# Филиппин

| Бүгд Найрамдах Филиппин Улс*Republika ng Pilipinas* (Филиппин) |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:** Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa "Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" |
| **Төрийн дуулал:** "Lupang Hinirang" "Шилмэл нутаг" |
| Дэлхийн бөмбөрцөгАСЕАН-ы газрын зураг |
| Нийслэл | Манила (*де-юре*) Их Манила (*де-факто*) |
| Томоохон хот | Кесон хот |
| Албан ёсны хэл | Филиппин ба Англи хэл |
| Хүлээн зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл |
19 хэлнүүд
* Акланон хэл
* Бикол хэл
* Варай хэл
* Иватан хэл
* Ибанаг хэл
* Илокано хэл
* Капампанган хэл
* Кинарайа хэл
* Магинданао хэл
* Маранао хэл
* Пангасинан хэл
* Самбал хэл
* Себуана хэл
* Суригаонон хэл
* Тагалог хэл
* Таусуг хэл
* Хилигайнон хэл
* Чабакано хэл
* Якан хэл
 |
| Үндэсний дохионы хэл | Филиппиний дохионы хэл |
| Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл | Испани ба Араб хэл |
| Угсаатны бүлгүүд (2010) | * 33.7% Висаяа
* 24.4% Тагалон
* 8.4% Илокано
* 6.8% Бикол
* 26.2% бусад
 |
| Шашин (2015) | * + 90.1% Христ
		- 80.6% Католик
		- 9.5% Бусад урсгал
* 5.6% Ислам
* 4.3% бусад / шашингүй
 |
| Ард түмний нэршил | Филиппинчүүд‎
Пиной (*ярианы*) |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Бонгбонг Маркос |
| • Дэд Ерөнхийлөгч  | Сара Дутерте |
| • Сенатын дарга  | Мигз Зубири |
| • Танхимын дарга  | Мартин Ромуалдес |
| • Ерөнхий шүүгч  | Александр Гесмундо |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Конгресс |
| • Дээд танхим | Сенат |
| • Доод танхим | Төлөөлөгчдийн танхим |
| Тусгаар тогтнол (АНУ-аас) |
|  |
| • Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав  | 6 сарын 12, 1898 он |
| • Испаниас АНУ-д шилжүүлэв  | 12 сарын 10, 1898 он |
| • АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус  | 11 сарын 15, 1935 он |
| • АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов  | 7 сарын 4, 1946 он |
| • Одоогийн үндсэн хууль  | 2 сарын 2, 1987 он |
|  |
| Area  |
| • Нийт | 300,000 км2 (120,000 миль2) (72) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 0.61 (дотоод ус) |
| • Нийт хуурай газар | 298,170 км2 |
| Хүн ам |
| • 2020 тооллого | 109,035,343 |
| • Нягтаршил | 336/км2 (37) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $1.289 их наяд (29) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $11,420 (117) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2023 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $440 тэрбум (36) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $3,905 (124) |
| ОТББИ (2021) |  ▼ 41.2 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▼ 0.699 дундаж · 116 |
| Мөнгөний нэгж | Филиппин песо (₱) (PHP) |
| Цагийн бүс | UTC+08:00 (ФСЦ) |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +63 |
| Домэйн нэр | .ph |

**Филиппин** (англи. *Philippines* , Филиппинээр *Pilipinas*), албан ёсоор **Бүгд Найрамдах Филиппин Улс** (англи. *Republic of the Philippines* [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], тагалог хэл. *Republika ng Pilipinas* [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун Номхон далай дахь Филиппиний олтригт орших зүүн өмнөд Азийн арлын орон юм. Нийслэл нь Манила хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь Номхон Далайн баруун хэсэгт байх 7,641 арлаас бүрдэх бөгөөд усаар Индонез, Малайз, Палау, Тайвань, Вьетнамтай хиллэнэ.

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим. Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь 2008 онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан. Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд Фернан Магеллан ирэхээс өмнө , Филиппинд Хятад, Энэтхэг, Япон, Малайн олтриг зэрэг Азийн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд Испанийн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр АНУ-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд Катипунанаар удирдуулсан Филиппиний хувьсгалаар Испаниас тусгаар тогтносон. Испани-Америкийн дайны явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар Филиппин-Америкийн дайн дэгдсэн ажээ. 1935 онд Хамтын Нөхөрлөл маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайн Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ.

Фердинанд Маркос 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. Ниной Акино алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр Корасон Акино, тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.

2016 оны 6-р сарын 30-нд Родриго Роа Дутерте тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан Фердинанд Маркосын хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь Испани, Латин Америк, Америкийн Нэгдсэн Улсын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь Католик шашин бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн Исламын шашныг шүтэгчид байдаг. 1973 он хүртэл испани хэл Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш филиппин, англи хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.

## Нэрийн гарал үүсэл

Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван II Филипийн нэрнээс үүдэлтэй юм. Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх *Las Islas Filipinas* хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн Лейт арал болон Самар аралд өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.

Бөөн Манила
## Улс төрийн тогтолцоо

1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

## Гадаад харилцаа

Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд хүйтэн дайны үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол НАТО-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. Япон бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

## Тэмдэглэл

## Эшлэл

## Цахим холбоос

**Албан ёсны Official website of the Philippine Government - Gateway to governmental sites

**Газрын зураг WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia

**Бусад WOW Philippines Tourism Ad
* Washington Post's: How the Philippines Sees America
* BBC Country Profile on the Philippines
* CIA World Factbook: Philippines
* U.S. Country Studies: Philippines
* Philippines Daily Photos
* Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II (PDF)
* History of the Philippine Islands in many volumes, from Project Gutenberg (and indexed under Emma Helen Blair, the general editor)
* WikiAnswers: Q&A about the Philippines