Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Шар нарсны жирх

| Шар нарсны жирх |
| --- |
|   |
| Ховордолтын зэрэглэл |
|
? |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Анги: | Хөхтөн  |
| Баг: | Мэрэгч  |
| Овог: | Sciuridae  |
| Төрөл: | *Tamias*  |
| Зүйл: | T. amoenus  |

 |
| Латин нэр |
| Tamias amoenus J.A. Allen, 1890 |

**Шар нарсны жирх** (Tamias amoenus)нь **Sciuridae** овгийн мэрэгч амьтан юм. Канад болон АНУ-н нутагт таарна.

## Цахим холбоос

 **Commons: Шар нарсны жирх** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
# Хэт ягаан туяа

EIT дуран авайгаар Нарны короныг хэт ягаан туяаны завсарт авсан хуурмаг өнгийн зураг
**Хэт ягаан туяа** буюу **UV туяа** нь үзэгдэх гэрлээс богино, рентген туяанаас урт долгионы урттай цахилгаан соронзон цацрал юм. Долгионы урт нь 10 нм - 400 нм бөгөөд 3 eВ - 124 eВ энергитэй байна. Хүмүүсийн ягаан өнгөтэй гэж нэрлэх үзэгдэх гэрлээс өндөр давтамжтай цахилгаан соронзон долгион тул спектрийг ийнхүү нэрлэжээ.

Хэт ягаан туяа нь нарны гэрэлд байх ба цахилгаан нум болон тусгай лампууд нь үүнийг цацаргана. Ионжуулдаг цацаргалт тул химийн урвалыг өдөөж, олон бодисыг гэрэлтүүлдэг. Хэт ягаан туяа нь ихэнхдээ нарны түлэгдэлттэй холбогддог хэдий ч хүний эрүүл мэндэд эерэг, сөрөг олон нөлөө үзүүлдэг.

## Байгалийн хэт ягаан туяа

Нарны цацаргах туяанууд дотроос хүнд хамгийн хортой хэсэг нь нарны хэт ягаан туяа юм. Нарны хэт ягаан туяаны ашиг тус хүний бие махбодид хэрэгтэй. Хэт ягаан туяа нь D аминдэмийг үүсгэж, сэтгэл санааг өөдрөг болгогч серотонин болон бие махбодийн өдрийн дэглэмийг зохицуулагч народреналиныг үүсэхэд нөлөөлдөг. Хүний нүдээр нэвтэрсэн гэрэл тархины хальсан бүрхүүлд “гэрэлтэй/харанхуй” гэсэн цахилгаан импульсыг илгээсний дүнд химийн урвал явагддаг юм.

Гэвч нөгөө талаар хэт ягаан туяа нь хүн, амьтны арьс, нүдэнд нэвчин эрүүл мэндэд нөлөөлдөг байна. Нарны хэт ягаан туяа нь альфа (UvA) болон бета (UvB) гэж хоёр төрөлтэй. Бета спектрийн туяа арьсны өнгөн давхаргад нөлөө үзүүлж түүнийг борлуулахаас гадна түлж ч болно. Альфа спектрийн туяа илүү гүнд нэвтэрч эдийн нэхдэсийг гэмтээснээр арьсны уян хатан чанарыг бууруулдаг байна. Энэ төрлийн хэт ягаан туяа цаашлаад үрчлээс, бор толбо үүсгэнэ.Нарны хэт ягаан туяаны цацрагийн нөлөөнөөс улбаалаад өнөөдөр олон төрлийн өвчин тэр дотроо арьсны өмөн үү, нүдний болор цайх өвчин дийлэнх хувийг эзлэх болсон. Ялангуяа арьс наранд хэт түлэгдсэнээс арьсны гүнд генийн өөрчлөлт орж, ингэснээр арьсны өмөн үү үүсэх нөхцөл болж байгааг Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагынхан тогтоосон. Одоогоор цацрагаас үүсэлтэй арьсны өвчнийг эмч нар нарийн эмчилж, оношилж чадахгүйгээс болж олон мянган хүн нас барж байна. Нөгөө талаар хэт хурц нартай өдөр нарны шил эсвэл ямар нэг хамгаалалтгүй явснаас нүдний болор гэмтэн болор цайх өвчин үүсдэг. Нарны хэт ягаан туяаны цацраг усанд, газрын гадаргуугийн байдал, газрын байршил, далайн төвшний өндөр зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаарч хэмжээ нь янз бүр байдаг. Тэр тусмаа өндөрлөг газруудад нарны хэт ягаан туяаны цацраг их. Иймээс уулчид ууланд гарахдаа заавал цацрагаас хамгаалсан шил, биеийн тос түрхдэг. Яагаад гэвэл, дээшлэх тусам агаарын бүрхэвч сийрэгждэг, үүнийг дагаад цацрагийн хэмжээ ихэсдэг. Өнөөдрийн байдлаар дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд, хойд хагаст озоны давхрагын цооролт нэлээд талбайг эзлээд буй аж. Жишээлбэл, 2005 оноос хойш дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст хэмжилт хийхэд 29 сая кв.км талбайг хамарчээ. Нарны хэт ягаан цацраг нэвтэрч орох үүд нь сийрэгжилт гэнэ.

## Гадаад холбоос

 **Commons: Ultraviolet light** – Викимедиа дуу дүрсний сан

Энэ физикийн тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Нүүрс ус

Лактоз нь сүүнээс олдсон дисахарид. Лактоз нь бета-1-4 гликозидийн хэлхээгээр холбогдсон D-галактозын ба D-глюкозын нэг нэг молекулаас тогтох дисахарид. Томъёо нь: C12H22O11.
**Нүүрс ус** нь нүүрстөрөгч (C), устөрөгч (H) ба хүчилтөрөгчийн (O) атомуудаас тогтох биологийн молекул бөгөөд ихэвчлэн 2:1 устөрөгч–хүчилтөрөгчийн атомын харьцаатай (устай адил) байдаг ба түүний эмпирик томъёо нь C*m*(H2O)*n* (үүнд, *m* нь *n*-ээс ялгаатай байж болно) юм. Дээрхи дүрэмд захирагдахгүй тохиолдол байдаг. Жишээ нь ДНХ-ийн нэг бүрдүүлэгч, дезоксирибоз сахар нь C5H10O4 эмпирик томъёотой.
Нуурс усууд нь нүүрстөрөгчийн гидратууд юм. Бүтэцийнх нь хувьд тэдгээрийг полигидроксиальдегидууд ба кетонуудад багтаан авч үзвэл илүү тохирно.

## Эх сурвалж

## Эх үүсвэр

* "Compolition of foods raw, processed, prepared" (PDF). *www.ars.usda.giv*. September 2015. Татаж авсан: October 30, 2016.

## Гадаад холбоос

 **Commons: Carbohydrates** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
 **Вики эшлэл: Нүүрс ус** – Эшлэл
* Carbohydrates, including interactive models and animations (Requires MDL Chime)
* IUPAC-IUBMB Joint Commission on Biochemical Nomenclature (JCBN): Carbohydrate Nomenclature
* Carbohydrates detailed
* Carbohydrates and Glycosylation – The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology
* Functional Glycomics Gateway, a collaboration between the Consortium for Functional Glycomics and Nature Publishing Group
# Тарвага

| Алтайн тарвага |
| --- |
|   |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Анги: | Хөхтөн  |
| Баг: | Мэрэгч  |
| Овог: | Хэрэмнийхэн  |
| Төрөл: | Тарвага, *Marmota*  |
| Дэд төрөл: | *Marmota* (дэд зүйл)  |

 |

Тарвага
**Тарвага** (латин. *Marmota*) - Хэрэмнийхэн овгийн мэрэгч амьтан юм. Тарваганы төрөлд нийт 14 зүйлийн тарвага багтана. Эдгээрээс Монгол Улсад Алтайн тарвага (*Marmota baibacina*) буюу хар тарвага, хээрийн тарвага (*Marmota sibirica*) буюу шар тарвага гэсэн үндсэн хоёр зүйл байдаг.

Цаг агаарын хүнд хүйтэн өвлийг ичиж өнгөрөөдөг амьтан. Ичээндээ голдуу бүлээрээ байдаг. Тарвага нь Монгол орны ойт хээр, уулын хээр, тал хээрт түгээмэл тархсан, мах, арьсны үнэт үслэг амьтан юм. Биеийн урт 47—58 см, жин 3—5 кг. Гуужилт III—VI сард эхэлж, VIII—XI сард үсний хөрс бүрэн гүйцдэг. Ороо хөөцөө ичээнээс гарсны дараа III—IV сард болж 35 хоногийн дараа 3—8, заримдаа 12 хүртэл мөндөл гаргана. Мөндөл 30-40 грамм жинтэй төрөөд, эхийгээ сар шахам хөхөж байж өвсөн хоолонд орно. Тарвага өдрийн идэвхтэй амьтан. Хавар өглөөнөөс орой болтол өдөржин идээшлэх ба зуны дунд сар буюу тарга тэвээрэг авсан үедээ нарнаар өглөө, үдэш гарч идээшлээд үдэд нүхэндээ орж нар баруунаа хэлбийхээс нар жаргатал идэвхтэй идээшлэдэг.

## Гадаад төрх

Алтайн тарвага буюу хар тарвага биеэр арай том, тархац нь Монгол орны баруун хэсэг Ховд аймагт голчлон байдаг. Хээрийн тарвага буюу шар тарвага нь биеийн урт 47—58 см, жин 3—5 кг, тархац нь илүү өргөн.

## Нэршил

* Нэг настай төлийг мөндөл гэнэ.
* 2 настай залуу тарвагыг хотил эсвэл бозлог гэж нэрлэнэ.
* 3 настай залуу тарвагыг **шар хацарт** гэнэ.

4-с дээш насны үржлийн насанд хүрнэ.

* Насанд хүрсэн эрэгчин тарвагыг бурхи гэнэ.
* Насанд хүрсэн эмэгчин тарвагыг тарч гэнэ.

## Өвчин, тахал

Тарваган тахал өвчний талаар холбоосоор орж дэлгэрэнгүй уншина уу.
# Арслан

| Арслан Оршин байсан хугацаа: Түрүү Плейстоценийн үеэс одоо хүртэл |
| --- |
|  Арслан
 Эрслэн |
| Ховордолтын зэрэглэл |
|  Эмзэг  |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Дэд хүрээ: | Сээр нуруутан  |
| Анги: | Хөхтөн  |
| Баг: | Мах идэштэн  |
| Овог: | Мийнхэн (Felidae)  |
| Төрөл: | Panthera  |
| Зүйл: | Арслан  |

 |
| Латин нэр |
| **P. leo** Карл Линней, 1758 |
|  Африк дахь арслангийн тархалтын зураг |
|  Энэтхэг дэх арслангийн тархалтын зураг |

Финда дархан цаазат газар дахь арслан болон түүний гүегүүдийн видео
**Арслан** (*Panthera leo*) нь мийнхэн овгийн том биет махчин амьтан юм. Одоогоор зөвхөн Африк болон Энэтхэгийн нутагт тархах боловч, цагтаа Африк, Ази, Европийн умард нутаг гэсэн өргөн уудам нутгаар тархан амьдардаг байсан. "Араатны хаан" ч гэгддэг.

Сүрэглэж амьдардаг амьтан ба нэг сүрэгт нэгээс хоёр эрэгчин, гурваас зургаан эмэгчин, бас гүегүүд байна. Гэхдээ сүрэгтэй болтлоо эрэгчин нь ганцаараа амьдарна. Эрээн тахь, нүү, анааш, одос зэргийг барьж иддэг. Хүнд халгүй гэгддэг ч, хүний аминд хүрч байсан удаатай.

Эрэгчин нь 2 ойтойдоо хүзүү орчимд нь үс ургаж сүргээсээ хөөгдөнө. Түүнээс хойш өөр сүргийг өөрийн болгож автлаа бие даан өнгөрөөх хэрэгтэй болно.

Амьтны хүрээлэнд ч гэсэн өсөж төлжих учир устаж үгүй болох аюул бага ч, төрөл болон тоо нь багассаар байгаа болно. Ховордож байгаа амьтдын IUCN ангилалд ордог. Мөн зарим улсын амьтны хүрээлэнд бартай эвцэлдүүлэн эрлийзжүүлэн барслан хэмээх амьтныг гаргаж авсан бөгөөд биеийн хэмжээгээр эцэг эхээсээ хавьгүй том, бие гүйцсэн шар үхрийн чинээ болдог ажээ.

Арслан хуурай газар дээрх том биетэй аюултай араатнуудын нэг. Хурд хүч гээд жинхэнэ аюултай мангас гэсэн үг, барыг хэдий арслангаас том биетэй гэдэг боловч энэ үзүүлэлт нь хэдхэн тооны арслан барын харьцуулалт юм. Дийлэнх үзүүлэлтээр биеийн хэмжээ бараг ойролцоо байдаг ба биеийн жин нь хурд хүчтэй шууд хамааралтай байна. Өөрөөр хэлбэл илүүдэл жинтэй байна гэдэг бол тийм ч сайн зүйл биш. Хурдтай хүчтэй бяр тэнхээ нь тэгширсэн эрэгчин арслан 250-280кг жинтэй өндөр нь 120-140см урт нь 3.2-3.5м , 8-10см урт хумс болон соёотой байна, харин бар 250-300кг жинтэй 100-120см өндөр 3.3-3.8м урт 8-10см урт хумс болон соёотой байдаг. Үүнээс үзэхэд арслан бараас богинохон биетэй харин бараас төдий чинээ өндөр байна. Бас арслангийн нуруу хотгор хэлбэртэй харин барынх бөгтөр хэлбэртэй байдаг, биеийн араг яс муурын төрлийн амьтад бүгд ижил төстэй байдаг.

## Гаднын холбоос

 **Commons: Арслан** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Animal Diversity Web: *Panthera leo* (lion)
* African Wildlife Foundation: Lion
* Battle at Kruger: video of a pack of lions fighting against a crocodile and buffalos over a kill
* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Felis leo*
* Biodiversity Heritage Library bibliography for *Panthera leo*
* Lion Conservation Fund: example of a fund and its projects about the research and conservation of the lion
* Lion Research Center: website of the research group at the University of Minnesota that has conducted field research on lions and published over 50 peer-reviewed scientific articles
# Шинэ Гвиней

Шинэ Гвиней| Төрөлх хэл: Niugini, Niu Gini, Papua |
| --- |
|  |
| Шинэ Гвиней арал |
| Газар зүй |
| Байршил | Далайн орнууд |
| Солбицол | ﻿ / ﻿ |
| Олтриг | Индонезийн олтриг

---

 Меланези |
| 785,753 км2 (303,381 миль2) |
| Байр | 2nd |
| Хамгийн өндөр цэгийн өндөр | 4,884 м (16024 фут) |
| Хамгийн өндөр цэг | Пунчак Жая |
| Захиргаа |
| **Индонез** |
| Муж | * Папуа
* Төв Папуа
* Уулын Папуа
* Өмнөд Папуа
* Баруун Өмнөд Папуа
* Баруун Папуа
 |
| Хамгийн том хот | Жаяпура (407,000 хүн) |
| Папуа Шинэ Гвиней |
| Муж | * Төв
* Чимбу
* Зүүн Уулын
* Зүүн Сепик
* Энга
* Галф
* Хела
* Живака
* Маданг
* Моробе
* Оро
* Өмнөд Уулын
* Баруун
* Баруун Уулын
* Баруун Сепик
* Милн Бей
* Үндэсний Нийслэлийн Тойрог
 |
| Хамгийн том хот | Порт Морсби (402,000 хүн) |
| Хүн ам зүй |
| Хүн ам | 14,800,000 (2020) |
| Байр | 14-т |
| Нягтшил | 18/км2 (47/миль2) |
| Хэл | * Ток Писин
* Хири Моту
* Индонез
* Малай
* Жава
* Англи
* Папуагийн хэлнүүд
* Папуа Шинэ Гвинейн дохионы хэл
 |
| Нэмэлт мэдээлэл |
| Цагийн бүс | * Зүүн Индонезийн Цаг (UTC+9)
* Папуа Шинэ Гвинейн Стандарт Цаг (UTC+10)
 |

Шинэ Гвиней арлын засаг захиргааны хуваарилалт:
   Индонез Баруун Папуа муж
   Индонез Папуа муж
   Папуа Шинэ Гвиней

**Шинэ Гвиней** (Англи: *New Guinea*, *инд. *Nugini**) нь Австралийн умард хэсэгт орших Гренландын дараах дэлхийн хоёр дахь том арал юм. Австралийн эх газраас тасарч үүссэн бөгөөд сүүлчийн мөстлөгийн үед Торресын хоолой усаар дүүрч тэднийг тусгаарлах болжээ. Папуа хэмээх нэр аралтай нягт холбоотой. Арлын баруун хагас нь Индонезийн Папуа, Баруун Папуа мужаас тогтдог бөгөөд зүүн хагас нь тусгаар тогтносон улс болох Папуа Шинэ Гвинейн эх газрын хэсгийг бүрдүүлдэг.

## Зургийн цомог

* 1884-1919 оны үеийн Шинэ Гвиней. Арлын баруун хагасыг Нидерланд улс, зүүн хойд хэсгийг Герман, зүүн өмнөд хэсгийг Их Британи улс хянаж байв.

## Цахим холбоос

 **Commons: Шинэ Гвиней** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Шинэ Гвиней** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

* *Papua New Guinea.* mongabay.com
# Биологийн төрөл зүйлийн алдагдал

Биологийн төрөл зүйл алдагдах нь ургамал, амьтны төрөл зүйл дэлхийгээс бүрмөсөн алга болох (мөхөх) эсвэл тодорхой газар нутагт төрөл зүйл цөөрөх, устах үед тохиолддог. Биологийн олон янз байдлын алдагдал гэдэг нь тухайн газар нутагт биологийн олон янз байдал буурч байгааг хэлнэ. Бууралт нь түр зуурын эсвэл байнгын байж болно. Энэ нь цаг хугацааны явцад нөхөн сэргээхэд хүргэсэн хохирол юм .Жишээлбэл, экологийн нөхөн сэргээлт түр зуурынх. Хэрэв энэ боломжгүй бол бууралт нь байнгын байна. Биологийн олон янз байдлын ихэнх алдагдлын шалтгаан нь ерөнхийдөө гаригийн хил хязгаарыг хэтрүүлсэн хүний үйл ажиллагаа юм. Эдгээр үйл ажиллагаа амьдрах орчныг сүйрүүлнэ. (жишээ нь ой модыг устгах) болон газар ашиглалтыг эрчимжүүлэх (жишээ нь, нэг төрлийн тариалан эрхлэх) зэрэг орно. Цаашид тулгамдсан асуудал бол агаар, усны бохирдол (мөн шим тэжээлийн бохирдол), хэт ашиглалт бас, уур амьсгалын өөрчлөлт юм.

Биологийн олон янз байдал, экосистемийн үйлчилгээний дэлхийн үнэлгээний тайланд олон эрдэмтэд биологийн олон янз байдал алдагдаж байгаа гол шалтгаан нь хүн амын өсөлт нэмэгдэж байгаа бөгөөд энэ нь хүн амын хэт өсөлт, хэт их хэрэглээнд хүргэдэг гэж үздэг. Бусад нь амьдрах орчны хомсдолд голчлон "экспортын түүхий эдийн өсөлтөөс" шалтгаалж байгаа бөгөөд хүн ам нь нийт хэрэглээтэй маш бага холбоотой гэдэгт санал нийлэхгүй байна. Улс хоорондын баялгийн ялгаа илүү чухал.