Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Куанжү

| Куанжү
광주광역시 |
| --- |
| Метрополитан хот |
| Куанжү Метрополитан хот 광주광역시 |
| Солонгос галиглал |
|  • Хангыл | 광주광역시 |
|  • Ханжа | 光州廣域市 |
|  • Шинэ латинчлал | Gwangju-gwangyeoksi |
|  • Маккьюн-Райшауэр | Kwangju-gwangyŏksi |
|  |
| ДалбааЛого |
|  |
|  |
| КуанжүӨмнөд Солонгос дахь байршилКуанжүАзи дахь байршилКуанжүДэлхий дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Бүгд Найрамдах Солонгос Улс |
| Бүс нутаг | Хунам |
| Дүүрэг | 5 |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хотын дарга–зөвлөл |
|  • Хотын дарга | Кан Гижүн (Ардчилсан) |
|  • Биет | Куанжү хотын зөвлөл |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 501.24 км2 (193.53 бээр2) |
| Хүн ам (2024 оны 9 сар) |
|  • Нийт | 1,411,357 |
|  • Нягтрал | 2,800/км2 (7,300/бээр2) |
|  • Аялга | Чолла |
| ДНБ |
|  • Нийт | ₩ 45 их наяд $ 36 тэрбум(2022) |
| Цагийн бүс | UTC+9 (Солонгосын стандарт цаг) |
| Бүсийн дугаар | +82-61 |
| ISO 3166 код | KR-29 |
| Вэб сайт | Албан ёсны вэбсайт (Англи хэл) |

**Куанжү** (Кванжу, Гуанжу; сол. 광주 *куанг-жү*; Англи: Gwangju; Орос: Кванджу) — Өмнөд Солонгосын өрнө-өмнөд байдаг, улсынхаа 6-р том, саятан хот.

## Засаг захиргааны хуваарь

Куанжү хот дотроо 5 дүүрэг (구 - үгийн эхэнд *кү*, адагт *гү*) болж хуваагддаг.

| Газрын зураг | Нэр | Монгол утга | Солонгос |
| --- | --- | --- | --- |
|
Пүг
Тун
Куансан
Нам
Со
 |
| **— дүүрэг** — (солонгосоор 구 **кү**) |
| Пүг-гү | умар дүүрэг | 북구 |
| Тун-гү | дорно дүүрэг | 동구 |
| Куансан-гү | уурхайн дүүрэг | 광산구 |
| Нам-гү | өмнө дүүрэг | 남구 |
| Со-гү | өрнө дүүрэг | 서구 |

Дөрвөн дүүрэг нь цааш олон хороо (동 *dong* буюу *тун*, *дун*) болж задардаг.

## Зургийн сан

* Хотын үзэмж

## Мөн үзэх

* Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт

## Эшлэл
# Чэчонь

Өмнөд Солонгос болон Умард Чүнчон муж дахь **Чэчонь хотЧэчонь** (Чэчон, Жэчонь, Жэчонь; солонгосоор 제천시 - чэ-чонг-ши; англиар Jecheon) — Өмнөд Солонгос улсын Умард Чүнчон мужийн хот (시 ши). 882.47 км² газар нутагт нь 2011 оны эцэст 137,689 хүн оршин сууж байсан. Хотын нутаг одоогийн байдлаар 1 балгас (ып), 7 сум (мёнь), 9 хороо (тун) болон хуваагдаж байгаа.

## Энд төрсөн хүн

* Ом Жон-хуа (1969-) — Өмнөд Солонгосын эмэгтэй поп дуучин.

## Зураг

*
*
*

Энэ Өмнөд Солонгос улсад хамаарах өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Үлсан

| Үлсан
울산시 |
| --- |
| Өргөн Хот |
|   галиглал |
|  • Хангыл | 울산광역시 |
|  • Ханжа | 蔚山廣域市 |
|  • Шинэ латинчлал | Ulsan gwang-yeoksi |
|  • Маккьюн–Райшауэр | Ulsan gwangyŏksi |
| Үлсаны хотын төв, агаарын үзэмж, Симнитэбат гүүр, Гажисан мужийн цэцэрлэгт хүрээлэн, Дэвангам цэцэрлэгт хүрээлэн |
| ДалбааЛого |
|  |
|  |
| ҮлсанӨмнөд Солонгос дахь байршилҮлсанАзи дахь байршилҮлсанДэлхий дахь байршил |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Өмнөд Солонгос |
| Аймаг | Ённам |
| Дүүрэг | 5 (1 хошууг оруулан) |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хотын дарга–Зөвлөл |
|  • Хотын дарга | Ким Дугём (Ард түмний хүч) |
|  • Биет | Үлсан Хотын Зөвлөл |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 1,057.136 км2 (408.162 бээр2) |
| Хүн ам (10 сар, 2022) |
|  • Нийт | 1,111,707 |
|  • Байр | Солонгост 8-д |
|  • Нягтрал | 1,100/км2 (2,700/бээр2) |
|  • Аялга | Кёнсан |
| Иргэдийн нэршил | Үлсанчууд |
| ДНБ |
|  • Total | ₩ 86 их наяд $ 69 тэрбум (2022) нэг хүнд ноогдох $ 63,017 (2023) |
| Бүсийн дугаар | +82-52(2) |
| ISO 3166 код | KR-31 |
| Цэцэг | Лийр цэцэг |
| Мод | Гинкго |
| Шувуу | Цасч дэглий |
| Вэб сайт | Албан ёсны цахим хуудас (Англи хэлээр) |

**Үлсан** (сол. 울산, 蔚山), албан ёсоор **Үлсан их хот** нь 1.1 сая гаруй хүн амтай, Өмнөд Солонгосын долоо дахь том их хот юм. Тус орны зүүн өмнөд хэсэгт, өмнө талаараа Пүсань, хойд талаараа Гёнжү, зүүн талаараа Япон тэнгис (Дорнод тэнгис)-ээр хүрээлэгдэн оршино.

Үлсан хотод Өмнөд Солонгосын аж үйлдвэрийн гол хөдөлгөгч хүч болох *Үлсан Аж Үйлдвэрийн Дүүрэг* байх бөгөөд түүнд дэлхийд томд тооцогдох Хьюндай Мотор корпорацийн автомашин угсрах үйлдвэр, Хьюндай Хүнд Үйлдвэр корпорацийн хөлөг онгоцны үйлдвэр, СК Энерги корпорацийн нефть боловсруулах үйлдвэр байдаг. 2008 оны байдлаар Үлсан хотын нэг хүнд ногдох ДНБ $63,817 байсан нь Өмнөд Солонгостоо хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

## Мөн үзэх

* Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт

## Эшлэл

## Цахим холбоос

 **Commons: Үлсан** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Үлсаны гадаад оршин суугчдад зориулсан сайт
* Албан ёсны сайт
* Солонгосын Аялал Жуулчлалын Байгууллага: Үлсан
# Тэжон

| Тэжон
대전 |
| --- |
| Метрополитан хот |
| Тэжон метрополитан хот 대전광역시 |
|   галиглал |
|  • Хангыл | 대전광역시 |
|  • Ханжа | 大田廣域市 |
|  • Шинэ латинчлал | Daejeon-gwangyeoksi |
|  • Маккьюн-Райшауэр | Taejŏn-gwangyŏksi |
| Пумүнсан уулнаас харагдах Тэжон хотҮам түүхэн цэцэрлэгт хүрээлэнТэжончонЗасгийн газрын цогцолборТэжон галт тэрэгний буудал |
| ДалбааЛого |
|  |
|  |
| Тэжон |
| Солбицол: ﻿ / ﻿ |
| Улс |  Өмнөд Солонгос |
| Бүс нутаг | Хусо |
| Дүүрэг | 5 |
| Засаг захиргаа |
|  • Төрөл | Хотын дарга–зөвлөл |
|  • Хотын дарга | Ли Жанвү (Ард түмний хүч) |
|  • Биет | Тэжон хотын зөвлөл |
| Газар нутаг |
|  • Нийт | 539.85 км2 (208.44 бээр2) |
| Хүн ам (2023) |
|  • Нийт | 1,470,336 |
|  • Нягтрал | 2,700/км2 (7,100/бээр2) |
|  • Аялга | Чүнчон |
| ДНБ |
|  • Нийт | ₩ 50 их наяд $ 40 тэрбум (2022) |
| ISO 3166 код | KR-30 |
| Вэб сайт | daejeon.go.kr |

**Тэжон** (*Дэжон*; сол. 대전, солонгос дуудлага нь ) — Өмнөд Солонгосын тавдугаар их хот. Өмнөд Солонгосын бусад өргөн хотын (광역 - «өргөн», 시 - «хот») адилаар **Тэжон өргөн хот** гэдэг нэртэй, аль нэгэн аймагт харьяалагдахгүй. Хаяа залгаа байгаа Өмнөд Чүнчон аймгийн засгийн төв нь Тэжон. Бас улсынх нь зарим төрийн байгууллага Сөүлд биш энэ хотод байдаг.

Хотын нэр монгол хэлнээ солонгос дуудлага, түүнээс улбаалсан Орос: Тэджон гэдэгтэй ханьсаж, зөвөөр нь **Тэжон** гэнэ. Тэгэхдээ бас солонгос бичгийн шинэ галиг, Англи: Daejeon үгийн онц хүртээмжээр Дэжон гэж бичигдэх нь ч байдаг.

Сөүлээс Тэжон, цааш Пусан хүрэх улсын чанартай хурдны зам, төмөр зам гэж байдаг. Энэ тээврийн гол харгуй замыг Кёнбу гэдэг. Энэ замтай баруун урд зүгийн Куанжу, цааш Мокпо хот хүрэх үндсэн авто зам, төмөр зам Тэжонд холбогддог учир Тэжон хот улсынхаа зам тээврийн зангилаа төв цэг нь болдог юм. Кёнбү төмөр зам 1905 онд, Мокпо хүрэх Хунам төмөр зам 1926 онд баригдсанаар урьд цагт жижиг суурин байсан Тэжонд хүн ард цугларч одоо том хот болжээ. Мөн Тэжон шинжлэх ухаан, технологийн дагнасан хэдэн сайн сургууль, хүрээлэнтэй байдаг. Сөүлээс Тэжон хүртэл 167.3 км, Тэжоноос Бусан хүртэл 294 км, Тэжон Кванжугийн хооронд 169 км зайтай.

Тэжон хотын нутаг дотроо 5 дүүрэгт (구 кү) хуваагддаг.

## Ах дүү хотын барилдлага

* Японы Оода (1987)
* Америкийн Сиэтл (1989)
* Унгарын Будапешт (1994)
* Хятадын Нанжин (1994)
* Канадын Калгари (1996)
* Мексикийн Гвадалахара (1997)
* Шведийн Уппсала (1999)
* Оросын Новосибирск (2001)
* Австралийн Брисбен (2002)
* Японы Саппоро (2010)

## Мөн үзэх

* Тэгү
* Чүнчон

## Эх сурвалж, тайлбар
# Жил

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| буриад кирилл. | жэл |
| монгол кирилл. | жил |
| халимаг кирилл. | җил |

**Жил** гэдэг нь дэлхий нарыг нэг удаа бүтэн тойрох хугацааг хэлдэг юм. Энэ Юлийн жилээр бол 365.25 хоног байдаг. Үүнтэй адилаар өөр аль ч гаригийн жилийг тодорхойлж болно: жишээ нь, "Будын жил" гэвэл буд гариг нарыг нэг удаа тойрох хугацааг хэлнэ.

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Даваа гараг

**Даваа** нь долоо хоногийн эхний (ISO 8601 стандартын дагуу), эсвэл хоёр дахь (Ням гарагаас эхэлж тоолбол) хоног (өдөр) юм.

Монголчууд энэ өдрийг Монгол хэлэнд дэлхийн дагуул болох Сар гэсэн утгатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжлалтай учир байна. Хамгийн түгээмэл нь Төвөд гаралтай "Даваа", үүнээс гадна Санскрит гаралтай **Сумьяа**, мөн Монголчилсон **Саран өдөр** гэж нэрлэгддэг.
# Мягмар гараг

**Мягмар** нь долоо хоногийн хоёр (ISO 8601 стандартын дагуу), эсвэл гурав дахь (Ням гарагаас эхэлж тоолбол) хоног (өдөр) юм.

Монголчууд энэ өдрийг Монгол хэлэнд 3 янзаар нэрлэдэг уламжлалтай учир байна. Энэ нь тэнгэрийн эрхэс болох Ангараг гаригийг илтгэх Төвөд гаралтай "Мягмар" гэж нэрлэдэг бөгөөд, үүнээс гадна Санскрит гаралтай **Ангараг** болон Монголчилсон **Гал өдөр** гэж нэрлэгддэг.
# Лхагва гараг

**Лхагва** нь Мягмар ба Пүрэв гаргийн хоорондох долоо хоногийн өдөр юм. Энэ өдөр олон улсын ISO 8601 стандартын дагуу гурав, эсвэл Ням гарагаас эхэлж тоолдог улсуудад долоо хоногийн дөрөв дэх өдөр юм.

Монголчууд энэ өдрийг Монгол хэлэнд 3 янзаар нэрлэдэг уламжлалтай учир байна. Энэ нь сансрын эрхэс болох Буд гариг гэсэн утгатай Төвөд гаралтай "Лхагва", үүнээс гадна Санскрит гаралтай **Буд** болон Монголчилсон **Усан өдөр** гэж нэрлэгддэг.
# Пүрэв гараг

**Пүрэв** нь долоо хоногийн дөрөв (ISO 8601 стандартын дагуу), эсвэл тав дахь (Ням гарагаас эхэлж тоолбол) хоног (өдөр) юм.

Монголчууд энэ өдрийг монгол хэлэнд Бархасбадь гаригийг илтгэх 3 янзаар нэрлэдэг уламжлалтай учир байна. Хамгийн түгээмэл нь төвөд гаралтай "Пүрэв" гэгддэг, үүнээс гадна санскрит гаралтай **Бархасбадь** болон монголчилсон **Модон өдөр** гэж нэрлэгддэг.
# Баасан гараг

**Баасан** нь долоо хоногийн тав дахь (ISO 8601 стандартын дагуу), эсвэл зургаа дахь (Ням гарагаас эхэлж тоолбол) хоног (өдөр) юм.

Монголчууд энэ өдрийг Монгол хэлэнд сансрын эрхэс Сугар гаригийг илтгэх 3 янзаар нэрлэдэг уламжлалтай учир байна. Хамгийн түгээмэл нь Төвд гаралтай "Баасан" гэгддэг, үүнээс гадна Санскрит гаралтай **Сугар** болон монголчилсон **Төмөр өдөр** гэж нэрлэгддэг.
# Бямба гараг

**Бямба** нь долоо хоногийн зургаа дахь (ISO 8601 стандартын дагуу), эсвэл долоо дахь (Ням гарагаас эхэлж тоолбол) хоног (өдөр) юм.

Монголчууд энэ өдрийг Монгол хэлэнд сансрын эрхэс болох Санчир гаригийг илтгэх 3 янзаар нэрлэдэг уламжлалтай учир байна. Хамгийн түгээмэл нь Төвөд гаралтай "Бямба" гэгддэг, үүнээс гадна Санскрит гаралтай **Санчир** болон Монголчилсон **Шороон өдөр** гэж нэрлэдэг.
Мөн аман ярианд **Хагас сайн өдөр** гэх нь бий.
# Ням гараг

**Ням** нь долоо хоногийн долоо дахь (ISO 8601 стандартын дагуу), эсвэл эхний хоног (өдөр) юм.

Монголчууд энэ өдрийг Монгол хэлэнд дэлхийг гэрэлтүүлэгч од болох Нараар нэрлэдэг. Эдгээр нь төвөд хэлнээс гаралтай "Ням", санскрит гаралтай **Адьяа** юм.
Мөн амралтын өдөр тул албан бус хэлэнд **Бүтэн сайн өдөр** гэж нэрлэнэ.
# Долоо хоног

**Долоо хоног** гэдэг нь аргын тооллоор бүхэл долоон хоног (өдөр)-ийн нэр юм. Нэг жилд **365.25 хоног** байдаг гэвэл дунджаар **52 долоо хоногоос** бүрддэг. Сонирхолтой нь монголчууд долоо хоногийн өдрүүдийг төвөд, самгардиас гаралтай нэрээр, эсвэл монголчилж нэрлэдэг. Дийлэнхдээ төвөд гаралтай нэрээр нэрлэнэ.

БНМАУ-ын жилүүдэд ажлын 5 өдөр, хагас ажлын 1 өдөр, бүтэн амралтын 1 өдөр байснаас уламжлаад эхний 5 өдрийг "Ажлын өдрүүд", 6 дахь өдрийг "Хагас сайн өдөр", 7 дахь өдрийг "Бүтэн сайн өдөр" гэх аман ярианы уламжлал бий.

**Долоо хоногийн өдрийн нэрс**
| Дэс нэр | **Төвөд гаралтай** | **Самгарди гаралтай** | **Монголчилсон** | Монгол | Англи | Төлөөлөх гараг эрхэс | Гарагуудын бэлгэдэл | Нордик | Япон | Солонгос |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Нэг дэх өдөр (1) | Даваа гараг | Сумьяа гараг | Саран өдөр | Саран өдөр | Monday | Сар | Сэтгэл хөдлөл, Ээж | Manidagr- Саран өдөр | Саран өдөр-
月曜日 | Саран өдөр -
월요일 |
| Хоёр дахь өдөр (2) | Мягмар гараг | Ангараг гараг | Гал өдөр | Улаан нүдэн өдөр | Tuesday | Ангараг | Дайн | Tyr-Дайны бурхан | Гал өдөр-
火曜日 | Гал өдөр-
화요일 |
| Гурав дахь өдөр (3) | Лхагва гараг | Буд гараг | Усан өдөр | Үлэмж өдөр | Wednesday | Буд | Саруул сэцэн ухаан | Odin(woden)-
бүхний бурхан | Усан өдөр-
水曜日 | Усан өдөр-
수요일 |
| Дөрөв дэх өдөр (4) | Пүрэв гараг | Бархасбадь гараг | Модон өдөр | Гадас өдөр | Thursday | Бархасбадь | Аз | Thor-
Цахилгаан | Модон өдөр-
木曜日 | Модон өдөр-
목요일 |
| Тав дахь өдөр (5) | Баасан гараг | Сугар гараг | Төмөр өдөр | Цолмон өдөр | Friday | Сугар | Хайр, романс | Frigg-
Одины эхнэр (хайрыг бэлэгдэх) | Мөнгө/алтан өдөр-
金曜日 | Алтан өдөр-
금요일 |
| Хагас сайн өдөр (6) | Бямба гараг | Санчир гараг | Шороон өдөр | Хишиг өдөр | Saturday | Санчир | Сахилга бат | Sunnunott-
халуун ванн | Шороон өдөр-
土曜日 | Шороон өдөр-
토요일 |
| Бүтэн сайн өдөр (7) | Ням гараг | Адьяа гараг | Наран өдөр | Наран өдөр | Sunday | Нар | Нар, эго | Sol-
Нар | Наран өдөр-
日曜日 | Наран өдөр-
일요일 |
# Секунд

|  |
| --- |
| **Секунд** |
|  |
| Дүрс дээрх гэрэл ойролцоогоор секунд тутамд 1 удаа анивчиж байна |
| **Товчхон** |
| **Нэгжийн систем** | СИ-н үндсэн нэгж |
| **Хэмжигдэхүүн** | хугацаа |
| **Тэмдэглэгээ** | сек эсвэл с |

**Секунд** нь олон улсын нэгжийн СИ системийн болон өөр бусад системүүдийн цаг хугацааг хэмжих үндсэн нэгж юм. Тэмдэглэгээ нь с
(олон улсад: s). Цагийг 60 хуваасны нэг болох минутыг 60 хуваасны нэг нь 1 секунд юм.

Нийтийн тооллын 1000 оноос 1960 он хүртэл 1 секундыг нарны тооллын дундаж 1 хоногийн 1/86,400 хэсэгтэй тэнцэх хугацаа гэж тодорхойлдог байсан бөгөөд энэ нь одоо ч зарим одон орны ухагдахуунд хэрэглэгдэж байна. 1960-аас 1967 оны үед секундыг дэлхий нарыг тойрох орбитын үетэй жишин тодорхойлдог байсан бол одоо үед атомын ойлголтуудаар илүү нарийн тодорхойлдог болсон.

## СИ дэх зэргүүд

СИ-н зэргийн нэршилүүд нь ихэвчлэн секундээс богино агшинг илэрхийлэхэд хэрэглэгддэг. Секундээс урт хугацааг өдөр, сар, жил зэргээр хэмждэг

секунд (с)-н зэргүүд| Хасах зэргүүд |  | Нэмэх зэргүүд |
| --- | --- | --- |
| Тоон утга | Тэмдэглэгээ | Нэр |  | Тоон утга | Тэмдэглэгээ | Нэр |
| 10−1 | дс | децисекунд |  | 101 | дас | декасекунд |
| 10−2 | сс | сантисекунд |  | 102 | гс | гектосекунд |
| 10−3 | **мс** | **миллисекунд** |  | 103 | кс | килосекунд |
| 10−6 | **µс** | **микросекунд** |  | 106 | Мс | мегасекунд |
| 10−9 | **нс** | **наносекунд** |  | 109 | Гс | гигасекунд |
| 10−12 | пс | пикосекунд |  | 1012 | Тс | терасекунд |
| 10−15 | фс | фемтосекунд |  | 1015 | Пс | петасекунд |
| 10−18 | ас | аттосекунд |  | 1018 | Эс | эксасекунд |
| 10−21 | зс | зептосекунд |  | 1021 | Зс | зеттасекунд |
| 10−24 | йс | йоктосекунд |  | 1024 | Йс | йоттасекунд |
| Түгээмэлүүдийг нь тодруулав. |

Энэ физикийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Сар (тоолол)

**Сар** гэдэг нь цагалбарт хэрэглэгддэг цаг хугацааны нэгж юм. Анхлан Месопотамид хэрэглэгдэж эхэлжээ.

Сар нь сарны дэлхийг тойрох үеэс үүдэлтэй буюу сарны тооллоос гаралтай юм. Энэ ч утгаараа сар хугацааны "сар" нь дэлхийн дагуул "сар"-тай адил хэлж бас бичдэг юм. Хэдийгээр сарны тооллоос гаралтай ч одоо аргын болон билгийн аль ч тоололд хэрэглэж байна.

## Григорийн тоололд

Нэг сард 28-аас 31 хүртэлхи хоног байдаг. Нэг жилд 12 сар байна.

2 гараа зэрэгцүүлж бариад зүүн гарын чигчий хурууны үений ясны гүдгэрээс эхлэн нэгдүгээр сарыг тоолоход гүдгэр дээр оногдох сарууд 31 хоногтой байдаг ба хүнхэр дээр оногдох хоёрдугаар сараас бусад сарууд 30 хоногтой байдаг (хоёрдугаар сар ердийн жилд 28, өндөр жилд 29 хоногтой байна).
Төгөлдөр хуурын гарын F нотноос эхлэн нэгдүгээр сарыг тоолоход цагаан товчлуур дээр оногдох сарууд 31 хоногтой байдаг.

| Тоогоор | Нэр | Хоногийн тоо |
| --- | --- | --- |
| 1 | Нэгдүгээр сар | 31 |
| 2 | Хоёрдугаар сар | ердийн жилд 28, өндөр жилд 29 |
| 3 | Гуравдугаар сар | 31 |
| 4 | Дөрөвдүгээр сар | 30 |
| 5 | Тавдугаар сар | 31 |
| 6 | Зургадугаар сар | 30 |
| 7 | Долоодугаар сар | 31 |
| 8 | Наймдугаар сар | 31 |
| 9 | Есдүгээр сар | 30 |
| 10 | Аравдугаар сар | 31 |
| 11 | Арваннэгдүгээр сар | 30 |
| 12 | Арванхоёрдугаар сар | 31 |

## Саруудын Монгол нэр

| Дугаар | Тоон нэр | Билгийн тооллын нэр | Монгол нэр | Улиралын нэр |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Нэгдүгээр сар | Бар сар | Хувь сар (хуби) | Хаврын эхэн сар |
| 2 | Хоёрдугаар сар | Туулай сар | Хужир сар (хужир)/Худал Үгөлжин сар | Хаврын дунд сар |
| 3 | Гуравдугаар сар | Луу сар | Үгэлжин сар (өхэлжин)/Үнэн Үгөлжин сар | Хаврын адаг сар |
| 4 | Дөрөвдүгээр сар | Могой сар | Хөхөө сар (хөхэ) | Зуны эхэн сар |
| 5 | Тавдугаар сар | Морь сар | Улару сар (улару)/Худар сар | Зуны дунд сар |
| 6 | Зургаадугаар сар | Хонь сар | Уйруу сар (уйру)/ Нажир сар | Зуны адаг сар |
| 7 | Долоодугаар сар | Бич сар | Хуран сар (хуран/гуран) | Намрын эхэн сар |
| 8 | Наймдугаар сар | Тахиа сар | Буга сар (бугу) | Намрын дунд сар |
| 9 | Есдүгээр сар | Нохой сар | Хуц сар (хуча) | Намрын адаг сар |
| 10 | Аравдугаар сар | Гахай сар | Хэлэбдүр сар (кэлтүр сар) | Өвлийн эхэн сар |
| 11 | Арваннэгдүгээр сар | Хулгана сар | Идэлэхү сар | Өвлийн дунд сар |
| 12 | Арванхоёрдугаар сар | Үхэр сар | Хөхөлөр сар (хөхэлэр) | Өвлийн адаг сар |

## Эх сурвалж
# Шөнө

Токиогийн шөнө

| Хадмал |
| --- |
| Монгол үсгээр |  |
| буриад кирилл. | һүни |
| монгол кирилл. | шөнө |
| халимаг кирилл. | сө |

**Шөнө** гэдэг нь нэгэн хоногийн үдшээс үүр гэгээрэх хүртэлх цаг хугацаа, мөн нар тэнгэрийн хаяаны доогуур орсон үе гэж тайлбарлана. Энэ нь өдөр гэдгийн эсрэгцүүлсэн утга юм. Өөрөөр хэлбэл, Нарны гэрэл шууд тусахгүй байх дэлхийн бөмбөрцгийн хагас этгээдэд шөнө болно гэсэн үг. Энэ үед нар нь дэлхийн нэг талд, нөгөө тал нь сүүдэрлэгдсэн байдгаас сүүдэртэй талыг нь шөнө, харанхуй шөнө зэргээр хэлдэг.

Шөнийн цагаар ихэнх амьтан, ургамал унтаж амардаг. Хүн төрөлхтөн эрчимийг эзэмшиж, хиймэл гэрэл гаргаж чаддаг болсноор хүссэн үедээ харанхуй бус гэрэл бүхий орчинтой байх боломжтой болсоноос гадна томоохон хотуудад шөнийн цагаар хөл хөдөлгөөнтэй байдаг болсон.
# Нар

Нар
**Нар** (тэмдэг: ; Латин: *Sol*) нь нарны аймгийн төв од бөгөөд нарны аймгийн нийт массын 99.86%-г эзлэнэ. Нарнаас ирэх энерги нь дэлхий дээрхи бүх амьд бодисыг тэтгэх ба фотосинтез болон дэлхийн цаг уур, уур амьсгалд голлох үүрэг гүйцэтгэнэ.

Нарны нийт массын 74%, эзэлхүүний 92%-г устөрөгч, харин нийт массын 25%, эзэлхүүний 7%-ийг гели бүрдүүлнэ. Нарны гадаргуугийн температур ойролцоогоор 5,500 K (5,315 0C). Нар нь цагаан од бөгөөд насыг нь 4.57 тэрбум жил гэж тооцож байна.

Нар нь Тэнгэрийн заадас галактикийн төвөөс ойролцоогоор 26,000 гэрлийн жилийн зайд орших ба 217 км/сек хурдтайгаар тойрон эргэнэ.

Нарны диаметр 1.392х109 метр, үндсэндээ төгс бөмбөлөг хэлбэртэй. Диаметр нь дэлхийнхээс 109 дахин, эзэлхүүн нь 1,3 сая дахин их буюу 1.41х1027м2. Масс нь 1.988435х1030kг буюу дэлхийгээс 332,946 дахин хүнд.
Дундаж нягт нь 1,4 г/см3, цөмдөө нягт нь 150 г/см3. Нарны гадаргуу дээр чөлөөт уналтын хурдатгал 27398 см/с2, сансрын хоёрдугаар хурд - 618 км/с.

## Бүтэц

Нарны нас ба хөгжил
Нарны радиусыг, төвөөс нь фотосферын гадаргуу хүртэлх хэмжээгээр нь тооцдог байна. Нарны дотоoд бүтцийг инфрадолгион ба компьютер загварчлалын аргаар судлана.

Нар нь доорхи бүтэцтэй болно. Үүнд:

* Цөм
	+ Цөмийн радиус нарны нийт радиусын 0.2 хувийг эзлэнэ. Нягт нь 150,000 kг/м3 (усны нягтаас 150 дахин их)хүрэх ба температур нь 13,600,000 К (Нарны гадаргуугийн температур 5,785 К буюу 2350 дахин бага). Нарны энергийн эх үүсвэр нь цөмийн гинжин урвал (p-p буюу протон-протон гэж нэрлэгдэнэ) бөгөөд энэ процессийн үр дүнд устөрөгч гели болон хувирна.
* Радиацын бүс
* Конвекцийн бүс
* Фотосфер
* Атмосфер
# Цагалбар

**Өнөөдөр:**
Баасан,
12.
 Зургаадугаар сар **2026 он24.* *КД*

**Цагалбар**, **Лит**, **Календарь**, **Хуанли** нь нийгэм, шашин, худалдаа арилжаа, засаг захиргааны зориулалтаар өдрүүдийг зохион байгуулах систем юм. Ингэхийн тулд тодорхой цаг хугацаануудад нэр олгоно: хоног, долоо хоног, сар, жил гэх мэт. Өдрүүдэд өгөх нэрийг огноо гэнэ. Цагалбар дахь үеүүд (жил, сар г.м.) нь ихэнхдээ сар эсвэл нарны циклтэй синхрончлогдсон байдаг. Олон иргэншил, нийгмүүд нь өөрсдийн хэрэгцээндээ тааруулан, (ихэнхдээ) өөр газраас гарал үүсэлтэй цагалбар дээр тулгуурласан цагалбаруудыг зохиосон байдаг.

Цагалбар нь мөн он тоолол бичсэн төхөөрөмжийг хэлнэ. Энэ нь цаасан дээр хэвлэсэн, эсвэл компьютерийн програм байж болно.

Календарь гэдэг үг нь латин хэлний *kalendae* гэдгээс гаралтай бөгөөд энэ нь латин хэлээр сар бүрийн эхний өдрийн нэр байжээ.

Хуанли (хялбар ханз: 皇历; уламжлалт ханз: 皇曆; пиньин: huánglì) гэдэг үг нь Хятадаар "эзэн хааны цагалбар" гэсэн үг бөгөөд өдөр бүр тохиох онц чухал үйл явдал, цаг, зүг чигийг заадаг байна.