Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Нордкапын хошуу

Нордкап (өвөр талд), Книвскеллоддэн (ар талд)
**Нордкапын хошуу** (норв. Nordkapp; *Хойд Сами хэлээр: *Davvenjárga**) буюу **Умар хошуу** бол Европын эх газрын хамгийн хойд талын улс болох Норвегийн хойд талд оршино.

Хамгийн ойр орших боомт бол Хаммерфест хэмээх загасчдын бяцхан хотхон юм. Норвегийн энэ боомт бол цэвэрхэн шулуун гудамж, загасны том үйлдвэр, бетонон барилга бүхий усан зогсоолууд, олон давхар байшингуудтай тул хот гэж хэлж болно. Гольфстримийн нэгэн салаа болох Умард Атлантын урсгал Скандинавын эрэг орчимд өмнөд тэнгисүүдийн дулаан урсгалыг тээж ирдэг тул хамгийн хүйтэн өвөл ч гэсэн Норвегийн тэнгис хөлддөггүй ажээ. Гэвч энэхүү дулаан урсгал, туйлын хүйтэн агаартай мөргөлдөн бороо манан болж хувирдаг тул Нордкапын хошуу мөнхийн саарал манан дунд орших бөгөөд нартай цэлмэг өдөр ховор тохиолдоно. Нордкап гэдэг нэрийг "Умар хошуу" гэж орчуулдаг. Нордкап нь Европын эргээс нарийхан хоолойгоор тусгаарлагдсан арал дээр оршдог. Энэ хошуу нь Магерё гэдэг жижигхэн арлын захад байдаг бөгөөд түүний асар өндөр 300 м-ийн хадан хошуу нь тэнгисийн мандал дээгүүр өнгийн байгааг харвал аврага усан онгоцны хитэг шиг харагдана. Аврага том боржин хадан цохио нь хэсэг газартаа ан цав гарч их, бага, дунд 3 хэсэг болон хуваагдсаны дундах нь Нордкап юм. Нордкапын дээд тал нь яг л ширээ шиг бөгөөд жижигхэн нуурууд, хааяа нэг тааралдах цасан бүрхүүл, чулуурхаг хөрсөөр хучигдсан байдаг. Жижигхэн нуурууд болон цасан бүрхүүлүүдээс нь урсан гарах түргэн урсгалт жижигхэн горхинууд түүний захын хадан хясаа руу урсан, хөөсөрсөн их ус болон доошоо урсдаг ажээ. Нордкапын баруун, хойд, зүүн, талуудаар Хойд мөсөн далайн зах хязгаар нь үл харагдах уудам хэсэг хүрээлсэн байдаг. Цаг агаар хичнээн муу байсан ч Нордкапын орой дээрээс тэндхийн байдал үзэсгэлэнтэй харагддаг. Нордкапын хадан цохионууд дээр хэдэн мянган жигүүртний хэзээ ч тасрахгүй ганганалдаа сонсогдож байдаг. Цахлай, гага, кайр зэрэг маш ховор шувуунууд цугларч үүрээ зассан нь элбэг тохиолдоно. Нордкапд туйлын туяа бусад газраас гоёмсог харагддаг. Энд ирсэн жуулчид дахиж ирэх андгай тавиад явдаг нь жам юм.
# Сомали хэл

**Сомалихэл** (сомали хэлээр — *Soomaaliga*, *Af-Soomaali / 𐒖𐒍 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘* [æ̀f sɔ̀ːmɑ́ːlì]) — Африк-Ази хэлний аймагт ордог Кушит хэлний дэд аймагт багтдаг сомаличуудын хэл. Оромо болон афар хэлнүүдтэй ойр юм.

Энэ хэлийг зөвхөн Сомалид төдийгүй Жибути (хүн амын дийлэнх хэсэг), Этиоп, Кени зэрэг орнуудад ашиглаж ярьдаг. Сомалид гарсан иргэний дайны улмаас энэ хэлээр ярьдаг хүмүүс дэлхий даяар тархсан. Хэлэлцдэг хүмүүсийн тоо тодорхойгүй байгаа ч ойролцоогоор 15-25 сая гэж тооцоолж байна.

Энэ хэл нь араб хэлээс зээлсэн үгсийг агуулдаг бөгөөд ихэвчлэн шашны нэр томьёоны дунд их байдаг; мөн колоничлолын өнгөрсөн үеэс үлдсэн англи, итали хэлээс зээлсэн үгс олон байдаг ажээ.

Сомали хэлийг бичдэг гурван бичиг байдаг: Араб цагаан толгой, Латин цагаан толгой, өөрийн гэсэн бичиг болох Цисманиа. Колоничлолын үеэс өмнө араб цагаан толгойг ашигладаг байсан бөгөөд түүний хэрэглээ нь Сомалид Исламын шашин дэлгэрсэнтэй холбоотой байв. 1920 онд өөрийн сомали бичиг гарч ирсэн боловч удалгүй (1972 онд) 1969 оны цэргийн эргэлтийн дараа үүнийг хориглож, латин цагаан толгойг эцэст нь албан ёсны бичиг болгон баталсан.
# 1956 оны Унгарын хувьсгал

1956 оны Унгарын хувьсгалын далбаа
**1956 оны Унгарын хувьсгал** (1956 оны 10-р сарын 23-наас 11-р сарын 11-ний хооронд болсон; унгар. *1956-os forradalom*) - 1956 оны 10, 11-р сард Унгарт тогтсон зөвлөлт дэглэмийн эсрэг боссон зэвсэгт бослого юм. Уг бослогыг Зөвлөлтийн цэрэг оруулж дарсан юм. Хүйтэн дайны нэгэн том илрэл болсон байна.

Хувьсгалын үеэр
Баруун болон Унгарын түүхчид энэхүү бослогыг хувьсгал гэж нэрлэж байсан бол албан ёсны Зөвлөлтийн түүхчид — «хувьсгалын эсэргүү үймээн», «хувьсгалын эсрэг фашист үймээн» гэж байсан. Бодит байдал дээр энэ зэвсэгт бослого үндэсний эрх чөлөөний шинж чанартай байсан бөгөөд тариачин, ажилчдаас эхлээд сэхээтэн, цэрэг хүртэл нийгмийн бүхийл бүлэг Унгарын коммунистууд болон зөвлөлтийн Кремлиэс томилогдсон засаг захиргааны эсрэг олноор боссон юм.

## Өмнөх нөхцөл

Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1945 оны 11-р сарын 4-нд Унгар улсад бүх нийтийн сонгууль болж, жижиг аж ахуйн нэгжүүдийн бие даасан нам 57%, коммунистууд ердөө 17% санал авчээ. Хоёр жилийн дараа буюу 1947 онд коммунист УХН (Унгарын хөдөлмөрчдийн нам) 22 хувийн саналаар нэгдүгээр байр эзэлж, хоёр жилийн дараа буюу 1949 онд өрсөлдөгчгүй сонгуулиар улс төрийн цорын ганц хууль ёсны улс төрийн хүчин болж хувирсан байна. Унгарын коммунистууд өрсөлдөгчийнхөө эсрэг тулаанд Зөвлөлтийн цэргүүдийг ашигласан байна. Жишээ нь 1947 оны 2-р сарын 25-нд Зөвлөлтийн командлал парламентын нэр хүндтэй гишүүн Ковач Белаг (унгар. *Kovács Béla*) баривчилж, дараа нь ЗСБНХУ-д аваачиж, тагнуулын хэргээр ялласан байна.

Дэлхийн 2-р дайнд Германы холбоотон байсан Унгар улс хэдэн жилийн турш ЗХУ, Чехословак, Югослав улсад нөхөн төлбөр төлөх үүрэг хүлээсэн, заримдаа энэ дүн үндэсний бүтээгдэхүүний дөрөвний нэгд хүрч байсан нь тус улсын эдийн засгийн нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж байв.

## Өрнөл

Унгарын коммунистууд болох Унгарын Хөдөлмөрийн намын дотоод зөрчилдөөн 1956 оны 7-р сард Намын 1-р нарийн бичгийн дарга Ракоши Матьяшийг Аюулаас хамгаалахын сайд Герё Эрнёгоор солиход хүргэсэн байна. Ракошиг огцруулсан, мөн 1956 оны Познань (Польш) дахь бослого зэрэг нь Унгарын оюутан, сэхээтнүүдийн дунд тодорхой сэтгэл зүйн байдал бүрэлдүүлсэн.

Хойд Солонгосын 200 орчим оюутан 1956 оны намар Унгарт болсон үймээн самуунд автсан байна. Тэдний дунд Солонгосын дайнд оролцсон олон ахмад дайчид байлдааны туршлагагүй унгар оюутнуудад зэвсэгтэй харьцах арга зааж байжээ. Анагаахын хэд хэдэн оюутан бүс нутгийн эмнэлгүүдэд ажиллаж, шархадсан хүмүүсийг буюу Унгарын босогчид, Зөвлөлтийн цэргүүдийг эмчилдэг байв. Хойд Солонгосын зарим иргэд өөрсдөө голдуу Будапешт, Веспрем хотын гудамжинд тулалдсан. Бослого ялагдсаны дараа ЗХУ, Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улсын аюулгүй байдлынхан Хойд Солонгосын оюутнуудыг (тэд гадаад төрхөөрөө амархан ялгардаг) цуглуулж, 1956 оны 12-р сард БНАСАУ руу бүгдийг буцаасан байна.