Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Лорд Хау арал

Лорд Хау арал| Төрөлх хэл: Lord Howe Island |
| --- |
| Хиймэл дагуулын зураг; хойд хэсэг нь баруун дээд буланд |
| Газар зүй |
| Байршил | Тасманы тэнгис |
| Солбицол | ﻿ / ﻿ |
| Нийт арлын тоо | 28 |
| Томоохон арлууд | Лорд Хау арал, Адмиралтийн Групп, Рэббит арал, Хонь шувууны арлууд, ба Болс-Пирамид |
| 14.55 км2 (5.62 миль2) |
| Хамгийн өндөр цэгийн өндөр | 875 м (2871 фут) |
| Хамгийн өндөр цэг | Гувер уул |
| Захиргаа |
| **Австрали** |
| Захиргааны хэлтэс | Шинэ Өмнөд Уэльсийн нэгтгээгүй нутаг дэвсгэр Лорд Хоу арлын зөвлөл захирдаг |
| Хүн ам зүй |
| Хүн ам | * 445
* Ямар ч үед жуулчдын тоо 400-ээр хязгаарлагддаг.

 (Загвар:CensusAU) |
| Нягтшил | 30.58/км2 (79.2/миль2) |
| Нэмэлт мэдээлэл |
| Цагийн бүс | * LHST (UTC+10:30)
 |
|  • Зуны (DST) | * LHDT (UTC+11:00)
 |
| Шуудангийн код | 2898 |
|  |
|
ЮНЕСКО-ийн Дэлхийн Өв |
| Албан нэр | Лорд Хау арлын бүлэг |
| Төрөл | Байгалийн |
| Шалгуур | vii, x |
| Бүртгэгдсэн | 1982 (6-р чуулган) |
| Эшлэл ду. | 186 |
| Бүс нутаг | Ази-Номхон далай |
|  |
|  |

**Лорд Хау** (Англи: Lord Howe Island) нь Австралийн эх газрын зүүн эргээс дорно зүгт 600 км зайд орших Номхон далайн жижиг арал юм. Уг арлыг 1788 онд Хенри Лижбирд Болл нээсэн бөгөөд ялтангуудыг цөлөх газруудын нэг болжээ. Өмнө нь огт хүн ирж байгаагүй бөгөөд Полинезийн аль ч арлынхан мэддэггүй байжээ.
Арлын ойролцоох галт уулын үлдэгдэл хадыг анх нээсэн Боллын нэрээр буюу Боллын пирамид хэмээн нэрлэх болжээ. Харин арлыг анхны амбан захирагчийнх нь нэрээр нэрлэжээ.
Лорд Хау арал хавирган сар хэлбэртэй, ойролцоогоор 10 км урт, 2 км өргөнтэй. 7 сая жилийн өмнө унтарсан асар том галт уулын тогооны амсар нь өнөөгийн Хау арал гэж үздэг.
Амьтан, ургамлын аймгийн хувьд Австрали, Шинэ Гвиней, Шинэ Каледонтой төстэй нэг бүлэгт хамаарах бөгөөд халуун орны ширэнгэ ой бүрхсэн байдаг. Мөн зөвхөн уг арал ургах Хау дал мод ургадаг. Амьтан ургамлын гайхалтай өвөрмөц онцлогийг нь харгалзан үзэж, 1982 онд ЮНЕСКО дэлхийн өвүүдийн тоонд багтаажээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Lord Howe Island** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Lord Howe Island Tourism Association web site (Regarded by local residents as the "Official" home page)
* World heritage listing for Lord Howe Island
* Lord Howe Island subtropical forests (World Wide Fund for Nature)
* Rodent eradication on Lord Howe Island (Foundation for National Parks & Wildlife)
* Jane's Lord Howe Island Page
* Chart of Lord Howe Island by J. Stockdale from 1789, at the National Maritime Museum
* Wikiscuba - Lord Howe Island
* Maps
* Lamprima insularis - Lord Howe Island endemic species

## Эшлэл
# Биологийн өсөлт хөгжил

**Биологийн өсөлт хөгжил** гэдэг бол ургамал, амьтаны өсөлт хөгжилийн үйл явцын талаарх судлагдахуун ухаан юм. Биологийн өсөлт хөгжил нь голдуу сэргэн мандалтийн, бэлгийн бус, нөхөн үржихүйн биологи гэж дотор нь ангилдагаас гадна насанд хүрсэн хүний төлжих эд эсийн ялгаатай байдал болон өсөлт хөгжилийн талаарх мэдээллийг нэвтрүүлдэг. Хэтийн төлөвлөгөөнөөс дурдвал: Хамгийн чухал үйл явцад амьтаны үр хөврөлийн хөгжилтийг багтаадаг. Үүнд: Эсийн хэв маяг(бүс нутгийн тодорхойлолт болон эсийн ялгаралт) мөн эсийн ургалт хөгжил болон эсийн морфогенез талаар ухагдахуун багтдаг. Бүс нутгийн тодорхойлолтод дараах үйл явц хамаарна. Үүнд: Ижил эсүүд өөр хоорондоо нэг орон зайг үүсгэнэ. Энэ нь ерөнхийдөө цитоплазмыг тодорхойлогч хүчин зүйл ба өндгөн эс болон үр хөврөлийн үндсэн эсээс ялгарч байгаа гол шинж тэмдэгийн тодорхойлолт юм. Бүс нутгийн тодорхойлолт нь тухайн үйл явцаас ялгарсан эсийг дахин шинэчилэх боломжгүй байдаг гэхдээ эсийн бөөгнөрөл нь организм тус бүрийг эсвэл тодорхой нэгэн бүсийг хөгжүүлэх үүрэгтэй байдаг. Эдгээр нь тохирсон хэсгүүд дэх РНК-ийн молекулын биосинтезыг агуулдаг хүчин зүйлсийн онцгой нэгдэлтэй холбоотой
# Эсийн биологи

Эсийн молекул бүтэц.
Эндотелиал эсийг томруусан байдал, эсийн цөмийг DAPI-аар хөх өнгөтэй болгож тодруулав
**Эсийн биологи** (англи. Cell biology) гэдэг нь эсийг судалдаг, биологийн нэг салбар ухаан юм. Бүх бие организм нь эд эсээс бүрддэг учраас эсийн биологийг биологийн шинжлэх ухааны үндэс гэж хэлж болно.

Анх Английн эрдэмтэн Р.Гук 1665 онд өөрийн зохион бүтээсэн микроскопоор ургамлын үйсний нимгэн зүсмийг харж эсийг нээснээр эсийн биологийн суурь тавигдсан.

Эсийн биологи нь нэг эст бактер, протоз зэргийг судлахаас гадна олон эст хүн, ургамал зэргийг судалдаг. Эсийн дотоод бүтэцийг судлах мэдэх нь бүх төрлийн биологийн шинжлэх ухаануудад чухал байдаг. Эсийн биологи нь генетик, биохими, молекул биологи, иммунологи, хөжлийн биологитой гүн холбоотой ухаан юм.

## Уургийн хөдөлгөөн

Эсийн дотоод хэсэг бүрт тодорхой өөр төрлийн уургууд агуулагдана. Эсийн биологийн чухал хэсэг нь эс дотор уураг шилжих ба эсээс уураг гадагшлах молекулын механизмыг судлахад оршдог. Ихэнх уураг нь RER дотор рибозомоор сентизэлдэг. Рибозом нь цөмийн RNA хүчлийг агуулж цааш аминхүчлүүдтэй нэгдэж уургийг бий болгодог. Эдгээр нь RER-д болон дангаараа мөн цитоплазмд агуулагддаг.

##### Эсийн эрхтэнцрүүд

## Бөөм

Бөөм нь бөөрөнхий хэлбэртэй. Эсийн доторх хамгийн том эрхтэнцэр, дунджаар 10мкм хэмжээтэй. Бөөм нь бөөмийн бүрхүүл, бөөмийн шингэн-кариоплазм, бөөмхөн гэсэн хэсгүүдээс бүрддэг. Бөөм нь эсийн удамшлын материалын ихэнх хэсгийг хадгалж, эсийн бүтэц үйл ажжиллагааг удирддаг. Бөөмийн бүрхүүл нь бөөмийн дотоод орчныг цитоплазмаас тусгаарласан хоёр давхар мембран м. Бөөмийн мембран нь эсийн плазман мембранын адил уураг өөх тосны молекулаас тогтоно.

## Эндопллазмын тор

Эндоплазмын тор цүлхэн, олон суваг хоолойноос тогтоно. Эндоплазмын торыг 1845 онд Портер
нээсэн ба түүнийг барзгар, гөлгөр гэж ангилна. Эндоплазмын тороос гольджийн аппарат үүсдэг

Энэ өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Луи Пастер

Луи Пастер
**Луи Пастер** (Франц: *Louis Pasteur* 1822 оны 12-р сарын 27-нд төрж-1895 оны 9-р сарын 28-нд нас барсан) Францын Дол хотод төрсөн Францын алдартай химич, микробиологич эрдэмтэн юм. Тэрээр өвчин үүсгэх учир шалтгаан, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх талаар гайхамшигтай нээлт хийснээрээ хамгийн их алдаршсан. Тухайлбал тэр төрөхийн халуунаас болдог эхийн эндэгдлийг бууруулж, галзуу өвчний эсрэг анхны вакцин бий болгожээ. Түүний туршлагын ажлууд нь өвчнийг нян үүсгэдэг гэх онолыг баталсан. Луи Пастер мөн сүү, дарснаас өвчилдөг явдлыг зогсоох арга (ариутгах пастеризацийн арга гэж түүний нэрээр нэрэлжээ) сэдсэнээрээ олон нийтэд хамгийн их алдаршсан. Тэрээр микробиологийн салбарыг үндэслэгч гурван эрдэмтний нэг гэж тооцогддог. Нөгөө хоёр нь Фэрдинанд Кон, Робэрт Кох хоёр юм. Пастер мөн химийн шинжлэх ухааны салбарт олон нээлт хийснээс хамгийн алдартай нь зарим талстын асимметрийн молекул үндэслэлийг гаргаж ирсэн явдал юм. Тэрээр Парис хотноо биологийн судалгаа эрхэлдэг Пастерийн хүрээлэн (франц. Institut Pasteur) байгуулсан бөгөөд энэхүү хүрээлэнгийн доор тусгай бунханд түүний цогцос байрладаг ажээ.

## Эшлэл

## Гадны холбоос

 **Commons: Louis Pasteur** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* The Institut Pasteur - Foundation Dedicated to the prevention and treatment of diseases through biological research, education and public health activities
* The Pasteur Foundation - A US nonprofit organization dedicated to promoting the mission of the Institut Pasteur in Paris. Full archive of newsletters available online containing examples of US Tributes to Louis Pasteur.
* Pasteur's Papers on the Germ Theory
* Pasteur's Work on Beer Brewing
* The Pasteur Galaxy
* Louis Pasteur featured on the 5 French Franc banknote from 1966.
* Germ Theory and Its Applications to Medicine and Surgery, 1878
* LIFE magazine's top 100 events of the millennium: Germ theory of disease and Pasteur
* Louis Pasteur (1822-1895) profile, AccessExcellence.org

The complete work of Pasteur, BNF (Bibliothèque nationale de France)

* Pasteur Œuvre tome 1 – Dissymétrie moléculaire PDF (Франц)
* Pasteur Œuvre tome 2 – Fermentations et générations dites spontanées PDF (Франц)
* *Comptes rendus de l’Académie des sciences* Articles published by Pasteur (Франц)
# Роберт Кох

Роберт Кох.
**Генрих Херманн Роберт Кох** (1843 оны 12-р сарын 11-нд Германы Клаусталь хотод төрсөн – 1910 оны 5-р сарын 27-нд Баден-Баден хотод нас барсан) -Германы эмч, микробиологич, эрүүл ахуйч.

1876 онд Роберт Кох боом үүсгэгчийг (Bacillus anthracis) биеэс гадуур тусгаарлаж, өсгөвөрлөж, түүний амьдралын мөчлөг, өвчний хөгжилд гүйцэтгэх үүргийг анх удаа нарийвчлан тодорхойлсон юм. 1882 онд тэрээр сүрьеэ өвчин үүсгэгч бодисыг (Mycobacterium tuberculosis) олж илрүүлж, дараа нь "Туберкулин" псевдовакциныг бүтээжээ. Түүний судалгаа нь Кохын постулатуудыг бий болгоход хүргэсэн бөгөөд энэ нь тодорхой бичил биетүүдийг тодорхой өвчинтэй холбосон дөрвөн ерөнхий зарчмаас бүрдсэн бөгөөд эдгээр постулатууд нь Брэдфорд Хилл шалгуур зэрэг дараагийн эпидемиологийн зарчмуудад нөлөөлсөн. Судалгааныхаа төлөө тэрээр 1905 онд физиологи, анагаах ухааны салбарт Нобелийн шагнал хүртжээ.

1862 онд Роберт Кох шинжлэх ухааны уламжлалаараа алдартай Гёттингений их сургуульд филологийн чиглэлээр суралцахаар элсэн ороод эхний семестрийн дараа тэр анагаах ухааны чиглэлээр сурахаар шийдсэн. Үүнээс гадна тэрээр Вильгельм Веберийн физик, Фридрих Вёлерийн химийн чиглэлээр сургалтанд хамрагдсан. Анатомич Якоб Хенле, физиологич Георг Майснер, клиникч Карл Хассе зэрэг ирээдүйн эрдэмтний шинжлэх ухааны судалгаанд дурлах сонирхлыг бий болгоход түүний их сургуулийн олон багш гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Микробууд болон янз бүрийн өвчний мөн чанарын тухай хэлэлцүүлэгт тэдний оролцоо нь залуу Роберт Кохын энэ асуудлыг сонирхоход нөлөөлсөн юм. 1866 онд тэрээр сургуульдаа докторын зэрэг хамгаалсан.

Сургуулиа төгсөөд төрөл бүрийн эмнэлэгт ажиллаж байсан. 1870-71 оны Франц-Пруссын дайны үеэр Кох сайн дураараа эмнэлгт ажиллаж, хижиг, цусан суулга өвчтэй өвчтөнүүдийг эмчилж байв. 1872 онд буцаж ирээд тэрээр физикийн шалгалтанд тэнцсэн (тухайн үед эмнэлгийн салбарт ажиллахад зайлшгүй шаардлагатай шаардлага байсан) бөгөөд тэр жилдээ Вольштейн (Познань муж) дахь Бомст дүүргийн эмчээр томилогдсон. Энэ албан тушаалд тэрээр шинжээчийн дүгнэлт гаргаж, хуулийн хэрэг хянан шийдвэрлэх, хотын эмнэлгийг хариуцах ёстой байв. Үүний зэрэгцээ тэрээр хувийн эмнэлэг ажиллуулдаг байв. Кох чөлөөт цагаа нян судлалын судалгаа хийдэг байв. Энэ зорилгоор тэрээр олон тэжээвэр амьтад: туулай, далайн гахай, тэр ч байтугай хоёр сармагчинг тэжээдэг байжээ.

Боомын халдвар болон бусад халдварт өвчнийг судлах чиглэлээр амжилттай ажилласан тул 1880 онд Кох Берлин дэх эзэн хааны эрүүл мэндийн албанд уригджээ. 1885 онд тэрээр Эрүүл мэндийн тэнхимээс гарч, Берлиний их сургуулийн дэргэд шинээр байгуулагдсан Эрүүл ахуйн хүрээлэнгийн эрүүл ахуйн профессор болжээ. 1891 онд тэрээр Берлин дэх Халдварт өвчний хүрээлэнгийн захирлаар томилогдов. 1904 онд Кох тэтгэвэрт гарсан.

Тэрээр 1910 оны 5-р сарын 27-нд Баден-Баден хотод нас барсан байна.
# Хиймэл дагуул

Дэлхийг дундаж тойрог замаар тойрдог GPS хиймэл дагуулуудын тойрог замыг харуулсан хөдөлгөөнт зураг.
ERS 2 дэлхийн ажиглалтын хиймэл дагуулын ижил хэмжээтэй загвар
**Хиймэл дагуул** (орос. спутник, англи. satellite) гэдэг нь хүний зохион бүтээж, сансрын тойрог замд байрлуулсан зүйлийг хэлнэ. Сар зэрэг бусад байгалийн дагуулаас ялгаж хүн хийж бүтээсэн гэдгийг онцолхын тулд "хиймэл" гэх нэрийг хэрэглэдэг.

Хүн төрөлхтний бүтээсэн анхны хиймэл дагуул болох Спутник-1-г Зөвлөлт Холбоот Улсын Сергей Королёв, Мстислав Келдыш нарын олон эрдэмтэд бүтээж, анх 1957 оны 10-р сарын 4-нд хөөрөгсөн байна. Энэ үйл явдал хүн төрлөхтөний хөгжлийн түүхэнд шинэ эрин нээсэн юм.

Түүнээс хойш 6,600 орчим (2013 оны байдлаар) хиймэл дагуул сансарт хөөрч дэлхийн тойрог замд орсон байна; үүнээс маш цөөхөн хэсэг нь сансарт угсрагдаж сансрын станц зэрэг томоохон байгууламжуудыг бий болгож, ихэнх нь ашиглалтаас гарч сансрын хаягдал болж, зарим нь дэлхийн агаар мандалд орж шатаж дуусах эсвэл газар болон далай тэнгист унасан байна. Эх сурвалж-ийн мэдээгээр 2017 оны 8 сарын байдлаар 1,738 хиймэл дагуул сансарт идэвхтэй ажиллаж байна. Гэсэн хэдий ч ашиглалтаас гарсан хэдэн мянган хиймэл дагуул, хиймэл дагуулын болон цойлуурын хэлтэрхий дэлхийн тойрог замд сансрын хаягдал болон эргэлдсээр байна. 2018 онд Шинэ Зеланд улсаас Электрон цойлуур (пуужин) хөөрч сансарт хиймэл дагуул байрлуулснаар дэлхий дээр нийт 11 улс сансрын буудлаасаа хиймэл дагуул хөөргөх чадамжтай болжээ. Цөөн тооны сансрын судалгааны хөлөг дэлхийгээс бусад Сар, Буд, Сугар, Ангараг, Бархасбадь, Санчир, Нарны тойрог замд байрлан, хиймэл дагуул болон ашиглагдаж буй.

Хиймэл дагуул нь олон янзын зорилгоор ашиглагддаг. Гол төрлүүд нь цэрэг болон иргэний зориулалттай Дэлхийн ажиглалтын хиймэл дагуулууд, холбооны хиймэл дагуулууд, навигацийн хиймэл дагуулууд, цаг уурын хиймэл дагуулууд, судалгааны хиймэл дагуулууд юм. Сансрын станц болон сансрын хөлөг ч тойрог замд байрласан үедээ хиймэл дагуул гэж хэлж болно. Хиймэл дагуулын тойрог зам нь зорилгоосоо шалтгаалаад янз бүр байдаг бөгөөд олон янзаар ангилагддаг. Хүмүүсийн сайн мэддэг тойрог зам нь Дэлхийн доод тойрог зам, туйлын тойрог зам, геостанцын тойрог зам зэрэг болно.

Хиймэл дагуул нь ихэнхдээ хагас биеэ даасан, компьютерын удирдлагатай системээр ажилладаг. Үүнд эрчим хүч үүсгүүр, дулааны хяналтын, телеметрийн, чиглүүлэгч, тойрог замын хяналтын гэх мэт дэд системүүд бий.

Ном зүй:

Энэ сансрын хөлгийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ технологийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ шинжлэх ухааны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ одон орны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ тээврийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ телевизийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ харилцаа холбооны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.

Энэ телехолбооны тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.