Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хулгана

Бор хулгана
**Хулгана** нь жижиг биет мэрэгч амьтан юм. Шовх хошуу, жижиг бөөрөнхий чих, биеийнхээ урттай адил хайрстсан сүүл, олон тоогоор хурдацтай өсөх чадвараараа онцлог. Бидний хамгийн сайн мэдэх төрөл зүйл нь энгийн гэрийн хулгана (Mus musculus) юм. Хулганыг гэрийн тэжээвэр амьтан болгох тохиолдол бий ч голдуу хоол хүнс, оромж хайн хүн суурьшсан газарт урилгагүй, хор хөнөөл дагуулан үүрлэдэг байна.

Хулгана хархнаас биеийн хэмжээгээрээ ялгагдана. Харх, хулгана гэсэн нийтлэг нэр томъёо нь ангилал зүйн хувьд хэт ялгаатай биш юм.

Гэрийн тэжээвэр амьтан болгон зардаг хулгана нь ердийн гэрийн хулганаас хэмжээнээсээ эрс ялгаатай байдаг. Энэ нь зэрлэг байгаль дахь үржлийн болон хүрээлэн буй орчины ялгаатай холбоотой юм. Хулганын бас нэгэн түгээмэл төрөл бол лабораторийн цагаан хулгана юм. Тэд нэгэн хэвийн биеийн болон зан авирын шинж чанар агуулдгаараа шинжлэх ухааны судалгаанд ашиглахад маш тохиромжтой байдаг.

Муур, зэрлэг нохой, үнэг, махчин шувууд, могой болон зарим төрлийн шавьж хулганыг ангуучлан иддэг хэдий ч тоо толгой нь маш их хэвээр байсаар байдаг. Хулгана нь бараг бүх орчинд дасан зохицох чадвартай ба үүниийхээ ачаар дэлхий дээр амьдарч буй хөхтөн амьтдын хамгийн амжилттай оршин тогтнодог овгийн нэг юм.

Зарим нөхцөлд хулганыг хор хөнөөлт амьтан гэж үздэг. Ийм төрлийн амьтад нь ургац талбайг сүйтгэж, өвчин тараадаг тул ийнхүү нэрлэгддэг ажээ. Хулгана нь ялгадсаар өвчин тарааж, шимэгч хорхойн тээгч болдог. Хойд Америкт хулганын ялгадастай тоосоор амьсгалах нь хантавирустай холбогдсон ба цаашлаад уушгины хантавирусын хам шинж (HPS) үүсгэдэг байж болзошгүй гэж үздэг байна.

Шөнийн амьтан гэгдэх хулгана хараа муутай боловч сонсголын мэдрэмж нь ихэд сайн хөгжсөн. Хоол хүнс олох, махчин амьтдаас зайлсхийх чадвар нь голдуу үнэрлэх мэдрэмжээсээ хамаардаг.

Зэрлэг байгальд хулганууд нарийн нүхэн үүр ухдаг. Эдгээр нүхнүүд нь урт орц, гудамтай бөгөөд зугтах хонгилоор хүртэл тоноглогдсон байх тохиолдол бий. Нэгэн зүйлийн хувьд нүхний дотор загвараа гаргах чадвар нь генетикийн шинж чанар байдаг байна.
# Минж

| Минж Оршин байсан хугацаа: Хожуу Миоцен – Одоо |
| --- |
|  Хойд Америкийн минж (*Castor canadensis*) |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Анги: | Хөхтөн  |
| Баг: | Мэрэгч  |
| Овог: | Castoridae  |
| Төрөл: | Castor Карл Линней, 1758 |

 |
| Зүйл |
| *C. canadensis* *C. fiber* †*C. californicus* |

**Минж** (Төрөл Castor) нь шөнийн амьдралтай, томхон биет, хагас усны мэрэгч юм. Энэ төрөлд өдгөө амьдарч буй 2 зүйл болох Хойд Америкийн минж, Евразийн минж орно. Минж нь далан хаалт барин, суваг шуудуу малтан үүр нүхээ хийж өөрийн амьдрах орчноо бүрдүүлдэг. Тэд хамгийн том мэрэгч болох капибарагийн дараа 2-т орно.

Хойд Америкийн минж урьд 60 сая хүрч байсан ч, 1988 оны байдлаар 6-12 сая байна. Тоо толгойн хорогдол нь арьс үсийг нь авах, үнэрт булчирхайгаас ялгарах шингэнийг нь эм, сүрчиг хийхэд хэрэглэхээр алж хороосноос шалтгаалж байна.

## Биеийн бүтэц

Биеийн урт **74-130 см**, сүүл нь **22-30 см**, **30 кг** жинтэй байна. Гадаад төрхөөр нь эр, эмийг ялгахад хэцүү. Зүйлээс шалтгаалан цайвар бор, шаргал, улаан хүрэн, бор хүрэн, харавтар гэх мэт өнгийн арьс үстэй байдаг.

Минж нь том, хүчирхэг үүдэн шүдээрээ мод, ургамлыг мэрж тасдан хоол хүнс болон далан, үүр барих материал бэлддэг. 15 см голчтой модыг 10 минутад унагадаг байна.

Үргэж цочин аюулын дохио авмагц түргэн гэгч нь усанд шумбахдаа өргөн хавтгай сүүлээрээ чанга ус алгадаж бусаддаа дохио өгдөг аж. Энэ чимээ нь усан дээр, доор сайн дуулдах бөгөөд ойр орчмын минж бүгд шумбан зайлах ба зарим үед дахин гарч ирэхгүй.

Минж нь хуурай газар удаан хөдөлгөөнтэй ч маш сайн сэлэгчид юм. Тэд 15 минут хүртэл усанд байж чадна. Өвөл ичдэггүй ба өөрсдийн далан хаалт хийж байгуулсан цөөрөмдөө мөчир, гуалинг нөөцлөөд холтос зэргийг иднэ

## Үржил

Хөхтөн амьтдын дотор цөөн тохиолдох нэг эр нь нэг эмтэй амьдрах бөгөөд үр зулзагатайгаа гэр бүлээр амьдардаг. Жилд нэг удаа 1-6 зулзага гаргана. Зулзага нь 10 хоноод сэлж сурдаг ба зулзагатай болсон ч эцэг эхтэйгээ амьдарсаар байдаг. Дараагийн зулзага нь гарахаас өмнө буюу 2 нас хүрээд бие даан тусгаарладаг.

## Идэш тэжээл

Минж нь өдөрт 2 кг орчим модны навч, холтос, өвс зэргээр хооллодог. 50 см урттай мөчрийг 3 минутанд цагаан голыг нь гартал идэж орхидог.

## Галлерей

* Минжний гавлын яс.
* Мэрсэн мод.
* Барьсан далан хаалт нь.
* Минжний үүр.

## Цахим холбоос

 **Commons: Beaver** – Викимедиа дуу дүрсний сан
* Beaver Facts & Pictures
* Beavers: Wetlands & Wildlife website
* The Romance of the Beaver - history of the beaver in the western hemisphere by A. Radclyffe Dugmore.
* Aigas Field Centre Beaver Project - history of a pair of European beavers released into a large enclosure in the Highlands of Scotland.
* Beaver Tracks: How to identify beaver tracks in the wild
# Өмнөд Америк

Өмнөд Америк|  |
| Нутаг дэвсгэр | 17,840,000 км2 (6,890,000 миль2) (4-т) |
| Хүн ам |  434,254,119 (2021; 5-д) |
| Хүн амын нягтшил | 21.4/км2 (56.0/миль2) |
| ДНБ (ХАЧП) | $7.61 их наяд (2022 тооц; 5-д) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | $3.62 их наяд (2022 тооц; 4-т) |
| ДНБ нэг хүнд ноогдох | $8,340 (2022 тооц; 5-д) |
| Шашин | * + 90.0% Христийн шашин
		- 67.4% Католик
		- 22.6% Протестантизм
		- 1.0% бусад урсгал
* 7.0% шашингүй
* 1.3% Спиритизм
* 0.4% Ислам
* 0.3% Иудаизм
* 1.0% бусад/тодорхойгүй
 |
| Ард түмний нэр | Өмнөд Америкчууд |
| Улс орон |
12
* Аргентин
* Боливи
* Бразил
* Венесуэл
* Гайана
* Колумби
* Парагвай
* Перу
* Суринам
* Уругвай
* Чили
* Эквадор
 |
| Хараат орон |
Гадаад (2–5)
* Аруба (Нидерланд)
* Буве арал (Нидерланд)
* Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд (Нэгдсэн Хаант Улс)
* Фолклендын арлууд (Нэгдсэн Хаант Улс)

Дотоод (1–3)
* Асенсьон арал (Нэгдсэн Хаант Улс)
* Бонэйр (Нидерланд)
* Францын Гвиана (Франц)
 |
| Хэлнүүд | * Испани
* Португал
* Англи
* Франц
* Нидерланд
* Аймара
* Гуарани
* Мапудунгун
* Кечуа
* Ваюу
* Сранан Тонго
* бусад
 |
| Цагийн бүс | UTC−02:00 - UTC−05:00 |
| Хамгийн том хот |
Хамгийн том хотууд
* Сан-Паулу
* Лима
* Богота
* Рио-де-Жанейро
* Сантьяго
* Каракас
* Буэнос-Айрес
* Салвадор
* Бразилиа
* Форталеза
 |
| UN M49 код | `005` – Өмнөд Америк `419` – Латин Америк ба Карибын тэнгис `019` – Америк `001` – Дэлхий |

**Өмнөд Америк** Дэлхийн бөмбөрцөгийн баруун өмнөд хагаст байрлах, баруун талаараа Номхон далай, хойд ба зүүн талаараа Атлантын далайгаар хүрээлэгдэн орших тив юм. Баруун хойд талд нь Хойд Америк тив ба Карибын тэнгис байрлана.

Өмнөд Америк тив нь Дэлхийн гадаргуугийн 3.5% буюу 17,840,000 хавтгай дөрвөлжин км нутагтай, 2015 оны байдлаар уг тив дээр 413,482,203 хүн амьдарч байна. Өмнөд Америк нь талбайн хэмжээгээр Ази, Африк, Хойд Америкийн дараагаар дөрөвт, хүн амын тоогоор тавд ордог тив юм.

## Өмнөд Америкийн улс орны жагсаалт

| Улс | Нутаг дэвсгэр (км²) | Хүн ам (2018 он) | Нягтрал хүн/км² | Нийслэл |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Аргентин | 2 766 890 | 44,361,150 | 14.3 | Буэнос-Айрес |
|  Боливи | 1 098 580 | 11,353,142 | 8.4 | Ла Пас |
|  Бразил | 8 514 877 | 209,469,323 | 22 | Бразилиа |
|  Чили | 756 950 | 18,729,160 | 22 | Сантъяго |
|  Колумби | 1 138 910 | 49,661,048 | 40 | Богота |
|  Эквадор | 283 560 | 17,084,358 | 53.8 | Кито |
|  Фолклендын арлууд (Их Британи) | 12 173 | 3,234 | 0.26 | Порт-Стэнли |
|  Францын Гвиана (Франц) | 91 000 | 282,938 | 2.1 | Кайенне |
|  Гайана | 214 999 | 779,006 | 3.5 | Жоржтаун |
|  Парагвай | 406 750 | 6,956,066 | 15.6 | Асунсион |
|  Перу | 1 285 220 | 31,989,260 | 22 | Лима |
|  Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд (Их Британи) | 3 093 | 20 | 0 | Грытвикен |
|  Суринам | 163 270 | 575,990 | 3 | Парамарибо |
|  Уругвай | 176 220 | 3,449,285 | 19.4 | Монтевидео |
|  Венесуэл | 912 050 | 28,887,118 | 27.8 | Каракас |
| Нийт | 17,824,513 | 423,581,078 | 21.5 |  |

## Гадаад холбоос

* Infolatam. Латин Америкийн мэдээлэл ба дүн шинжилгээ
* The Council on Hemispheric Affairs Латин Америкийн мэдээ, ард түмний үзэл бодол
* CONMEBOL -- Confederación Sudamericana de Fútbol (Өмнөд Америкийн Хөлбөмбөгийн Холбоо)

## Тайлбар
# Мадагаскар

| Бүгд Найрамдах Мадагаскар Улс* *Repoblikan'i Madagasikara* (Малагас)
* *République de Madagascar* (Франц)
 |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana* (Малагас)
* *Amour, Patrie, Progrès* (Франц)
* "Хайр, эцэг орон, хөгжил"
 |
| **Төрийн дуулал:** Ry Tanindrazanay malala ô! (Малагас) *Ô Terre de nos ancêtres bien-aimés!* (Франц) "Бидний өвөг дээдсийн хайрт орон минь!" |
|  Мадагаскар улсын байршил (хар ногоон)  |
| Нийслэлба томоохон хот | Антананариву ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | Малагас • Франц хэл |
| Угсаатны бүлгүүд (2017) | * 26% Мерина
* 15% Бецимисарака
* 12% Бецилео
* 7% Цимихети
* 6% Сакалава
* 5% Антесака
* 5% Антандрой
* 24% бусад
 |
| Шашин (2020) | * 84.7% Христ
* —45.8% Протестант
* —38.1% Католик
* —0.8% бусад урсгал
* 7.3% шашингүй
* 4.7% уламжлалт итгэл
* 3.1% Ислам
* 0.3% бусад
 |
| Ард түмний нэршил | Малагасчууд |
| Төр засаг | Нэгдмэл хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Андри Радзуэлина |
| • Ерөнхий Сайл  | Кристиан Нтсай |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Парламент |
| • Дээд танхим | Сенат |
| • Доод танхим | Үндэсний Хурал |
| Үүсгэн байгуулалт |
|  |
| • Хаант улс  | ойр. 1540 |
| • Францын колони  | 8 сарын 6, 1896 |
| • Бүгд найрамдах улс тунхагласан  | 10 сарын 14, 1958 |
| • Тусгаар тогтнолын тунхаглал  | 6 сарын 26, 1960 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 587,041 км2 (226,658 миль2) (46) |
| • Усны эзлэх талбай | 5501 км2 |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 0.9% |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 28,812,195 (52) |
| • Нягтаршил | 47.7/км2 |
| ДНБ (ХАЧП) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲$51.8 тэрбум (117) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲$1,790 (182) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲$15.10
billion (139) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲$522 (188) |
| ОТББИ (2012) |  ▼ 42.6 дундаж |
| ХХИ (2021) |  0.501 бага · 173 |
| Мөнгөний нэгж | Ариари (MGA) |
| Цагийн бүс | UTC+3 (ДАЦ) |
| • Зуны цаг (ЗЦ) | UTC+3 |
| Огнооны формат | өө/сс/жжжж |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +261 |
| Домэйн нэр | .mg |

**Бүгд Найрамдах Мадагаскар Улс** (малаг. *Repoblikan'i Madagasikara*, франц. *République de Madagascar*) нь Энэтхэгийн далай дахь хэмжээгээрээ дэлхийн 4-рт ордог том арал Мадагаскарыг эзлэн орших Африкийн улс юм. Газар нутгийн хэмжээ — 587 мянган км², 2011 оны байдлаар хүн амын тоо - 21.9 сая, нийслэл хот - Антананариву. Малагас, Франц хоёр албан ёсны хэлтэй, дийлэнх нь Христийн шашинтан. Жуулчлал, хөдөө аж ахуй Мадагаскарын эдийн засгийн гол салбар гэгдэнэ.

## Газар зүй

Арлын урт - 1600 км, өргөн - 600 км гаран, талбай - 587 040 км². Арлын хамгийн өндөр цэг нь хойд хагаст байх Царатанана уулын хөвчийн Марумукутру (2876 м) унтарсан галт уул мөн. Арлын голоор Анжафи нэрт тэгш уулархаг газар тогтдог. Үүнд, алт, зэс, төмрөөр баян 5 угсраа уулс байрладаг.
Хэдийгээр Африк тивтэй ойр боловч Мадагаскар арал ургамал, амьтадаараа хосгүй болоод сонирхолтой. Энд дэлхийн ургамал, амьтны зүйлсээс 5% нь олддог бөгөөд эдгээрийн 80% нь зөвхөн Мадагаскарт л байдаг. Учир иймээс, Мадагаскарыг «бяцхан тив» гэж үзэх нь бий.

## Эх үүсвэр
# Уугуул төрөл зүйл

Том навчит люпин (*Lupinus polyphyllus*): Хойд Америкийн баруун хэсэгт уугуул боловч дэлхийн хэд хэдэн газар нутагшсан бөгөөд түрэмгий.
Био газар зүйд тухайн бүс нутаг эсвэл экосистемийн төрөл зүйл нь түүхийн явцад тухайн бүс нутагт оршин тогтнох нь зөвхөн орон нутгийн байгалийн хувьслын үр дүн (гэхдээ "хүний ​​оролцоогүйгээр" түгээмэл болсон) бол тухайн бүс нутаг эсвэл экосистемийн **уугуул төрөл** юм. Энэ нэр томъёо нь уугуул буюу автохтон зүйлийн тухай ойлголттой дүйцэхүйц байна. Зэрлэг амьтдыг (гаршуулсан амьтнаас ялгаатай) антропогенээр нутагшуулсан бүс нутагт нутагшуулсан зүйл гэж нэрлэдэг. Хэрэв нутагшуулсан зүйл нь экологи, хүрээлэн буй орчин ба/эсвэл эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулсан бол түүнийг түрэмгий зүйл гэж илүү нарийвчлан авч үзэж болно

Төрөлхийн тухай ойлголт нь цаг хугацаа болон улс төрийн хил хязгаарын аль алиных нь үүрэг учраас бүдэг бадаг ойлголт юм. Удаан хугацааны туршид тектоник хавтангууд хөдөлж, нэгдэж, хуваагдах үед орон нутгийн нөхцөл байдал, нүүдлийн зүй тогтол байнга өөрчлөгдөж байдаг. байгалийн уур амьсгалын өөрчлөлт (хүний ​​хүчин зүйлээс шалтгаалсан уур амьсгалын өөрчлөлтөөс хамаагүй удаан) далайн түвшин, мөсний бүрхэвч, температур, хур тунадасыг өөрчилдөг бөгөөд энэ нь махчин амьтад, өрсөлдөгчид, хүнсний эх үүсвэр, тэр ч байтугай хүчилтөрөгчийн түвшинд шууд бусаар амьдрах нөхцлийг өөрчлөхөд хүргэдэг. . Төрөл зүйл нь байгалиасаа гарч ирж, үржиж, тэсвэрлэдэг, эсвэл устаж үгүй ​​болдог ба тэдгээрийн тархалт нь хөдөлгөөнгүй эсвэл тодорхой газарзүйн байршилд хязгаарлагдах нь ховор байдаг. Түүгээр ч зогсохгүй, түүхэн цаг үеийн орон нутгийн үзэгдэлтэй холбоотой уугуул, уугуул бус хүмүүсийн ялгааг хэтийн төлөв дутагдалтай гэж шүүмжилж, балар эртний үед тухайн бүс нутагт тохиолдож байсан балар эртний уугуул иргэд гэх мэт илүү шаталсан ангиллыг бий болгосон. гэхдээТүүнээс хойш хүний ​​оролцоотойгоор тэнд орон нутгийн устаж үгүй ​​болсон.