гаргахыг **амьсгалах процесс** гэнэ.

Амьсгалыг дотор нь аэроб, анаэроб хэмээн 2 хуваах ба аэроб амьсгал нь хүчилтөрөгчийн хийн оролцоотойгоор биед ихээхэн энерги үүсгэх процесс бол анаэроб амьсгал нь хүчилтөрөгчийн хийн оролцоогүйгээр биед бага хэмжээний энерги, сүүний хүчил (амьтанд), этанол (ургамалд) үүсгэх үйл явц юм.

Амьд эсийн дотор тэжээлийн бодис хүчилтөрөгчийн оролцоотой (аэроб) болон оролцоогүй (анаэроб) исэлдэж, чөлөөлөгдсөн энерги ГФА (гурван фосфорт аденозин)-д хувирах химийн процессыг **эсийн амьсгал** гэнэ.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

 **Commons: Амьсгалах процесс** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Реюньон

| Реюньон
*La Réunion* (Франц) |
| --- |
| Францын далайн чанадын департамент болон Европын Холбооны алслагдсан бүс нутаг |
| Сүлд |
| Уриа: *Florebo quocumque ferar* (Латин хэл дээр 'Намайг хаашаа ч авчирсан би цэцэглэн хөгжинө') |
|  |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Франц |
| Префектур | Сен-Дени |
| Департамент | 1 |
| Засаг захиргаа |
|  • Мужийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгч | Хюгетт Белло (PLR) |
|  • Департаментын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч | Сириль Мельхиор (LR) |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 2,511 км2 (970 бээр2) |
|  • Байр | 15-р нутаг |
| Хүн ам (2026 оны 1 сар) |
|  • Нийт | 910,985 |
|  • Нягтрал | 360/км2 (940/бээр2) |
| Иргэдийн нэршил | Реюньончууд |
| ДНБ |
|  • Нийт | €24.457 тэрбум (2024) |
|  • Нэг хүнд ноогдох | €27,054 (2024) |
| Цагийн бүс | UTC+04:00 (RET) |
| ISO 3166 код | * RE
* FR-974
 |
| Хэлнүүд | Франц Реюньон Креол хэл |
| Мөнгөний нэгж | Евро (€) (EUR) |
| Вэб сайт | * Префектур
* Мужийн Зөвлөл
* Департаментын Зөвлөл
 |

Энэтхэгийн далай дахь Францын эзэмшил нутаг **Реюньон** (Франц: *La Réunion*) нь 2,512 км² талбайтай, 839 мянган (2011) хүн амтай. Оршин суугчдын олонх нь креол ба франц, энэтхэг, араб, африкаас ирж суурьшигчдын удам юм. Засаг захиргааны төв Сен-Денид 142 мянган хүн оршин суудаг. Реюньоныг XVI зууны эхээр Португалийн далайчид нээжээ. XVII зууны II хагаст Францын колони болж, 1946 онд далайн чанадын эзэмшил нутаг хэмээн зарлагджээ. Реюньоны эдийн засгийн гол нь газар тариалан. Боловсруулсан талбайн 70 гаруй хувьд чихрийн нишингэ, мөн үнэртэн хийхэд ордог тарлан цэцэг, унаган хөл цэцэг бага хэмжээгээр тарина.

## Газар зүй

Реюньон нь Мадагаскар Улсаас зүүн зүгт ойролцоогоор 700 километрийн зайд оршино. Мөн түүнчлэн 1511 онд аялагч Педро ди Машкареньяшийн нээсэн 200 км-ийн зайтай орших Маврики, Родригес зэрэг арлуудын хамт Маскарений арлуудын бүлэгт хамаарна.

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Реюньон** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: La Réunion** – Викимедиа дуу дүрсний сан
 **Викимедиа-Атлас: Реюньон** – газар зүйн ба түүхэн газрын зураг
 **Wikivoyage: Реюньон** – Аяллын хөтөч
* Реюньоны нутгийн зөвлөл

## Эшлэл
# Цикад ургамал

Цикад ургамал

Цикад буюу cycad /ˈsaɪkædz/ нь үрийн ургамал бөгөөд ихэвчлэн өтгөн, модлог (лигнез) бүхий унтарсан хөндлөн мөчиртэй, том, хатуу, хатууран, мөнхийн ногоон (ихэвчлэн) үсрэлттэй навчтай байдаг. Төрөл бүрийн цикад нь хоёр сарын буюу эрэгтэй ба эмэгтэй ургамалтай байдаг. Цикадуудын хэмжээ хэдхэн см-ээс хэдэн метр хүртэл байдаг. Цикад нь ерөнхийдөө удаан ургадаг бөгөөд урт насалдаг. Тэдгээр нь далайн таримал буюу фернтэй төстэй харагддаг тул заримдаа тэдгээртэй төстэй гэж андуурдаг ч хоорондоо холбоотой биш юм. Цикадууд нь гимносферм буюу ил үртэй ургамлууд бөгөөд энэ нь тэдний fertilized-гүй үрүүд агаар мандалд нээлттэй байж, шууд тоосжилтоор үрийг fertilize хийдэг гэсэн үг юм, харин ангиосферм (цэцэгт ургамал)-ууд нь хаалттай үртэй бөгөөд илүү төвөгтэй үржилттэй байдаг. Цикад нь маш тусгай тоосжилт хийгддэг бөгөөд үүнийг тодорхой төрлийн шоргоолж хийнэ. Эрэгтэй болон эмэгтэй цикадууд нь боргоцой (стробили) агуулдаг бөгөөд энэ нь модлог боргоцойтой төстэй байдаг.

Цикадууд нь үндсэн хэсгийнхээ ( “кораллойд” үндэс) дахь янз бүрийн цианобактеритай хамтран азот бэхжүүлдэг байна. Эдгээр фотосинтез хийдэг бактерууд нь BMAA нэртэй нейротоксин үйлдвэрлэдэг бөгөөд энэ нь цикадуудын үрэнд агуулагддаг. Энэхүү нейротоксин нь цикадуудын үрийг шууд гурилын эх үүсвэр болгон хэрэглэж болох хүмүүс эсвэл зэрлэг амьтад (жишээлбэл, махчин шувууд) энэ үрийг идэх замаар хүний хүнсний сүлжээнд орж болох юм. Энэ нь хүний мэдрэлийн өвчин үүсгэх нэг эх үүсвэр байх гэж таамаглаж байна.Мөн ургамлын хамгааллын механизмуудын нэг нь үр болон ургамлын эдийн хорт бодисуудыг хуримтлуулах явдал, орчлонгийн генийн шилжилтээр, цикадууд микроорганизм (магадгүй мөөг)-өөс fitD гэх генийн гэр бүл авч, энэ нь тэдэнд шавьж устгах хорт бодис үйлдвэрлэх чадварыг олгодог.
# URL

URL (Uniform Resource Locator) нь "Нэгдсэн Нөөцийн Байршил Тодорхойлогч"-ийн товчлол бөгөөд вэб дээрх HTML хуудас, CSS баримт бичиг, зураг зэрэг нөөцийн байршлыг заадаг хаягийг хэлнэ.
URL нь ихэвчлэн HTTP эсвэл HTTPS зэрэг протокол, домэйн, зам (path), параметр, хэсэг (fragment)-ээс бүрдэнэ.
# Викториа (Их Британийн хатан хаан)

Их Британийн хатан хаан Викториа (Александриа Викториа) 1819 оны 5 сарын 24-нд төржээ. Тэр бээр 18 насандаа хаан ширээнд суусан. Хатан хаан жирийн ихэс дээдсээс өөр амьдралыг туулсан байна. Кенсингтон ордонд мэндэлсэн хатан хаан дээрээ дөрвөн ахтай байсан.

## Викториа (Их Британийн хатан хаан)

* Их Британийн хатан хаан Викториа (1819-1901)

## Хүүхэд нас ба Гэр бүл

Хатанд түүний ах Александрина нэр хайрлаж байжээ. Бага нас нь тийм ч хөгжилтэй өнгөрөөгүй. Түүнийг бусад хүүхэдтэй бараг тоглуулдаггүй байсан. Томчууд түүнийг байнга хараандаа байлгаж ээж нь тусад нь өрөө гаргаж өгөлгүй хажуудаа байлгадаг байв. Доод давхар луу буухад хэн нэгэн заавал хажууд нь гарнаас нь хөтөлж явдаг байв. Тиймдээ ч энгийн ардын инээд хөөр, аз жаргал, найр наадам өрнөсөн амьдрал ямар байдгийг бараг л мэддэгүй байж.

## Өв залгамжлагч болсон нь

Викториа 1825 онд авга ах Жорж IV нас барсаныхаа дараа Английн титэм нь өв залгамжилсан юм.

Тэрбээр харьцангуй тусгаарлагдмал байсан ч, жинхэнэ найз нөхөдгүй ч олон үйлчлэгчид, багш нар, гэрийн тэжээмэл нохойн дараалал зэргийг дурдаж болно. Нэгэн багш Луиза Лехзен, хатан хаан Елизаветагийн үзүүлсэн үзэл суртлын талаар түүнд заахыг хичээв. Тэрбээр авга ах Леполдынхоо улс төрд сургажээ.

Викториа 18 нас хүрэхэд түүний авга ах Уильям IV тусдаа орлого, өрх гэрт нь санал болгосон боловч Викториягийн ээж зөвшөөрөл өгөхөөс татгалзжээ.

Тэрээр гудамжинд цугласан олон хүнд мэндчилгээ дэвшүүлсэн түүний нэр хүндэд хүрч ирэв.

## Хатан хаан болох нь

Викториягийн авга ах Уильям IV сард ганц сартай хүүхэд нас барахад Их Британийн хатан хаан болсон юм. Дараа жил нь тэрээр гудамжинд цугласан олныг титэмээр авав.

Викториа эхийнхээ дотоод тойргоос татгалзаж эхэлжээ. Түүний засаглалын анхны хямрал эхийнхээ хатагтай хатагтай Флора охиныхоо ээжийн зөвлөх Конройд жирэмсэн болсон тухай цуурхал тарав. Хатагтай Флора элэгний хорт хавдраар нас барсан боловч шуугиан дэгдээж буй өрсөлдөгчид шинэ хатан хатан гэмгүй мэт санагджээ.

Хатан хаан Викториа өөрийн эзэн хаан Мельбурнын засгийн газар түүний зөвлөх, найз байсан Whig байсан дараагийн жил нь унасан үед түүний хааны эрх мэдлийн хязгаарыг туршиж үзэв. Тэр эмэгтэй тэргүүн байранд орохоос татгалзаж, Торийн Засгийн газар тэднийг орлуулахын тулд ордныхоо өрөөнд сууж буй эмэгтэйчүүг халамжилдаг. Үүнийг "ор хязгаарын хямрал" гэж нэрлэсэн нь Мельбурны дэмжлэг байсан юм. Түүний татгалзал 1841 он хүртэл Whigs буцааж авчирсан.

## Гадаад холбоос

Их Британийн хатан хаан Викториагийн бусдаас өөр амьдрал

Хатан хаан Виктория намтар

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Алжир (хот)

| Алжир
الجزائر |
| --- |
| Нийслэл |
| الجزائر العاصمة |
| Алжирын төв шууданКетшава сүмТарчлагчдын дурсгалАлжирын их сүмКасбаБардо музейЖамаа-эль-ЖедидАфрикийн Дарь эхийн сүм |
| ДалбааСүлд |
| Хоч: Цагаан Алжир; Нүд гялбам Алжир; Цагаан хот |
| АлжирАлжир болон Африк дахь байршилАлжир дахь байршилАлжирАлжир (Африк)Африк дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Алжир |
| Муж | Алжир |
| Тойрог | Сиди М'Хамед |
| Нэгтгэсэн | 972 |
| Үүсгэн байгуулагч | Бологгин ибн Зири |
| Засаг захиргаа |
|  • Хотын дарга | Махдиа Бенгалиа (2021 оноос) |
| Газар нутаг |
|  • Нийслэл | 363 км2 (140 бээр2) |
|  • Бөөгнөрөл | 1,190 км2 (460 бээр2) |
| Хамгийн өндөр цэг | 424 м (1,391 фут) |
| Хамгийн нам цэг | 2 м |
| Хүн ам (2024) |
|  • Байр | Африкт 11-т
Алжирд 1-т |
|  • Нягтрал | 12,424/км2 (32,180/бээр2) |
|  • Хотын бүс | 1,977,663 |
|  • Бөөгнөрөл | 4,510,000 |
|  • Нягтрал | 7,012/км2 (18,160/бээр2) |
| Цагийн бүс | UTC+01:00 (ТЕЦ) |
| Шуудангийн код | 16000–16132 |
| Бүсийн дугаар | (+213) 021 |
| Улсын дугаар | 16 |
| Уур амьсгал | Csa |
|  |
|
ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн Өв |
| Албан нэр | Алжирын касба |
| Төрөл | Соёлын |
| Шалгуур | ii, v |
| Бүртгэгдсэн | 1992 (16-р чуулган) |
| Эшлэл ду. | 565 |
| Бүс нутаг | Хойд Африк дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт |
|  |
|  |

Умард Африкийн Алжир улсын нийслэл бөгөөд тэргүүн их хот, нутгийн хуваарь ёсоор улсынхаа 48 аймгийн нэг болсон газар бол **Алжир** (арабаар الجزائر‎ , al-Jazā’er, оросоор Алжир, францаар Alger, англиар Algiers) хот юм. Газар дундын тэнгисийн эрэгт 273 км² газар эзлэн байгаа энэ газарт 2008 оны байдлаар 2,135,630 хүн амьдран сууж байна. Ярайсан цагаан байшингуудтай. 2011 онд 9 км метро баригдсан. Бусдаар бусдаар автобус, трамвай зэрэг газрын, бас агаарын, далайн тээврээр холбогддог. Өнтэй өвөл (11.2 °C), халуун зун (25.2 °C) тохиодог Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай.

## Зураг

*
*
*
*

## Эшлэл

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Викимедиа дуу дүрсний сан: Алжир хот |
# 1967 он

| Аргын жил дараалал
 |
| --- |
|  1962 · 1963 · 1964 · 1965 1966 —  **1967**  — 1968 1969 · 1970 · 1971 · 1972
 |
| Хамаарах арван
 |
| 1960-д он
 |
| Хамаарах зуун
 |
| XX зуун
 |

## Энэ онд болсон үйл явдлууд

## Энэ онд төрөгсөд

## Энэ онд нас барагсад

## Гадаад холбоос

 **Commons: 1967** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# 1924 он

1922 он | 1923 он | 1924 он | 1925 он | 1926

## Энэ онд болсон үйл явдлууд

* 11 сарын 24 - өдөр Монгол улсын анхны үндсэн хуулийг баталсан

## Энэ онд төрөгсөд

* 6 сарын 15 — Монголын жүжигчин, дуучин Лувсанжамцын Цогзолмаа

## Энэ онд нас барагсад

* 5 сарын 20 — Монголын сүүлчийн хаан 8-р Богд Жавзандамба

## Гадаад холбоос

 **Commons: 1924** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Загасч явлаг

| Загасч явлаг |
| --- |
|  Хойд Америкийн дэд зүйл |
| Ховордолтын зэрэглэл |
|  Ховордоогүй
(IUCN3.1) |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Анги: | Жигүүртэн  |
| Баг: | Харцагатан  |
| Овог: | **Pandionidae** Филип Склэйтэр & Осберт Салвин, 1873 |
| Төрөл: | Pandion Savigny, 1809 |
| Зүйл: | P. haliaetus  |

 |
| Латин нэр |
| Pandion haliaetus (Линней, 1758) |
|   |

**Загасч явлаг(Pandion haliaetus)*, заримдаа **тэнгисийн бүргэд** гэгдэх энэ шувуу нь өдрийн амьдралт, загас идэгч махчин шувуу юм. Гадаад орчинтойгоо зохицон, тэсвэрлэх чадвар сайтай тул Антарктидаас бусад бүх тивд, усны ойролцоо газар тархан амьдардаг. Өмнөд Америкт нүүдлийн үедээ таарна.

## Гадаад төрх

Биеийн урт нь **60 см**, далавчаа дэлгэхэд **1.8 м** ба **0.9-2.1 кг** жинтэй, толгой, гэдэс хэсэг нь цагаан саарал өнгө давамгайлсан, нүдний орчим болон далавч нь хар өнгөтэй, хар хошуутай.

Эмэгчин, эрэгчин төстэй боловч, нас бие гүйцсэн эрэгчин нь арай нарийн бие, далавчтай юм.

## Зан авир

### Идэш тэжээл

Тэдний хоол тэжээлийн 99% нь загас болно. Голдуу 150–300 гр, 25–35 см урттай загас барьж идэх ба 2 кг хүртэл том загас барьж идэх нь ч бий.

Мөн зарим тохиолдолд мэрэгч, туулай, хоёр нутагтан, бусад шувуугаар хооллодог.

### Үржил

Загасч явлаг нь голдуу нэг хостойгоо амьдралаа өнгөрөөнө. Эмэгчин нь 6.2х4.5 см, 65 гр жинтэй 2 өндөг гаргана. 5 долоо хоног дарж ангаахай гардаг байна.

## Зургийн цомог

* Загас бариад исэж байна.
*
*
* Загасч явлагийн 2 м хүрэх том үүр.
* Museum specimen

## Гадаад холбоос

 **Commons: Pandion haliaetus** – Викимедиа дуу дүрсний сан

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Викизүйлд Pandion haliaetus-тай холбоотой мэдээлэл байна.  |

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: osprey** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* BirdLife Species Factsheet
* RSPB UK Osprey page with links to much other bird information
* Rutland Osprey Project
* USGS - Osprey Information
* A little about Ospreys in West Virginia
* Osprey videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
* Photo Field Guide on Flickr
* Animal Diversity Web
* Osprey Bird Sound
* Osprey on Martha's Vineyard
* USDA Forest Service Osprey data
* Live Webcam Ospreys in Finland
# Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр

**Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр** (ОТББИ) - **Жини коеффициент** - дэлхий дахинд түгээмэл хэрэглэгдэж буй Италийн статистикч Коррадо Жини анх удаа хэрэглээнд нэвтрүүлсэн статистикийн тархалтын хэмжүүр. Коррадо Жини анх өөрийн 1912 оны "Хувьсах чанар болон хувьсагдахуун" (Итали: *Variabilità e mutabilità*) номдоо энэхүү хэмжүүрийн аргачлалыг бичиглэсэн юм.

Дэлхийн улс орнуудын ОТББИ-ээр тооцсон орлогын хуваарилалтын тэгш бус байдлын зураглал (2009 оны өгөгдөл)
Энэ илтгэлцүүр нь 0 утгаас 1 утгын хооронд хэмжигддэг ба аль болох 0 рүү тэмүүлэхэд орлогын тэгш хувиарилагдаж буйг илтгэдэг, нөгөө талаас 1 рүү ойртоход орлогын тэгш бус хувиарилагдаж буйг илэрхийлнэ. Мөн энэ илтгэлцүүр нь нийгэм, эдийн засаг, эрүүл мэнд, экологи, хими, хөдөө аж ахуй гэх мэт олон салбар шинжлэх ухааны судлалд хэрэглэгддэж байгаа.

Улс орнуудыг харьцуулах статистик хэмжигдэхүүнүүдийн нэгэн чухал үзүүлэлт хэмжигдсээр ирсэн бөгөөд сүүлийн тооцоогоор 0.23-аас (Швед улс) 0.70 хүртэл (Намиби улс) утгаар хэмжигдсэн байдаг.

## Эшлэл
# Сонгох эрх

Сонгох эрх, эсвэл зүгээр л улс төрийн франчиз гэдэг нь олон нийтийн, улс төрийн сонгууль, бүх нийтийн санал асуулгад оролцох эрх юм (энэ нэр томьёог заримдаа санал өгөх эрхийн утгаар ашигладаг). Зарим хэлээр, хааяа англи хэлээр идэвхитэй сонгох эрх буюу сонгууль өгөх эрх болон идэвхигүй сонгох эрх буюу сонгуульд нэр дэвших гэж ялгадаг. Идэвхтэй болон идэвхгүй сонгуулийн эрхүүдийн хослуулан заримдаа бүрэн сонгох эрх гэж нэрлэдэг.

Ихэнх ардчилсан орнуудад боломжит хүмүүс сонгуульд хүссэн нэр дэвшигчдээ санал өгөх боломжтой. Ард иргэд бүх нийтийн санал хураалтанд санал өгөх боломжтой. Жишээлбэл, Швейцарьт үүнийг засгийн газрын бүх түвшинд зөвшөөрдөг. АНУ-д Калифорниа, Вашингтон, Висконсин зэрэг зарим мужууд өөрсдийн бие даасан бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж, иргэдэд бүх нийтийн санал хураалтанд санал болгодог; бусад мужууд болон холбооны засгийн газрууд тэгдэггүй. Их Британид бүх нийтийн санал хураалт нь ховор.