Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Биологийн тархалт

Биологийн тархалт гэдэг нь хувь хүний (амьтан, ургамал, мөөгөнцөр, бактери гэх мэт) төрсөн газраасаа үржлийн газар руугаа шилжих хөдөлгөөнийг ("төрсний тархалт"), түүнчлэн нэг үржлийн газраас нөгөө рүү шилжих хөдөлгөөнийг ("үржлийн") хэлнэ. Тархалт нь үр, спор зэрэг үржүүлэгчдийн хөдөлгөөнийг тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Техникийн хувьд тархалт нь генийн урсгалд хүргэж болзошгүй аливаа хөдөлгөөн гэж тодорхойлогддог.

Тархах үйлдэл нь явах, шилжүүлэх, төлбөр тооцоо хийх гэсэн гурван үе шатыг агуулдаг бөгөөд эдгээр үе шат бүртэй холбоотой өөр өөр фитнессийн зардал, ашиг тус байдаг. Нэг амьдрах орчноос нөгөөд шилжих замаар хувь хүний тархалт нь хувь хүний бие бялдрын хувьд төдийгүй популяцийн динамик, популяцийн генетик, зүйлийн тархалт зэрэгт нөлөөлдөг. Тархалт ба үр дагаврыг зүйлийн түвшний хувьслын стратеги болон экосистемийн түвшний үйл явцын хувьд ойлгохын тулд тархалтын төрөл, тухайн зүйлийн тархалтын хүрээ, тархалтын механизмыг ойлгох шаардлагатай. Биологийн тархалтыг популяцийн нягтралтай холбож болно.

Тухайн зүйлийн байршлын өөрчлөлтийн хүрээ нь тэлэлтийн хүрээг тодорхойлдог. Биологийн тархалт нь газарзүйн тархалт эсвэл генийн урсгалд саад учруулсаны дараа өмнө нь тусгаарлагдсан популяци (эсвэл бүхэл бүтэн биотас) холилдсон геодисперсалаас ялгаатай байж болно.
# Популяцийн генетик

Популяцийн генетик нь популяцийн дотор болон популяци хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг генетикийн дэд салбар бөгөөд хувьслын биологийн нэг хэсэг юм.

Биологийн энэ салбарын судалгаа нь дасан зохицох, төрөлжих, популяцийн бүтэц гэх мэт үзэгдлүүдийг судалдаг. Популяцийн генетик нь орчин үеийн хувьслыг бий болгоход чухал бүрэлдэхүүн хэсэг байлаа. Анхны үүсгэн байгуулагчид нь Севолл Райт, Ж.Б.С.Халдан, Рональд Фишер нар билээ.

Мөн тоон генетикийн холбогдох салбаруудын үндэс суурийг тавьсан. Уламжлал ёсоор а өндөр математикийн сахилга бат, орчин үеийн популяцийн генетик нь онолын, лаборатори, хээрийн ажил юм.

Популяцийн генетикийн загварыг статистик дүгнэлт гаргахад хоёуланг нь ашигладаг ДНХ-ийн дарааллын өгөгдлөөс болон үзэл баримтлалыг нотлох/няцаах зорилгоор ашигладаг.

Популяцийн генетикийг хувьслын тоглоомын онол, дасан зохицох динамик гэх мэт хувьслыг загварчлах шинэ, илүү фенотип арга барилаас ялгаж буй зүйл нь давамгайлал, эпистаз, генетикийн рекомбинацын холболтын тэнцвэргүй байдлыг таслах зэрэг, санамсаргүй үзэгдэл зэрэг генетикийн үзэгдлийг онцолсон явдал юм.

## Мутаци ба генетикийн шилжилт

Энэ нь популяцийн геномикийн өгөгдөлтэй харьцуулахад тохиромжтой болгодог. Түүх Популяцийн генетик нь Менделийн өв залгамжлал ба биостатистикийн загваруудыг нэгтгэснээр эхэлсэн. Популяцид хангалттай удамшлын өөрчлөлт байгаа тохиолдолд л байгалийн шалгарал хувьслыг бий болгодог.
# Генетикийн олон янз байдал

Хүний гений кариотайп
**Генетикийн олон янз байдал**гэдэг нь тухайн зүйлийн генетикийн бүтцэд байгаа удамшлын шинж чанаруудын нийт тоо бөгөөд энэ нь зүйлийн тооноос эхлээд зүйлийн доторх ялгаа хүртэл өргөн хүрээтэй байдаг бөгөөд тухайн зүйлийн оршин тогтнох хугацаатай холбоотой байж болно.[1] Энэ нь удамшлын шинж чанар өөрчлөгдөх хандлагыг тодорхойлдог удамшлын хэлбэлзлээс ялгаатай.

Генетикийн олон янз байдал нь популяцийг хүрээлэн буй орчны өөрчлөлтөд дасан зохицох арга зам болдог. Илүү их хэлбэлзэлтэй байх тусам популяцийн зарим хүмүүс хүрээлэн буй орчинд тохирсон аллелийн өөрчлөлттэй байх магадлал өндөр байдаг. Эдгээр хүмүүс амьд үлдэж, тэр аллелийг агуулсан үр удам төрүүлэх магадлал өндөр байдаг. Эдгээр хүмүүсийн амжилтын ачаар хүн амын тоо олон хойч үедээ үргэлжлэх болно.[2] Популяцийн генетикийн эрдэм шинжилгээний салбар нь генетикийн олон янз байдлын талаархи хэд хэдэн таамаглал, онолыг агуулдаг. Хувьслын төвийг сахисан онол нь олон янз байдал нь төвийг сахисан орлуулалтын хуримтлалын үр дүн гэж үздэг. Сонголтыг төрөлжүүлэх гэдэг нь тухайн зүйлийн хоёр дэд популяци нь өөр өөр орчинд амьдардаг бөгөөд тодорхой байршилд өөр өөр аллелийг сонгодог гэсэн таамаглал юм. Жишээлбэл, тухайн зүйл доторх хувь хүмүүсийн хөдөлгөөнтэй харьцуулахад өргөн хүрээтэй бол энэ нь тохиолдож болно. Давтамжаас хамааралтай сонголт гэдэг нь аллелиуд түгээмэл болох тусам илүү эмзэг болдог гэсэн таамаглал юм. Энэ нь эзэн ба эмгэг төрүүлэгчийн харилцан үйлчлэлд тохиолддог бөгөөд эзэн дунд хамгаалалтын аллелийн өндөр давтамж нь тухайн аллелийг даван туулж чадвал эмгэг төрөгч тархах магадлал өндөр байдаг гэсэн үг юм.
# Мутаци

Удамшлын материаллаг үндэс болох ген, хромосомын түвшинд гарах хувьслыг мутаци буюу удамших хувьсал гэнэ.

## Ангилал

### Шалтгаанаар нь

* Аяндаа үүссэн мутаци - Организм хэвийн үйл ажиллагаа явуулж байсан ч мутаци үүсдэг.
* Нөлөөллөөр үүссэн мутаци - Ямар нэг хортой агентуудын нөлөөгөөр үүсдэг.

### Мутаген

Мутацийг үүсгэж байгаа хүчин зүйлүүдийг **мутаген** гэх бөгөөд дараах байдлаар ангилна.

* Физикийн хүчин зүйл: цацраг туяа, цахилгаан соронзон орон, температур гэх мэт.
* Химийн мутаген: байгалийн нэгдлүүд, үйлдвэрийн хог хаягдал, эмийн бодисууд гэх мэт.
* Биологийн мутаген: вирус, паразитууд, тэдгээрийн бодисын солилцооны бүтээгдэхүүн гэх мэт орно.

### Байрлалаар нь

* Бөөмийн мутаци
* Генийн:
	+ Генийн мутаци 1: нэг генийн төвшинд гарсан цэгэн мутаци
	+ Генийн мутаци 2: генийн хувьд гарсан өөрчлөлт
* Хромосомын
	+ Хромосомын мутаци 1: нэг хромосомд гарсан өөрчлөлт
	+ Хромосомын мутаци 2: нэгээс олон тооны хромосомд гарсан өөрчлөлт

### Хромосомд гарсан өөрчлөлтөөр нь

* Бэлгийн эсийн мутаци
* Биеийн эсийн мутаци гэж ангилна.

### Хромосомын мутацийн хэлбэрүүд

* Делец: бүтэн ген эсвэл генийн тодорхой нэг хэсэг тасарч алга болох.
* Дупликац: хромосомын тодорхой нэг хэсэг хоёрчлогдох.
* Транслокац: хромосомын тодорхой нэг хэсэг тасраад өөр газар байрлах.
* Инверс: хромосомын нэг хэсэг тасраад 180o эргээд буцаж залгагдах.
* Инсерц: генийн хооронд ямар нэг хэсэг чихэж орох.

### Нэг нуклеотидын солио

* Нон–сенс: утгатай код утгагүй кодоор солигдох.
* Мин–сенс: утгатай код утгатай кодоор солигдох.

### Бусад

Динамик буюу экспансив мутаци: нэг үеэс дараагийн үед шилжих тусам тодорхой нэг дараалал уртсаж байх.
Микроделеци: 1-2 нуклеотид тасарч алга болох.
Кодын хүрээний шилжилт: аль нэг нуклеотид алдагдах эсвэл нэмэгдсэнээс кодын бүтцэд өөрчлөлт орж өөр амин хүчил, улмаар буруу уураг үүсэх.
# Байгалийн шалгарал

Байгалийн шалгарал- Зааны хошүүны жишээ
**Байгалийн шалгарал** (англи. Natural selection, франц. Sélection naturelle, орос. Естественный отбор)- Эволюцийн үндсэн фактор. Байгаа орчин нөхцөлд илүү дасан зохицох чадвартай хэсгийн эзлэх тоо нэмэгдэж, дасан зохицох чадваргүй хэсгийн тоо буурдаг жамтай. Энэхүү нэр точьёог английн нэрт эрдэмтэн Чарльз Дарвин гаргаж түгээсэн байна.
# Дасан зохицолт (биологи)

**Дасан зохицолт (биологи)** (латин. *adaptatio* — «дасал») - Хувьслын явцад организмын гадаад орчин нөхцөл, түүний дотор морфофизиологийн болон зан үйлийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд дасан зохицох явдал юм. Дасан зохицолт нь тодорхой амьдрах орчинд амьд үлдэх, абиотик болон биологийн хүчин зүйлүүдэд тэсвэртэй байх, түүнчлэн бусад зүйл, популяци, хувь хүмүүстэй өрсөлдөхөд амжилтанд хүрэх боломжийг олгодог.

Амьд биетийн гадаад орчны байгалийн нөхцөлд дасан зохицох чадварыг эрт дээр үеэс хүмүүс хүлээн зөвшөөрдөг байв. 19-р зууны дунд үе хүртэл үүнийг байгалийн анхны зохистой байдлаар тайлбарлаж байв. Чарльз Дарвины хувьслын онол нь байгалийн шалгарлын үндсэн дээр дасан зохицох үйл явцын шинжлэх ухааны тайлбарыг хийсэн байдаг.

Дараах дасан зохицох тогтолцоо байдаг. Үүнд:

* Дасан зохицох тогтолцоо (биологи)
* Дасан зохицох тогтолцоо (нийгэм судлал)
* Дасан зохицох тогтолцоо (кибернетик)
* Дасан зохицох тогтолцоо (удирдагын онол)
* Дасан зохицох тогтолцоо (компьютерын)
# Дивергенци (биологи)

Шинэ хэлбэр үүсэж бий болох нь экологийн ба тухайн газар орны нөхцөлд зохицох явдалтай ямагт холбоотой. Шалгарлын замаар бие махбодийн шинж тэмдгүүд салж холдох процессыг **дивергенци** гэнэ. Энэ нь конвергенцийн эсрэг үзэгдэл болно. Дивергенци нь тухайн газар орны нөхцөл өөр байсантай холбоотой явагдана. Дивергенциэр бие махбодийн шинэ бүлгийг үүсгэх эх үүсвэр болно. Дивергенци зөвхөн зүйлд бус төрөл, овог, багийн хэмжээнд байгалийн шалгарлын замаар явагдана. Жишээлбэл, мэрэгчдийн багийн амьтад янз бүрийн амьдрах орчноос биеийн хэлбэр, бүтэц өөр өөр болсон: хэрэм, олби, зурам, тарвага, хулгана, алагдаага, минж гэх мэт.
# Нийтлэг удам угсаа

Хувьслын биологийн чиглэлд бүлэг организмууд нэг удам угсаатай байдаг. Дэлхий дээрх бүх амьд организмууд нийтлэг өвөг дээдсээс гаралтай гэсэн онолыг хүчтэй дэмждэг. Чарльз Дарвин "Зүйлийн гарал үүслийн тухай" номдоо хувьслын үйл явцаар дамжуулан бүх нийтийн нийтлэг удам угсааны тухай онолыг дэвшүүлж, "Амьдралын талаарх энэхүү үзэлд хэд хэдэн хүч чадал нь анхнаасаа олон хэлбэрээр эсвэл нэг хэлбэрээр амьсгалсан бөгөөд хэд хэдэн эрх мэдэлтэй байдаг" гэж хэлсэн байдаг. Сүүлчийн бүх нийтийн өвөг дээдэс (LUA) (эсвэл сүүлчийн бүх нийтийн нийтлэг өвөг дээдэс, LUCA) нь одоо байгаа бүх организмын хамгийн сүүлийн үеийн нийтлэг өвөг дээдэс юм. Энэ нь 3.9 тэрбум жилийн өмнө үүссэн гэж үздэг. Бүх нийтийн нийтлэг удам угсааны нотолгоо Нийтлэг биохими ба генетикийн код Амьдралын бүх мэдэгдэж буй хэлбэрүүд нь ижил биохимийн зохион байгуулалтад суурилдаг. Генетикийн мэдээллийг ДНХ-д кодлож, РНХ болгон хувиргаж, дараа нь рибосомоор (их төстэй) уураг болгон хувиргаж, ATP, NADH болон бусад энергийн эх үүсвэр болдог, гм. Ижил төстэй байдал нь эрчим хүчний тээвэрлэгч аденозин трифосфат (ATP), уурагт агуулагдах бүх амин хүчлүүд нь зүүн гарт байдаг (чираль байдал). Цаашилбал, генетикийн код ("орчуулгын хүснэгт"-ийн дагуу ДНХ-ийн мэдээлэл уураг болгон орчуулсан) нь нянгаас эхлээд хүн хүртэлх бүх мэдэгдэж буй амьдралын хэлбэрүүдтэй бараг ижил байдаг.
# Биологийн олон янз байдал

Канадын Хойд Саскаачиваны ойд ургадаг олон төрөл зүйлсийн мөөг
**Биологийн олон янз байдал** нь дэлхий дээрх амьдралын олон янз байдал, олон янз байдал юм. Биологийн олон янз байдал нь удамшлын (удамшлын хэлбэлзэл), төрөл зүйл (зүйлийн олон янз байдал), экосистемийн (экосистемийн олон янз байдал) түвшний өөрчлөлтийн хэмжүүр юм. Биологийн олон янз байдал дэлхий дээр жигд тархаагүй; Энэ нь ихэвчлэн халуун орны дулаан уур амьсгалтай, экваторын ойролцоох бүс нутагт анхдагч бүтээмж өндөр байдаг тул илүү их байдаг. Халуун орны ойн экосистем нь дэлхийн гадаргуугийн 10-аас бага хувийг эзэлдэг бөгөөд дэлхийн зүйлийн 90 орчим хувийг агуулдаг. Далайн биологийн олон янз байдал нь ихэвчлэн далайн гадаргуугийн температур хамгийн өндөр байдаг Номхон далайн баруун хэсэгт, бүх далай дахь өргөргийн дунд хэсэгт байдаг эрэг дагуу өндөр байдаг. Зүйлийн олон янз байдалд өргөргийн градиентууд байдаг. Биологийн олон янз байдал нь гол төлөв халуун цэгүүдэд бөөгнөрөх хандлагатай байдаг бөгөөд цаг хугацааны явцад нэмэгдэж байгаа боловч ойн хомсдолын үндсэн үр дүнд ирээдүйд удааширч магадгүй юм. Энэ нь амьдралыг тэтгэх хувьсал, экологи, соёлын үйл явцыг хамардаг

Дэлхий дээр урьд өмнө амьдарч байсан бүх зүйлийн 99.9% нь буюу таван тэрбум гаруй зүйл устаж үгүй болсон гэж тооцоолсон. Дэлхий дээрх одоогийн зүйлийн тоо 10 саяас 14 сая хүртэл байдаг бөгөөд үүнээс 1.2 сая орчим нь баримтжуулсан бөгөөд 86 гаруй хувийг хараахан тайлбарлаагүй байна. Дэлхий дээрх ДНХ-ийн суурь хосуудын нийт хэмжээ 5.0 х 1037 хэмжээтэй, 50 тэрбум тонн жинтэй. Харьцуулбал, биосферийн нийт масс дөрвөн их наяд тонн нүүрстөрөгч гэж тооцоолсон. 2016 оны 7-р сард эрдэмтэд дэлхий дээр амьдардаг бүх организмын сүүлчийн нийтлэг өвөг дээдсийн (LUCA) 355 генийн багцыг тодорхойлсон тухай мэдээлсэн.

Дэлхийн нас 4.54 тэрбум жил байна. Амьдралын хамгийн эртний маргаангүй нотолгоо нь дор хаяж 3.7 тэрбум жилийн тэртээ, геологийн царцдас өмнөх хайлсан Хадеаны эриний дараа хатуурч эхэлснээс хойш Эоархений эрин үе юм. Баруун Австралиас олдсон 3.48 тэрбум жилийн настай элсэн чулуунаас олдсон бичил биетний дэвсгэр чулуужсан олдворууд байдаг. Биоген бодисын бусад эртний биет нотолгоо бол Баруун Гренландаас олдсон 3.7 тэрбум жилийн настай мета-тунамал чулуулаг дахь бал чулуу юм.
# Хувьслын хөгжлийн биологи

Хувьслын хөгжлийн биологи (албан бусаар эво дево) нь янз бүрийн организмын хөгжлийн үйл явцыг харьцуулж, хөгжлийн үйл явц хэрхэн хөгжсөнийг дүгнэдэг биологийн судалгааны салбар юм.

Энэ талбар 19-р зууны  эхэн үеэс хөгжиж ирсэн бөгөөд үр хөврөл судлал нь нууцлаг зүйлтэй тулгарсан. Амьтан судлаачид үр хөврөлийн хөгжлийг молекулын түвшинд хэрхэн удирдаж байгааг мэдэхгүй байв. Чарльз Дарвин ижил төстэй үр хөврөлтэй байх нь нийтлэг удам угсаатай гэсэн үг боловч 1970-д он хүртэл ахиц дэвшил багатай байсан гэж тэмдэглэжээ. Дараа нь рекомбинант ДНХ технологи нь үр хөврөлийг молекул генетиктэй нэгтгэсэн. Эртний нээлт бол эукариотуудын өргөн хүрээний хөгжлийг зохицуулдаг гомеотик генүүд байв.

Энэ талбар нь хувьслын олон үндсэн ойлголтуудаас бүрддэг. Нэг нь гүн гомологи буюу шавьж, сээр нуруутан амьтад, цефалопод нялцгай биетүүдийн нүд зэрэг бие биенээсээ тусдаа хөгжсөн гэж бодож байсан өөр эрхтнүүд нь эво-дево генийн хэрэгслийн багцаас рах 6 зэрэг ижил төстэй генүүдээр хянагддаг болохыг тогтоосон.
# Зориуд селекц

Дарвины финчүүд
Зориуд селекц (мөн зохиомол сонголт) нь хүмүүс ихэвчлэн мэргэжлийн үржүүлэгчийн үржүүлдэг үүлдэр гэж нэрлэгддэг амьтан эсвэл ургамлын эрэгчинг сонгох замаар тодорхой фенотип шинж чанаруудыг сонгон хөгжүүлэхийн тулд амьтан, ургамлын үржлийг ашиглах үйл явц юм.

Гаршуулсан ургамлыг үүлдрийн сорт, сорт, сорт, үүлдэр гэж нэрлэдэг. Өөр өөр үүлдрийн хоёр цэвэр үүлдрийн амьтнаас эрлийз үүлдэр гаргах ба эрлийз ургамлыг эрлийз гэнэ.

Туршилтын луувангууд Цэцэг, хүнсний ногоо, жимсний модыг сонирхогчид болон арилжааны болон арилжааны бус мэргэжилтнүүд үржүүлж болно: гол ургац нь ихэвчлэн мэргэжлийн хүмүүсийн гарал үүсэлтэй байдаг.

Амьтны үржлийн ажилд зохиомол сонголт нь ихэвчлэн цус ойртолт, үүлдэр угсаа, удмаас ялгарах зэрэг аргуудтай хослуулсан байдаг. Ургамлын үржүүлгийн хувьд ижил төстэй аргыг ашигладаг. Чарльз Дарвин (Charles Darwin) 1859 онд хэвлэгдсэн "Зүйлийн гарал үүслийн тухай" номондоо зориуд селезкц цаг хугацааны явцад өөрчлөлтийг бий болгоход хэрхэн амжилтанд хүрсэн талаар ярилцжээ.

Чарльз Дарвин
Sectio\_caesarea Түүний эхний бүлэгт тагтаа, муур, үхэр, нохой зэрэг амьтдыг сонгон үржүүлэх, гаршуулах талаар авч үзсэн. Дарвин байгалийн шалгарлын онолыг дэвшүүлж, тайлбарлахын тулд зохиомол сонгон шалгаруулалтыг аналог болгон ашигласан боловч сүүлчийнх нь чиглүүлээгүй тусдаа үйл явц гэж эхнийхээс нь ялгажээ.
# Амин судлал

**Биологи** буюу **амин судлал** нь амьд организм түүний амьтай материйг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Судлах зүйл, амьд амьдралыг танин мэдэхийн тулд судалдаг боловч зарим амьгүй (амьтай ба амьгүй зүйлийн хоорондох) зүйлийг ч бас судалдаг (вирус, вироид, прион), ба ер нь биологийн судлах судлагдахууныг яг тухайлан тодорхойлон зааглах боломжгүй юм.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг :

| Yндсэн салбар | Жишээ | Салбар |
| --- | --- | --- |
| молекул | молекул биологи : уураг, ДНХ | органик хими, биохими, молекул биологи |
| бичил | эс (органит) | эсийн биологи, цитологи |
|  | (эс , организм нэг эстэн | микробиологи |
|  | эрхтэн, эд | физиологи, гистологи |
| том биетэн | организм, бодьгал | организмын биологи, анатоми |
| хүн ам зүй | хүн ам | хүн амын биологи, хүн амын генетик |
| тусгай зvйл | зүйл... |
| дэд-тусгай зvйл | популяц, экосистем | экологи, филогени |

Биологид амьд организмыг төрөлжүүлэн үзэж аливаа амьд организм хэрхэн оршин тогтнодог болон хоорондоо буюу бусад организмтай мөн хүрээлэн буй орчинтой хэрхэн зохицон оршдог тухай гол анхаарлаа чиглүүлдэг байна.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг ба тэдгээрийн салбар шинжлэх ухаануудын зарим болох ургамал судлал, амьтан судлал зэрэг нь эртний шинжлэх ухаан боловч аливаа амьтад, амьд организм нь үндсэндээ ижил бүтэцтэй болохоор бүхэлд нь судлах нь оновчтой гэж хэсэг эрдэмтэд үзсэнээс үүдэн 19-р зууны үеэс эхлэн биологийн шинжлэх ухаан нь бүрэн утгаараа цогцоор хөгжиж эхэлсэн түүхтэй. Одоо биологийн шинжлэх ухаан хамгийн түгээмэл томоохон шинжлэх ухаан гэж тооцогддог болсон. биологийн шинжлэх ухаанд эволюцийн онол нь үндсэн тулгуур онол юм.

## Үгийн гарал

Грекийн βίος (bíos) "амьдрал" ба λογία (logia) "судлал"

## Биологийн салбар шинжлэх ухаанууд

Агропедиа -- Анатоми -- Биоархеологи -- Биохими -- Молекул биологи -- Биогеохими -- Биомеханик -- Биофизик -- Биотехнологи -- Органик хими -- Ургамал судлал -- Эсийн биологи -- Хөгжлийн биологи -- Экологи -- Эволюци -- Ургамал ба амьтны аймаг -- Генетик -- Гистологи -- Иммунологи -- Анагаах ухаан -- Микробиологи -- Палентологи -- Патологи -- Философи -- Хэвлэл -- Таксономи -- Вирусологи -- Амьтан судлал

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

Энэ шинжлэх ухааны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Эртний Грек хэл

**Эртний Грек хэл** (грек. ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα [γλῶττα], hē Hellēnikḗ glôssa [glôtta]) нь МЭӨ 1500 оноос МЭӨ 300 он хүртэлх эртний Грек болон эртний ертөнцөд хэрэглэгдэж байсан грек хэлний нэгэн хэлбэр юм. Энэ нь ихэвчлэн дараах үеүүдэд хуваагддаг: Микений Грек (МЭӨ 1400–1200), Харанхуй эрин (МЭӨ  1200–800), Архаик эрин (МЭӨ 800–500), Сонгодог үе (c. МЭӨ 500–300).

Хэлний хөгжлийн янз бүрийн үеүүдийг онцолдог: Прото-Грек (МЭӨ XX-XVII зуун), Микен (МЭӨ XVI-XII зуун), Пост-Микен (МЭӨ XI-IX зуун), Архаик (МЭӨ VIII-VI зуун), Сонгодог ( МЭӨ V-IV зуун), Эллинист (МЭӨ III зуун - МЭ IV зуун).

Эртний Грек хэл нь Хомер болон 5-р зууны Афины түүхч, жүжгийн зохиолч, философичдын хэл байв. Энэ нь англи хэлний үгсийн санд олон үг нэмсэн бөгөөд Сэргэн мандалтын үеэс хойш барууны орнуудын боловсролын байгууллагуудын стандарт судлагдахуун байсаар ирсэн.

Эллин хэлний гэр бүлийн гарал үүсэл, анхны хэлбэр, хөгжил нь тухайн үеийн нотлох баримт дутмагаас үүдэн сайн судлагдаагүй хэвээр байна. Нийтлэг Прото-Индо-Европ хэл (Эртний Грек хэлтэй төстэй хэл) ба сонгодог үеээс салбарлан ямар грек аялгууд байсан байж болох талаар хэд хэдэн онол байдаг. Тэдгээр нь ерөнхий ижил бүтэцтэй боловч зарим нарийн ширийн зүйлээрээ ялгаатай. Энэ үеийн цорын ганц түүхэн баталгаажсан аялга бол Микений Грек хэл боловч түүний түүхэн аялга, тухайн үеийн түүхэн нөхцөл байдалтай уялдаж байгаа нь иймэрхүү хэлний бүлгүүд урьд нь ямар нэгэн хэлбэрээр хэдийнээ оршин тогтнож байсныг харуулдаг байна.

Эрдэмтэд эртний Грекийн үеийн гол аялга бүлгүүд МЭӨ 1120 оноос хойш Дорианы довтолгооны үед үүссэн гэж үздэг бөгөөд тэдний анхны цагаан толгойн үсэг МЭӨ 8-р зуунд гарч ирсэн гэж үздэг.

Энэ үеийн грекчүүд бүх Грекийн ард түмнийг дорианчууд, аеолианчууд, ионианчууд (Афинчуудыг оруулаад) гэсэн гурван үндсэн бүлэгтэй гэж үздэг бөгөөд тус бүр өөрийн гэсэн онцлогтой, өвөрмөц аялгатай байдаг.

Дундад зууны үед энэ хэл нь Византийн утга зохиолын хэлний загвар болж, Сэргэн мандалтын үед Баруун Европт сонгодог статустай болж, бичгийн уламжлалд чиглэсэн хэлээс ялгаатай нь орчин үеийн Грек хэл ярианы хэл болж илүү хөгжсөн байна.

## Орчин үе

Одоогийн байдлаар эртний грек хэлийг Бельги дэх ахлах сургууль, Нидерланд, Германы гимнази сургуулиудад заадаг хэвээр байгаа бөгөөд Грекийн дунд, ахлах сургуульд мөн суралцдаг байна. Эртний грекийн сонгодог, түүнчлэн хэсэгчлэн эртний (Гомер) үеийн орчуулсан уран зохиол нь Европ, Хойд Америкийн соёлын салшгүй хэсэг болжээ.

Өнөөдөр эртний Грекийн үгсийн сан нь Латин хэлтэй хамт орчин үеийн олон улсын үгсийн сан, ялангуяа шинжлэх ухаан, шинжлэх ухаан-техникийн нэр томъёоны үндэс суурь болж байна.
# Шинжлэх ухааны арга

**Шинжлэх ухааны арга** (грек. méthodos — судалгаа хийх болон мэдэх зам) гэдэг нь баримтыг олж авах, алдаа, алдааг засах, онолыг шалгах аргуудыг хэлдэг. Шинжлэх ухааны чиглэлийн байгууллага эсвэл тодорхой мэргэжилтэнг үйл ажиллагаандаа чиглүүлдэг журмын систем, бодит байдлын практик эсвэл онолын хөгжлийн техник, үйл ажиллагааны багц, түүнчлэн зохицуулалтын зарчим, үндэслэлийн арга, загвар гэх мэт юм.

Оксфордын англи хэлний толь бичигт шинжлэх ухааны аргыг " арга болон журам" гэж хэлдэг. 17 -р зуунаас хойших байгалийн шинжлэх ухааны онцлог шинж чанар нь системчилсэн ажиглалтаас бүрддэг, хэмжилт, туршилт , таамаглалыг томьёолох, шалгах, өөрчлөх гэх мэт.

Эрдэмтэн эмпирик нь хэмжигдэхүйц нотлох баримтуудыг цуглуулж, үндэслэлтэй үндэслэлийг ашигладаг. [2] Шинэ мэдлэг нь ихэвчлэн өмнөх мэдлэгийг тохируулах эсвэл тохируулах шаардлагатай байдаг.

**Шалгуур**

Шинжлэх ухааны судалгааны аргыг ялгах зүйл бол шалгуур гэж нэрлэгддэг асуулт юм. Энэ нь мэдлэг, итгэл үнэмшлээс ялгаатай нь үзэл баримтлал, онол нь шинжлэх ухаан мөн эсэхийг тодорхойлох арга бий юу гэсэн асуултын хариулт юм.

Үүнийг хэрхэн илэрхийлэх талаар олон санаа гарч ирсэн. Логик позитивистууд онолыг баталж чадвал шинжлэх ухаан гэж үздэг (үнэн нь батлагдсан). [4][5][6] Карл Поппер үүнийг алдаа гэж бодсон. Тэр онолыг няцаах ямар нэг арга байхгүй бол шинжлэх ухаан биш гэж бодсон (Буруу гэдгийг харуулсан). [7][8][9][10] Нөгөөтэйгүүр, Пол Фейерабенд ямар ч шалгуур байхгүй гэж бодсон. Түүний хувьд "юу ч болно" эсвэл ямар ч ажил хэрэг болно.
# Шинжлэх ухаан

**Шинжлэх ухаан** ("мэдлэг" гэсэн утгатай, *scientia* гэсэн латин үгнээс үүсэлтэй) гэдэг нь шинжлэх ухааны судалгааны арга дээр тулгуурласан мэдлэгийн цогц, өөрөөр хэлбэл судалгааны үр дүнгээр гарган авсан, зохион байгуулалтанд оруулсан цогц мэдлэг юм. Шинжлэх ухаан гэдэгт, зарим тохиолдолд хэрэглээний шинжлэх ухааныг оруулдаггүй байна.

Шинжлэх ухааныг 2 үндсэн том бүлэгт хувааж болно.

* Байгалийн шинжлэх ухаан - энэ нь байгалийн аливаа юмс үзэгдлийг судалдаг бүх төрлийн шинжлэх ухаанууд,
* Нийгмийн шинжлэх ухаан - энэ нь хүн болон нийгмийн юмc үзэгдлүүдийг судалдаг шинжлэх ухаанууд юм.

Зарим тохиолдолд Математикийг 3 дахь бүлэг болох хийсвэр шинжлэх ухаан (*formal science*) болгон ялгах нь байдаг. Учир нь математик нь дээр дурьдсан байгалийн болон нийгмийн шинжлэх ухаануудын аль алинтай нь төстэй болон ялгаатай талуудыг агуулсан байдаг байна. Хийсвэр шинжлэх ухаанд статистик, логикийн шинжлэх ухаанууд багтана. Хийсвэр шинжлэх ухаанд гарсан томоохон ололтууд нь физик болон биологийн, химийн шинжлэх ухаанд мөн томоохон дэвшил гарахад нөлөөлнө. Хийсвэр шинжлэх ухаан нь таамаглал, онол, физикийн хуулиудын үндэс болох ба улмаар тэдгээр нь байгалийн болон нийгмийн аливаа үзэгдэлийн мөн чанарыг нээх, илрүүлэх суурь болно.

18-19-р зуунаас өмнөх үед шинжлэх ухааны сэтгэхүйг гагцхүү оюун ухааны сэдэлт, дидуктив логикийн захирамжаар тодорхойлдог байв.

## Эшлэл

## Гадаад холбоос

 **Commons: Шинжлэх ухаан** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Math and e-Science
* NewScientist.com
* Science and Technology Information
* "*GSCE Science textbook*". Wikibooks.org
* Bookshelf National Center for Biotechnology Information
# Организм

**Организм** (эртний Грек хэлнээс ὄργανον (órganon) "хэрэгсэл, хэрэглүүр, багаж" гэх ба -ισμός (-ismós)) нь бие дааж амьдрах үүргийг гүйцэтгэдэг биологийн амьд системийг хэлнэ. Бүх амьд организм эсүүдээс тогтдог. Организмын тухай ойлголт нь амьдралын хамгийн бага функциональ нэгжийн үзэл баримтлалд суурилдаг. Организмд гол үүргийг гүйцэтгэдэг гурван шинж чанар бий:
• тасралтгүй байдал – үйл ажиллагааны алдагдалгүйгээр хуваагдах боломжгүй бүтэц,
• бие даасан байдал – аж ахуйн нэгж нь генетикийн өвөрмөц байдал, генетикийн нэгэн төрлийн, бие даасан байдлыг нэгэн зэрэг эзэмшдэг,
• ялгаатай байдал – генетикийн мэдээлэл нь нээлттэй системтэй (эс) байх ёстой.

Организмд олон эст амьтан, ургамал, мөөг; эсвэл протистууд, бактери, археа зэрэг нэг эсийн бичил биетүүд багтдаг. Бүх төрлийн организмууд нөхөн үржих, өсөх, хөгжих, хадгалах, гадны нөлөөнд тодорхой хэмжээгээр хариу үйлдэл үзүүлэх чадвартай. Ихэнх олон эст организмууд хөгжлийнхөө явцад төрөлжсөн эд, эрхтэнд хуваагддаг.

2016 онд дэлхий дээрх бүх организмын сүүлчийн өвөг дээдэс (LUCA) 355 гений багцыг тодорхойлсон.

 **Commons: Организм** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

Энэ биологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.