Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ургамал

| Ургамал Оршин байсан хугацаа: Кембригээс одоо хүртэл |
| --- |
|   |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Салбар: | Эукариот  |
| Аймаг: | **Ургамлын аймаг** Эрнст Хэккель, 1866 |

 |

**Ургамал** нь амьд организмын үндсэн нэг бүлэг бөгөөд мод, бургас, бут, өвс, ороонги, хаг, ногоон замаг зэргийг хэлнэ. Одоогийн байдлаар нийтдээ 290000 орчим зүйлийн ургамал нээгдээд байна. Фотосинтез явуулдаг ургамлуудыг **ногоон ургамал** гэж нэрлэнэ.

## Монгол орны ургамлын аймгийн тойм

### Монгол орны ургамалжилтын онцлог

Монгол орон хойд талаараа Сибирийн тайгатай хил залгадаг бөгөөд баруун талаараа Монгол Алтай, Говь Алтайн нуруу, Хангайн нурууг хамарсан уулархаг нутаг ихтэй, өмнө ба зүүн талаар орших Монголын Дорнодын хээр тал, Дорноговийн тэгш өндөрлөг нь Өвөр Монголын тэгш талтай хиллэж, Алшаа говийн цөл Монгол, Хятадын улсын хилээр дамнан оршдог баялаг цэцэгт ургамал бүхий байгалийн 6 бүс бүслүүртэй.
Тус орны байгалийн бүс бүслүүр хойноосоо урагшлах тусам өндөр уул тайга, ойт хээрийн бүслүүр, хээр, цөлөрхөг хээр, цөлийн бүсэд шилждэг.

## Зургийн цомог

* Borassus flabellifer
* The fruits of Palmyra Palm tree, Borassus flabellifer (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India.
* Turmeric rhizome
* Sweet potato, *Ipomoea batatas*, Maui Nui Botanical Garden
* *Pandanus amaryllifolius*
* California Papaya
* *Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
* *Cymbopogon citratus*, lemon grass, oil grass
* *Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
* Fuji (apple)
* Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
* *Cocos nucifera*

## Гадаад холбоос

* Tree of Life
* Answers to several questions from curious kids about plants
* Chaw, S.-M.; et al. (1997). "Molecular Phylogeny of Extant Gymnosperms and Seed Plant Evolution: Analysis of Nuclear 18s rRNA Sequences" (PDF). *Molec. Biol. Evol*. **14** (1): 56–68. `{{cite journal}}`: Explicit use of et al. in: `|author=` (help); Unknown parameter `|quotes=` ignored (help)
* Interactive Cronquist classification
* Plant Picture Gallery
* Plant Photo Gallery of Japan - Flavon's Wild herb and Alpine plants
* Plant Resources of Tropical Africa
* PROTAbase
* Index Nominum Algarum
# Цэцэгт ургамал

| Flowering plants Оршин байсан хугацаа: Early Cretaceous — Holocene
PreЄ

Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  *Magnolia virginiana*, sweet bay |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Plantae  |
| Дэд аймаг: | Embryophyta  |

 |
| Groups |
|
According to APG III (2009):
* unplaced orders
	+ Amborellales
	+ Nymphaeales
	+ Austrobaileyales
	+ Chloranthales
* magnoliids
* monocots
* probable sister of eudicots
	+ Ceratophyllales
* eudicots

---

Traditional groups:
* Dicotyledoneae or Magnoliopsida
* Monocotyledoneae or Liliopsida
 |
| Ижил утгатай нэршил |
| * Anthophyta Cronquist
* Angiospermae Lindl.
* Magnoliophyta Cronquist, Takht. & W.Zimm.
* Magnolicae Takht.
 |

**Цэцэгт ургамал** гэж жинхэнэ цэцэг, дотроо үр бүхий жимстэй, дээд ургамлын хүрээний бүрхүүл үрт ургамал.

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Цэцэгт ургамал** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Цэцэгт ургамал** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
## Эшлэл
# Карл Линней

**Карл Линней** (шве. **Carl Linnaeus**, *Carl von Linné* , Латин: *Carolus Linnaeus*, 1707 оны 5 сарын 23 - 1778 оны 1 сарын 10-нд Уппсала хотод нас барсан) нь Шведийн ургамал зүйч, амьтан судлаач, эмч бөгөөд "**Амьтан ургамлын төрөл зүйлийн нэршил**"-г зохиосон хүн юм. Энэ систем нь бүх төрлийн амьтан, ургамал тус бүрт 2 латин үгээс бүрдсэн нэр өгсөн байх ба өдгөө дэлхийн бүх улс оронд хэрэглэгдэж байна. Тэрээр "Орчин үеийн системчлэлийн эцэг" хэмээн нэрлэгддэг ба "Орчин үеийн экологи судлалын үндэслэгчдийн" нэгд тооцогддог билээ. Линней тухайн үедээ ч их нэр алдартай байсан ба гарамгай хэл шинжлэлч байв.

## Өсвөр үе

Карл Линней нь Шведэд төржээ. Бага залуу үедээ эцэг болон өвөөгийн адил лам хувраг болох байсан ч хичээлдээ тийм ч дуртай байсангүй. Оронд нь хотын эмчээр заалгасан ургамал судлалыг ихэд сонирхон Лунд хот руу явж Лунд Их Сургуульд элсэн орж, жилийн дараа Uppsal-н Их Сургууль уруу шилжив. Голландад докторын диссертац хамгаалж ургамал зүйн болон ерөнхий биологийн ажлууд хэвлүүлж дэлхийн алдартай болсон байна. Тэрээр ихэд ихэмсэг нэгэн байсан бөгөөд өөрийгөө ургамал судлалын хаан гэж үздэг байв.

## Үйл хэрэг

Тэрээр хос нэршлийн системийг зохиосноос гадна "Ургамлын зүйлүүд" (Species Plantarum,1753*) ба "Байгалийн систем" (10th edition ofSystema Naturae,1758*) номуудыг хэвлүүлсэн бөгөөд эдгээр номнуудад тухайн үед мэдэгдээд байсан арван мянга орчим зүйлийн (амьтан~4000, ургамал~6000) амьтан, ургамаллыг ангилж, нэрлэсэн байна. Эдгээр номнуудыг өнөөгийн амьтан, ургамлын нэршлийн суурь болсон гэж үздэг.
# Олон наст ургамал

**Олон наст ургамал** — хоёр болон түүнээс илүү жил амьдардаг ургамал юм.

"Алоэ" бол олон наст мөнхийн ногоон ургамал юм.
"Олон наст ургамал" гэх нэр томъёог гол төлөв өвсөн төрлийн ургамал хамааруулдаг учир нь мод, бутнууд угаасаа олон насалдаг учраас.

Олон наст ургамал сүүлийн жилдээ цэцэглэж үрээ өгдөг бол түүнийг "монокарпос" (эрт грек. μόνος — нэг, ганц, καρπός — үр) гэдэг байна. Хэрвээ олон наст ургамал амьдралынхаа туршид олон удаа цэцэглэж үр шимээ өгдөг бол "поликарпос" (грек. *karpós* — «үр»; латин. *Polycarpicae*) —гэж нэрлэдэг байна. Ихэнхи олон наст өвсөн төрлийн ургамалууд поликарпост хамраардаг байна.

Дулаан, зөөлөн уур амьсгалтай газруудад өвсөн төрлийн олон наст ургамлууд тасралтгүй ургадаг бөгөөд илүү сэрүүн хүйтэн уур амьсгалтай газарт тэдний өсөлтийн хугацаа зөвхөн дулааны улиралд хязгаарлагддаг байна. Хэрэв олон наст ургамлын навч нь хүйтний улиралд унаж үхдэг бол түүнийг навчит олон наст ургамал гэж нэрлэдэг. Ийм ургамалд ишнээс шинээр навчнуд ургаж гарч ирдэг. Олон газар улирлын шинж чанарыг дулаан, хүйтэн улиралд биш, харин хуурай, чийглэг үе гэж тодорхойлдог. Жилийн турш навчийг хадгалж байдаг олон наст ургамлыг мөнх ногоон олон наст ургамал гэнэ.

Олон наст ургамлууд нь нэг наст ургамлуудтай харьцуулахад нөөц багатай хөрсөнд илүү дасан зохицдог. Энэ нь илүү сайн хөгжсөн ургамалын үндэс (ус, шим тэжээл авахын тулд хөрсөнд гүн нэвтэрч) хавар эрт гарч ирдэгтэй холбоотой юм.
# Өмнөд Африк (бүс нутаг)

Өмнөд Африк (НҮБ-ийн бүсчлэл)
  Дээрхийг багтаагаад газар зүйн хувьд Өмнөд Африк
  Өмнөд Африкийн Хөгжлийн Хоршоонд нэгдсэн орнууд
**Өмнөд Африк** — өмнө зүг талын Африк тивийн бүс нутаг.

## Тодорхойлолт болон хэрэглээ

Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын зүгээс улс төрийн газар зүйн хувьд Африк тивийг 5 хуваан бүсчлэдэгээс Өмнөдийн Африкт доорх 5 улсыг хамруулан үздэг:

* Ботсвана
* Лесото
* Намиби
* Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс
* Эсватини

Энэ 5 улс мөн Өмнөд Африкийн Гаалийн Холбоо гэх байгууллагад багтдаг.

### Өмнөд Африкийн Хөгжлийн Хоршоо байгууллагын гишүүнчлэл

Бүс нутагтаа хамтран ажиллацгаах зорилгоор 1980 онд Өмнөд Африкийн Хөгжлийн Хоршоо байгууллагыг үүсгэжээ. Үүнд дээрх 5, доорх 10 улс нэгджээ:

* Ангол
* Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс
* Мадагаскар
* Малави
* Маврикий
* Мозамбик
* Намиби
* Танзани
* Замби
* Зимбабве

## Эх үүсвэр