Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мэрэгч

| Мэрэгч Оршин байсан хугацаа: Эрт Палеоцен-Одоо |
| --- |
|  Энэтхэг хэрэм (*Funambulus palmarum*) |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн  |
| Анги: | Хөхтөн  |
| Доод анги: | Eutheria  |
| Дээд баг: | Euarchontoglires  |
| Баг: | **Мэрэгч** Bowdich, 1821 |

 |
| Дэд баг |
|
Sciuromorpha
Castorimorpha
Myomorpha
Anomaluromorpha
Hystricomorpha |

**Мэрэгч** нь хөхтөн амьтан бөгөөд дээд доод үүдэн шүд нь үргэлж ургасаар байдаг бөгөөд ямар нэгэн зүйлийг мэрж зорох явцад богиносж байдаг онцлогтой. Бүх хөхтөн амьтдын 40 хувийг мэрэгчид эзэлдэг ба Антарктидаас бусад бүх тивд их хэмжээгээр, өргөн тархсан болно. Түгээмэл таарах мэрэгчид гэвэл хулгана, зурам, үлийн цагаан оготно, тарвага, харх, хэрэм, жирх, үхэр зараа, минж, шиншилла, нугын нохой, үхэр зусаг гэх мэт.

Ихэнх мэрэгчид үр тариа, ургамлаар хооллох ба зарим нь олон янзын зүйл иддэг.

## Хэмжээ

Мэрэгчид нь нийт 2277 зүйл бий. Ихэнх зүйл нь жижиг биетэй юм. Хамгийн жижиг нь 6 см урт, 7 гр жинтэй бол хамгийн том мэрэгч болох капибара 80 кг хүртэл том байна. Устсан хамгийн том зүйлийн мэрэгч нь 1000-2580 кг хүртэл жинтэй байсан ажээ.

## Цахим холбоос

 **Commons: Мэрэгч** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Website on African rodentia
* Rodent Photos
* Rodent Pests chapter in United States Environmental Protection Agency‎ and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
# Амьтан

| Амьтан Оршин байсан хугацаа: Хожуу Протерозой - Одоо хүртэл |
| --- |
|  Зургийн зүүн, дээд талаас: Австралийн модны ногоон мэлхий, Шар шувуу, Сибирийн бар, Европийн цэцэрлэгийн аалз, Эмгэн хумс, Тэнгисийн яст мэлхий, Зөгий, Цэнгэг усны загас, Берберийн сармагчин, Махчин загас, Эрвээхий. |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Салбар: | Эукариот  |
| Аймаг: | **Амьтны аймаг** Карл Линней, 1758 |

 |

**Амьтан** гэдэг нь Амьтны аймагт хамаарах организмын үндсэн бүлгийг хэлнэ. Амьтан нь олон эст, орчинтойгоо зохицон амьдрах чадвартай ба бусад организм, эсвэл тэдгээрийн зарим хэсгээр хооллоно.

Жирийн ярианы хэлэнд "Амьтан" гэдэгт хүнийг хамааруулдаггүй боловч, биологийн нэр томьёоны хувьд Амьтны аймгийн бүх төрөл, зүйл багтах учир хүн бас багтана. Хүмүүс амьтдыг тэжээж мах, сүү, бусад хэрэгцээтэй зүйлсийг хүнсэнд, эмийн салбарт, бусад салбарт өргөнөөр ашигладаг. Мөн хүн төрөлхтөн одоо болтол шинэ төрөл зүйлийн амьтад нээсээр байгаа. Бидний мэдэхгүй амьтад ч олон бий.

## Гадаад холбоос

* Tree of Life Project
* Animal Diversity Web - University of Michigan's database of animals, showing taxonomic classification, images, and other information.
* ARKive - multimedia database of worldwide endangered/protected species and common species of UK.
* Scientific American Magazine (December 2005 Issue) - Getting a Leg Up on Land About the evolution of four-limbed animals from fish.

Энэ амьтан тухай өгүүлэл дутуу дулимаг бичигджээ. Нэмж гүйцээж өгөхийг хүсье.
# Хөхтөн

| Хөхтөн Оршин байсан хугацаа: Late Triassic – Recent, 220–0 сая жилийн өмнө
PreЄ

Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  Зүүн дээд талаас: анааш, алтан титэмт сарьсан багваахай, арслан, зараа |
| Биологийн ангилал |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Салбар: | Eukarya  |
| Аймаг: | Амьтан  |
| Хүрээ: | Хөвчтөн
Загвар:Taxobox norank entry  |
| Дэд хүрээ: | Сээр нуруутан  |
| Доод хүрээ: | Gnathostomata  |
| Дээд анги: | Tetrapoda
Загвар:Taxobox norank entry  |
| Анги: | **Mammalia** Карл Линней, 1758 |

 |
| Clades |
| * Subclass †**Allotheria**\*
* Subclass **Prototheria Subclass **Theria**
	+ Infraclass †Trituberculata
	+ Infraclass Metatheria
	+ Infraclass Eutheria
 |

**Хөхтөн** нь сээр нуруутан амьтдын хүрээ бөгөөд эмэгчин нь хөх, сүүний булчирхайтай, мөн эр, эм хоёул үс, хөлсний булчирхай, дунд чихний яс зэрэгтэй болно. Хөхтөн нь ямар хэлбэрээр төрөхөөс шалтгаалан 3 гол ангид хуваагдана. Эдгээр нь: **Өндөглөгч**, **уутат**, **эхсийн** болно. Хөхтөн амьтан нь халуун цустай бөгөөд зүрх нь 4 тасалгаатай.

Өдгөө 1200 төрлийн, 153 овог, 29 багийн 5400 зүйл хөхтөн амьтад байна. Ихэнх нь дараах 6 том багт хамрагдана.

* **Rodentia**-хулгана, харх гэх мэт мэрэгчид.
* **Chiroptera**-сарьсан багваахайнууд.
* **Soricomorpha**-сохор номин, гэрэлзгэнэ.
* **Carnivora**-муур, нохой, үен, баавгай, далайн хав гэх мэт.
* **Cetartiodactyla**-туурайтан болон халим.
* **Primates**-хүн.
# Төрөл (биологи)

**Төрөл** (Латин: *genus, genera*, Эртний Грек: γένος) — биологийн системийн ангилал зүйн үндсэн нэг шат. Төрөл нь зүйл ба овог хоёрын дунд байрлана. Жишээ нь, ногооны цагаан эрвээхэй (Pieris) төрөл нь цагаан эрвээхэй (Pieridae) овгийн олон төрлүүдийн нэг бөгөөд, өөрөө олон зүйлийг багтаадаг ба тэдгээрийн нэг нь байцааны цагаан эрвээхэй (Pieris brassicae) юм.

Багтаах зүйлийнхээ тооноос хамаарч дараах гурван төрөл байдаг:

* **политөрөл** — олон зүйлийг агуулдаг,
* **олиготөрөл** — цөөн зүйлийг багтаадаг,
* **монотөрөл** — ганцхан зүйлтэй.

## Мөн үзэх

* Биологийн ангилал
* Зүйл
* Овог (биологи)
# Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо

Жулиан Хаксли
**Олон улсын байгаль орчин болон байгалийн нөөцийг хамгаалах холбоо** (англ. *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources*, IUCN) — 1948 онд байгуулагдсан олон улсын ашгийн бус байгууллага юм. Дэлхийн биологийн олон янз байдлыг хадгалах асуудлыг тусгасан; мэдээ, янз бүрийн улс орнуудад болж буй хурал, манай гаригийн янз бүрийн бүс нутагт тусгай хамгаалалт шаардлагатай амьтдын жагсаалтыг танилцуулдаг. Тус байгууллага НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейд ажиглагчийн статустай.

Тус холбоо нь байгаль, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах тухай олон улсын конвенцуудыг хэрэгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Дэлхийн байгаль хамгаалах сан, Дэлхийн байгаль хамгаалах хяналтын төвийг байгуулахад оролцсон.

Олон улсын байгаль орчин байгалийн нөөцийг хамгаалах холбоо 1948 оны 10-р сарын 5-нд Францын Фонтенбло хотод ЮНЕСКО-гийн дэмжлэгтэйгээр Засгийн газар, байгаль орчны байгууллагуудын төлөөлөгчид Олон улсын Байгаль хамгаалах холбоог (IUCN) байгуулах албан ёсны актад гарын үсэг зурснаар байгуулагдсан. Шинэ байгууллага байгуулах санаачилгыг ЮНЕСКО, ялангуяа түүний анхны ерөнхий захирал, Их Британийн биологич Жулиан Хаксли (англи. *Sir Julian Sorell Huxley*, 1887—1975) гаргажээ. Энэхүү олон улсын байгууллага үүсэн байгуулагдах үедээ байгаль хамгаалах бүх хүрээг хамарсан цорын ганц олон улсын байгууллага байжээ.

Олон улсын байгаль орчин байгалийн нөөцийг хамгаалах холбоо өмнө нь *Олон улсын байгаль хамгаалах холбоо* (1948–1956), *Дэлхийн байгаль хамгаалах холбоо* (1990–2008) гэж нэрлэгддэг байсан.

Байгууллагын төв байр нь Швейцарийн Глан хотод байрладаг бөгөөд байгууллагад 1400 гаруй төрийн болон төрийн бус байгууллага багтдаг. 16,000 орчим эрдэмтэн, шинжээчид сайн дурын үндсэн дээр тус байгууллагын Комисст оролцдог. Энэ нь 50 гаруй оронд 1000 орчим үндсэн ажилтантай ажээ.
# Жибути

| Бүгд Найрамдах Жибути Улс* جمهورية جيبوتي (Араб)
* *République de Djibouti* (Франц)
* *Jamhuuriyadda Jabuuti* (Сомали)
* *Gabuutih Ummuuno* (Афар)
 |
| --- |
|
Төрийн далбаа

Сүлд

 |
| **Уриа:** Midnimo, Sinnaan, Nabad (Сомали) Inkittiino, Qeedala, Wagari (Афар) Unité, Égalité, Paix (Франц) اتحاد، مساواة، سلام (Араб) Эв нэгдэл, эрх тэгш байдал, энхтайван (Монгол) |
| **Төрийн дуулал:Жибути*  |
| Дэлхийн бөмбөрцөгАфрикийн газрын зураг |
| Нийслэлба томоохон хот | Жибути ﻿ / ﻿ |
| Албан ёсны хэл | * Араб хэл
* Франц хэл
 |
| Үндэсний хэл | * Сомали
* Афар хэл
 |
| Угсаатны бүлгүүд  | * Сомаличууд 60%
* Афар 35%
* Арабчууд 5%
 |
| Шашин  | 94% Ислам (албан ёсны) 6% Христ |
| Ард түмний нэршил | Жибутичууд |
| Төр засаг | Нэгдмэл ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс (удамшлын дарангуйлал) |
|  |
| • Ерөнхийлөгч  | Исмаил Омар Гелле |
| • Ерөнхий сайд  | Абдулкадер Камил Мохамед |
|  |
| Хууль тогтоох байгууллага | Үндэсний Хурал |
| Үүсгэн байгуулалт |
|  |
| • Францын Сомалиланд  | 5 сарын 20, 1883 |
| • Афар болон Иссагийн Францын нутаг дэвсгэр  | 7 сарын 5, 1967 |
| • Францаас тусгаар тогтнов  | 6 сарын 27, 1977 |
| • НҮБ-д элсэв  | 9 сарын 20, 1977 |
| • Одоогийн үндсэн хууль  | 9 сарын 4, 1992 |
|  |
| Газар нутаг |
| • Нийт | 23,200 км2 (8,958 миль2) (146) |
| • Усны эзлэх талбай (%) | 0.09 (20 км²) |
| Хүн ам |
| • 2023 тооцоо | 976,143 (162) |
| • Нягтаршил | 37.2/км2 (168) |
| ДНБ (ХАЧП) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲$6.61 тэрбум (167) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $6,514 (137) |
| ДНБ (нэрлэсэн) | 2022 тооцоо |
| • Нийт | ▲ $3.7  тэрбум (172) |
| • Нэг хүнд ноогдох | ▲ $3,666 (126) |
| ОТББИ (2017) |  ▲ 41.6 дундаж |
| ХХИ (2021) | ▼ 0.509 бага · 171 |
| Мөнгөний нэгж | Жибути франк (DJF) |
| Цагийн бүс | UTC+3 (ДАЦ) |
| Жолооны тал | баруун |
| Утасны томьёо | +253 |
| Домэйн нэр | .dj |

**Жибути Улс** [dʒiˈbuːti] (Араб: جيبوتي‎ *Жибути*, Франц: Djibouti, сомалиар *Жабуути*, афараар *Габуути*) улс нь Баб эл-Мандабын тэнгисийн хоолойн дэргэд орших дорнод африкийн бүгд найрамдах улс юм. Тус улс нь умард талаараа Эритрейтэй, өрнөд ба өмнө талаараа Этиоптой, зүүн урд талаараа Сомалитай буюу олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс болох Сомалиландтай хиллэх бөгөөд зүүн талд нь адены булан ба улаан тэнгис бий. Улаан тэнгисийн нөгөө талд нь орших Йемен Улс Жибутигаас цөөхөн хэдэн километрийн зайтай.

Жибути улс нь 1977 онд Францаас салан тусгаар улс болсон. Хүн амын 60 орчим хувийг сомаличууд, 35 хувийг нь афарууд бүрдүүлнэ.

## Газар зүй

### Байршил

Жибути хотын төрх

## Цахим холбоос

|  |  |
| --- | --- |
| Wiktionary | **Wiktionary: Жибути** – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу |

 **Commons: Жибути** – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан
* Албан ёсны цахим хуудас (францаар)

## Эшлэл
# Индиана Их сургууль

Их сургуулийн сүлд, 1920 он
**Индиана Их сургууль** (Indiana University) — АНУ-ын Индиана муж дахь 9 кампустай, 100 гаруй мянган оюутан сурдаг олон нийтийн Их сургууль. Эдгээр 100 мянган оюутны 42 мянга нь Блүмингтон хотод, 37 мянга нь Индианаполис хот дахь оюутны кампусуудад сурдаг байна.

Блүүмингтон дахь Индиана Их сургууль нь системийн тэргүүлэх кампус бөгөөд Жэйкобсын хөгжмийн сургууль, Мэдээлэл, тооцооллын шинжлэх ухааны сургууль, Келли бизнесийн сургууль, Олон нийт, байгаль орчны асуудал эрхэлсэн сургууль, Маурерын сургууль, хуулийн зэрэг их сургуулийн хамгийн чухал сургуулиудтай.

Индианаполис хотын кампус нь Пердю их сургуультай (англи. *Purdue University*) хамтран ажилладаг бөгөөд хотын төвд байрладаг. Анагаах ухааны сургууль, шүд эмчилгээний сургууль, хуулийн сургууль гэх мэт.

Үүнээс гадна тус их сургууль муж даяар байрладаг 7 жижиг кампустай.

* Зүүн Индиана Их Сургууль нь Ричмонд Индиана (Ричмонд) хотод байрладаг.
* Кокомо дахь Индиана их сургууль.
* Баруун хойд их сургууль Гари хотод байрладаг.
* Саут Бенд дахь Индиана их сургууль.
* Зүүн өмнөд Индиана их сургууль нь Нью Олбани хотод байрладаг.
* Колумбус дахь Индиана их сургууль (Пердю их сургуультай хамтран ажилладаг).
* Форт Уэйн дэх Индиана их сургууль (Пердю их сургуулийн захиргаа).