Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аргын тоолол

**Аргын тоолол** гэдэг нь дэлхий нарыг тойрох үечлэлийг ажиглан цаг хугацаа, он жилүүдийг тоолдог тоолол юм. Энэ ч утгаар аргын тооллыг мөн **нарны тоолол** хэмээн нэрлэдэг. Дэлхийн ихэнхи улс болон Монголд албан ёсоор хэрэглэгддэг Григорийн тоолол нь аргын тоолол юм.

## Мөн үзэх

* Григорийн тоолол
# Улирал

Улирал
Улирал гэдэг нь тухайн бүс нутгийн цаг агаар, экологийн өөрчлөлт, болон өдрийн гэрлийн уртын өөрчлөлтөд тулгуурлан жилийн хугацааг хуваасан нэг хэсэг юм. Дэлхий дээр улирлууд нь Дэлхийн нарыг тойрон эргэх замын хазайлтын тэнхлэгийн параллел байдлаас үүддэг. Сэрүүн болон туйлын бүс нутагт улирлуудыг Дэлхийн гадаргууд тусах нарны гэрлийн эрчим өөрчлөгдөх байдлаар тодорхойлдог. Эдгээр өөрчлөлт нь зарим амьтдыг ичээлэх эсвэл нүүдэллэхэд хүргэж, ургамлуудыг намжаахад хүргэж болдог. Янз бүрийн соёл иргэншил нь орчин үеийн болон түүхэн цаг үеийн улирлын тоог өөр өөрөөр тодорхойлдог.

Хойд хагас бөмбөрцөгт тав, зургадугаар сар болон долдугаар сард нарны гэрэл хамгийн шууд тусдаг (иймээс зургадугаар сард "Зуны дунд" баярыг уламжлал ёсоор тэмдэглэдэг), учир нь энэ үед хагас бөмбөрцөг Нартай шууд харгалздаг. Харин Өмнөд хагас бөмбөрцөгт энэ нь арваннэгдүгээр, арванхоёрдугаар сар болон нэгдүгээр сард тохиодог. Дэлхийн тэнхлэгийн хазайлт нь зуны саруудад нарыг тэнгэрт илүү өндөрт байлгаж, нарны цацраг ихсэхэд хүргэдэг. Улирлын хожимдлын улмаас Өмнөд хагас бөмбөрцөгт хамгийн дулаан сарууд нь зургадугаар, долдугаар болон наймдугаар сар байдаг.
# Билгийн тоолол

**Билгийн тоолол** гэдэг нь сар дэлхийг тойрох үечлэлийг ажиглан цаг хугацаа, өдөр сарыг тоолдог тоолол юм. Энэ ч утгаар билгийн тооллыг мөн **сарны тоолол** хэмээн нэрлэдэг. Монголд билгийн тооллыг аргын тоололтой хамт хэрэглэж байна.

Билгийн тоолол гэдэг нь сар дэлхийг нэг бүтэн тойрох үечлэлд суурилсан цаг тоолол ба Япон, Хятад, Монгол зэрэг дорнын олон оронд хэрэглэдэг. Сар дэлхийг бүтэн тойрох хугацаа нь 29.5 хоног ба 12 сардаа үржүүлээд үзвэл 354 хоног буюу жилд байх ёстой хоногоос 11 хоногийн зөрүүтэй. Үүнийг зохицуулахын тулд дөрвөн жил тутамд 11+11+11=33 хоног буюу "илүү сар" нэртэй нэг сар нэмдэг.

Билгийн тоолол нь Энэтхэгээс Төвөдөд, дараа нь Төвөдөөс Монголд 16-р зууны сүүлээр нэвтэрсэн уламжлалт цаг тоолол бөгөөд 1027 оны 1 сарын 29-өөс эхэлдэг.

1. Хулгана жил
2. Yхэр жил
3. Бар жил
4. Туулай жил
5. Луу жил
6. Могой жил
7. Морин жил
8. Хонин жил
9. Мичин жил
10. Тахиа жил
11. Нохой жил
12. Гахай жил

## Мөн үзэх

* Аргын тоолол

## Гаднын холбоос

* Монгол билгийн тооллын календарь