Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хоног

**Хоног** — дэлхийн бөмбөрцөг тэнхлэгээ тойрон бүтэн нэг эргэлдэх хугацаа. Өөрөөр хэлбэл 23 цаг 56 минуттай тэнцэх бүхэл нэг өдөр, шөнө. Аргын тооллоор үндсэндээ гурван жилд 365, нэг жилд 366 хоног нийлж байж нэг жил болдог. Харин долоон хоног нийлж долоо хоног болдог.

Шөнө унтаж амрах газар орныг хоноглох газар, айлд хэсүүчлэн амьдрахыг хоног өнгөрүүлэх зэргээр хоёр өдрийг заагладаг нэршил байснаас үүдэн, одоо цагт энэ үг нь 24 цагийг нийтэд нь төлөөлөх үг болж хэрэглэгддэг болсон.
# Хугацаа

| Физикийн тоо хэмжээ |
| --- |
| Нэр | **Хугацаа** |
| Томьёоны тэмдэглэгээ |  *WIKINIUM\_MATH\_PH\_0*  |
|

| Тоо хэмжээ- ба нэгжийн систем | Нэгж | Хэмжээс |
| --- | --- | --- |
| СИ | сек | T |
| сгс | сек | T |
| Планк | Планкийн хугацаа | ħ1/2·G1/2·c−5/2 |

 |

**Хугацаа** нь физикийн тоо хэмжээний төрөл юм. Хугацааны томьёоны тэмдэг нь *t* ба СИ системийн нэгж нь секунд (сек).Олон зууны туршид хүн төрлөхтөн хугацааны нэгжийг тодорхойлохдоо тэнгэрийн мандал дээрх Нар ба од эрхсийн хөдөлгөөнийг ашиглаж байсан. Нар ба од эрхсийн хөдөлгөөн нь Дэлхий өөрийн тэнхлэгээ тойрон эргэх мөн Нарыг тойрох хөдөлгөөнүүдээр тайлбарлагддаг билээ. Уг хөдөлгөөнүүдийг урт хугацааны турш нарийвлан судалсаны үр дүнд хугацааны нэгжийг нарийвчлах бололцоо олдсон. Ажиглалтын цэг ба Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэгийг агуулах голтчийн хавтгайг Нар дайран өнгөрөх дараалсан хоёр хугацааг дундаж Нарны хоног гэдэг. Хөдөлгөөнгүй од голтчоор дайран өнгөрөх хоёр дараалсан үзэгдлийн хоорондох хугацааг одны хоног гэнэ. Дэлхий эллипс хэлбэртэй орбитоор хөдөлдөг, тэнхлэгээ тойрох хөдөлгөөний чиг нь Нарыг тойрох орбит хөдөлгөөний чигтэй давхацдаг, Дэлхийн тэнхлэг нь тойрог хөдөлгөөний орбитийн хавтгайд перпендикулайр бус байдаг.

## Цахим холбоос

 **Commons: Хугацаа** – Викимедиа дуу дүрсний сан
# Кино

**Кино** нь урлагийн томоохон нэгэн хэсэг бөгөөд нарийн утгаараа кино театрт үзэгчдэд үзүүлдэг, хөдөлгөөнт дүрс бүхий бүтээлийг хэлнэ. Анхандаа хальсанд буулгасан бүтээл ихэнх хувийг эзэлж байсан боловч өдгөө дижиталчлагдаж буй. Эрт цагт хөдөлгөөнт зураг, сүүдэр ший зэргээр нэрлэж байв. Ерөнхий утгаараа хөдөлгөөнт дүрсээс бүтсэн, хүн үзэх боломжтой бүтээлийг хэлнэ.

## Ерөнхий ойлголт

Ерөнхийдөө кино театр зэрэг тусгай байгууламжид байх дэлгэцэнд тусгаж, нийтэд харуулах зориулалттай бүтээлийг кино гэнэ. Энэ нь киног бүтээх үйл явц ямар байхаас шалтгаалахгүй.
20-р зуунд үсрэнгүй хөгжсөн тус салбар нь өдгөө нэгэнт урлаг гэж нэрлэгдэхүйц болтлоо хөгжжээ.

Гэхдээ урлагийн бусад салбартай харьцуулахад хүн хүч ба мөнгө хөрөнгө ихээр шаарддаг тул хувь хүмүүс дангаараа хийхэд хэцүү.

Ерөнхийдөө уран сайхны кино ба баримтат кино гэж 2 том ангилалд хуваагдана.

Дээр дурьдсанаар кино нь кино театр зэрэгт гаргахын тулд бүтээгддэг боловч анхнаасаа зурагтаар гаргах зорилгоор, киноны хальс ашиглан хийгддэг бүтээлүүд ч бас бий. Тэдгээрийг **Телевизийн кино** гэж нэрлэх бөгөөд 1960-аад оны Америкт телевизийн нэвтрүүлгийн нэг төрөл болон хөгжиж, вэстэрн кино, гэр бүлийн драмууд олноор бүтээгдэж байв.

Түүнчлэн кино театрт гаргалгүйгээр, шууд видео хуурцаг зэрэг медиа руу буулган, худалдаалагдах буюу түрээслэгддэг бүтээлийг **видео кино** гэж нэрлэнэ. Энэ мэтээр орчин үед бродбанд интернэт зэргийн хөгжлийн улмаас өнөөг хүртэл кино гэж нэрлэгдэж ирсэн зүйлс нь олон янз болон өргөжиж буй. Сүүлийн үед кино нь хальсанд буух биш, CD-ROM, DVD зэрэгт бичигдэх нь олширч байгаа.

## Киноны түүх

Кино нь 19-р зуунд бий болж, 20-р зуунд үсрэнгүй хөгжсөн, харьцангуй залуу урлаг юм.

Кино нь 1920-аад он хүртэл дуугүй, зөвхөн дүрс нь хөдөлдөг, олон нийтэд үзүүлэхэд дуу оруулагч шаардагддаг, эсвэл дүрснүүдийнхээ завсраар бичиг гаргадаг байв. Кино нь дуутай болсны дараа техникийн дэвшлийн үр дүнд улам хөгжиж, өнгө ялгаж харуулдаг болжээ. Өнөөдөр хар цагаан кино хийгдэх нь тун ховор.

Улмаар Тусгай зураг авалт, анимаци, компьютер график зэрэг шинэ технологи ашиглан үзэгчдийн сэтгэлд хүрсэн, жинхэнэ юм шиг орчинг бүрдүүлэн харуулж чаддаг болжээ.

## Монгол кино

Монголын хамгийн анхны кино бол Монгол хүү (1935) юм..
Монголын кино урлаг энэ үеэс эрчимтэй хөгжиж байгаад 1945-1954 онд зогсонги байдалд орж байжээ.

## Мөн үзэх

 **Commons: Cinema** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Кино** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* Кино театр
* Кино судлал
* Киноны түүх
* Кино компани
* Кино продюсер - Кино найруулагч - Кино жүжигчин
* Дуугүй кино
* Хүүхэлдэйн кино
* Холливуд - Америкийн кино урлагийн төв
* Видео прокат
* Трэйлэр
* Гадаад кино
* Киноны шагналууд
* Монгол кино
# Англи хэл

| Англи хэл |
| --- |
| English |
| Өөрийн нэр | /ˈɪŋɡlɪʃ/ |
| Тархалт | Их Британи Америкийн Нэгдсэн Улс Канад Австрали Ирланд Шинэ Зеланд гэх мэт бусад газар |
| Ярилцагчид | Төрөлх: 380 сая (2021)
* Хоёрдогч: 1.077 тэрбум (2021)
* Нийт: 1.457 тэрбум
 |
| Хэлний ангилал | Энэтхэг-Европ
* Герман
	+ Баруун Герман
		- Хойд тэнгэсийн Герман
			* Англи-Фриз
				+ Англи
					- **Англи хэл**
 |
| Эрт хэлбэр | Прото-Энэтхэг-Европ
* Прото-Герман
	+ Хуучин Англи хэл
		- Дундад Англи хэл
			* Эрт орчин цагийн англи хэл
 |
| Бичгийн систем | * Латин (Англи цагаан толгой)
* Англо-Саксоны руни (түүхэн)
* Англи брайл, Нэгдсэн англи хэлний брайл үсэг
 |
| Албан ёсны хэрэглээ |
| Улс | * 58 улс
* 31 бүрэн эрхгүй бие

Байгууллагууд
* + Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
	+ Европын Холбоо
	+ Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл
	+ Европын Зөвлөл
	+ ОУЭШ
	+ ОУВС
	+ ОУОХ
	+ ОУСБ
	+ НАТО
	+ ДХБ
	+ АНУМКГ
	+ АУБ
	+ ЭЗХАХБ
	+ ИХАБ
	+ ОПЕК
	+ НДАФ
	+ АСЕАН
	+ ӨАБНХАН
	+ Карибын хамтын нийгэмлэг
	+ Түрэг улсуудын байгууллага
 |
| Орон нутаг | * Малайз
* Шри Ланка
 |
| Томьёолбор |
| ISO 639-1 | `en` |
| ISO 639-2 | `eng` |
| ISO 639-3 | `eng` |
| *Глоттолог* | `stan1293` |
|   Ихэнх хүмүүсийн төрөлх хэл нь англи хэл байдаг улс, нутаг дэвсгэр
  Англи хэл нь албан ёсны болон захиргааны хэл боловч олонхын төрөлх хэл биш улс, нутаг дэвсгэр |
|

**Англи хэл** (Англи: *English, English language*) нь Англид үүссэн, Энэтхэг-Европ хэлний аймгийн Роман-Германы хэлнээс салбарлаж үүссэн гэж хэлний шинжлэх ухаан үздэг. Энэ нь Их Британийн колоничлолын бодлогын үр дагавраар өнөөдөр дэлхийн хамгийн түгээмэл хэлнүүдийн нэг болоод байгаа бөгөөд Нэгдсэн Вант Улс, Америкийн Нэгдсэн Улс, Канад, Австрали, Шинэ Зеланд, Ирланд, Карибын орнуудад албан ёсны хэл гэж ашиглаж байна. Дэлхий дээр 340 сая хүн англи хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг. Харин хоёрдогч хэлээр эзэмшсэн хүмүүсийн тоо нь 1 гаруй тэрбум байдаг гэсэн судалгаа бий. Орчин цагийн англи хэл нь эртний англи буюу англо-саксон хэлний нэгэн аялга байдлаар үүсч, 5 дугаар зууны үед Британид нэвтэрсэн Роман-герман хэлний аялгаар баяжсан хэл ажээ. Түүнчлэн түүхэн хөгжлийн явцад латин болон франц хэлний норманд аялгаар баяжиж ирсэн байна. 1362 онд франц хэлийг халж, англи хэлийг Английн хууль ёсны хэл болгосноор англи хэлний жинхэнэ сэргэлт эхэлж, 14-р зууны Английн утга зохиолын үүсэл, 15-р зууны хэвлэлийн үүсэл, 16-17 зууны Уильям Шекспир, Эдмунд Спэнсэр, Кристофер Марлоуи нарын Англи утга зохиолын суут төлөөлөгчдийн эринг дамжин, хэл зүйч Самуэл Жонсон (1709-1784)-ы зохиосон англи хэлний стандартчилсан дүрэм гарснаар орчин цагийн төгс хэл болж бүрэлдсэн гэж үздэг байна. Мөн Америкийн англи хэлний толийг зохион бүтээсэн Ноа Вебстер ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

Англи хэл нь НҮБ-ын албан ёсны 6 хэлний нэг юм.

## Эшлэл

## Гадаад холбоос

* **Commons: English language** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* |  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **Википедиа: Англи хэлээр** |
* Ethnologue-д англи хэлний талаар
* Merriam-Webster-н онлайн толь
* Oxford-н онлайн толь
# Тай хэл

**Тай хэл** (тай. ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, *пхаса-тхай*) -Тай-кадай хэлний аймгийн тай хэлний хэсэгт багтдаг. Тайланд улсын албан ёсны хэл юм. 60 орчим сая хүн төрлөх хэлээ гэж үздэг байна.

Тай хэлтэй хүн лаос хэлийг ойлгодог /гарал үүсэл нэг гэсэн үг/.

## Цагаан толгой

Тай хэлний цагаан толгойг Тай хэлэнд болон Тайландын цөөнх болсон үндэстнүүд хэргэлдэг. Тай цагаан толгой 44 гийгүүлэгч, 4 тусдаа гийгүүлэгчтэй ; 28 эгшиг үсэгтэй, 4 үсэгний өргөлтийг тэмдэглэдэг тэмдэгтэй. Гийгүүлэгчийг зүүнээс баруун тийш хэвтээгээр нь бичдэг, харин эгшиг үсгийг холбогдох гийгүүлэгчийн дээр, доор, баруун зүүн талд байрлуулдаг байна.

Латин үсгийн цагаан толгойноос ялгаатай нь тай цагаан тогойд энгийн бөгөөд толгой үсэг гэж ялгадаггүй. Өгүүлбэрүүдийг хооронд зай авч ялгадаг байна.

Тай хэлний Цагаан толгой эртний кхмер хэлний цагаан толгойноос эхтэй гэж үздэг бөгөөд 1283 онд Их Пхо Рамкамхэнг хаан (พ่อขุนรามคำแหงมหาราช) зохиосон байна.