# Туркиски јазици

| Туркиски јазици |
| --- |
| Географска распространетост: | изворно од Западна Кина до Сибир и Источна Европа. |
| Класификација: | алтајски (*спорно*)* **туркиски јазици**
 |
| Гранки: |
југозападни (огуски)
северозападни (кипчачки)
југоисточни (карлучки)
севеоисточни (североисточни)
огурски
*халачки* |
| ISO 639-5: | trk |
|  |

**Туркиски јазици** — група јазици, кои се зборуваат во Азија и Источна Европа од околу 157 милиони луѓе (2005). Постојат повеќе шеми на класифицирање во зависност од јазичаричките или географските признаци, а дури и според историски податоци за туркиските народи.

## Особености

Јазици од оваа група се одликуваат по неколку особини, меѓу кои хармонија на самогласките, аглутинација со помош на наставки и други афикси и недостаток на именски класи и род. Кај сите туркиски јазици редот на реченицата е подмет-предмет-глагол. Овие одлики не се присутни кај индоевропските јазици, но истите можат да се најдат кај монголските јазици, тунгуските јазици, корејскиот јазик и во одреден степен со јапонскиот јазик. Со овие јазици се споделуваат сите одлики, освен хармонијата на самогласки, и истите особини можат да се пронајдат во алтајската група на јазици, но сепак ова јазично семејство е отфрлено од голем број јазичари.

## Јазици

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| пратуркиски јазик | огуски јазици
 |   | * печенешки (исчезнат)
 |
| западни огуски | * отомански турски (исчезнат)
* турски
* гагауски
* азербејџански
* балкански гагауски
* јужниот дијалект на кримскотатарски јазик
 |
| источни огуски | * туркменски
* хорасански туркиски
* хорезмскиот дијалект на узбечки јазик
 |
| јужни огуски | * афшарски
* кашкајски
* турски дијалекти во јужен Иран.
 |
| кипчачки јазици
 |   | * кипчачки (исчезнат)
 |
| западни кипчачки | * кумички
* карачајско-балкарски
* кримскотатарски
* урумски
* кримчачки
* караимски
* кумански (исчезнат)
 |
| северни кипчачки | * татарски
* башкирски
 |
| јужни кипчачки | * ногајски
* казашки
* сибирски
* каракалпачки
* киргиски
* северниот дијалект на кримскотатарски јазик
* кипчачките дијалекти на узбечки јазик
 |
| карлучки јазици | западни | * узбечки
* ујгурски
* таранчиски
 |
| источни | * западнојугурски
* саларски
* аиниски
* лопски
* или-туркиски
* старотуркиски (исчезнат)
* чагатајски (исчезнат)
 |
| североисточни | северносибирски | * сахаски
* долгански
 |
| јужносибирски | сајанско-туркиски | * тувански
* тофански
 |
| енисејско-туркиски | * хакаски
* фују гиргиски
* шорски
 |
| чулимски туркиски | * чулимски
 |
| алтајско-туркиски | * алтајски
 |
| огурски јазици |   | * чувашки
* хазарски (исчезнат)
* прабугарски (исчезнат)
* хунски (исчезнат)
 |
| аргуаски јазик |   | * халачки
 |

## Споредба на зборови

Следнава листа е споредба на одредени зборови и броеви помеѓу некои претставници од оваа група на јазици:

|  | значење | **Старотуркиски јазик** | **Турски јазик** | **Азербејџански јазик** | **Туркменски јазик** | **Татарски јазик** | **Казашки јазик** | **Киргиски јазик** | **Узбечки јазик** | **Ујгурски јазик** | **Сахаски јазик** | **Чувашки јазик** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *личности* | татко/ дедо | Ata | Ata | Ata | Ata | Ata | Ata | Ata | Ota | Ata |  | Atte |
| мајка | Ana | Anne, Ana | Ana | Ene | Ana | Ana | Ene | Ona | Ana |  | Anne |
| син | O'gul | Oğul | Oğul | Oğul | Ul, uğıl | Ul | Uul | O'gil | Oghul | Uol | Yvăl, Ul |
| човек | Er(kek) | Erkek | Kişi | Erkek | İr | Er(kek) | Erkek | Erkak | Er | Er | Ar |
| девојче | Kyz | Kız | Qız | Gyz | Qız | Qız | Kız | Qiz | Qiz | Ky:s | Hĕr |
| личност | Kişi | Kişi |  | Kişi | Keşe | Kisi | Kishi | Kishi | Kishi | Kihi |  |
| невеста | Kelin | Gelin | Gəlin | Geli:n | Kilen | Kelin | Kelin | Kelin | Kelin | Kylyn | Kin |
| свекрва |  | Kaynana | Qaynana | Gayın ene | Qayın ana | Qayın ene | Kaynene | Qayın ona | Qeyinana |  | Hun'ama |
| *Делови од тело* | срце | Yürek | Yürek | Ürək | Ýürek | Yöräk | Jürek | Jürök | Yurak | Yürek | Süreq | Čĕre |
| крв | Qan | Kan | Qan | Ga:n | Qan | Qan | Kan | Qon | Qan | Qa:n | Jun |
| глава | Baš | Baş | Baş | Baş | Baş | Bas | Bash | Bosh | Baş | Bas | Puś |
| коса | Qıl | Kıl | Qıl | Qyl | Qıl | Qıl | Kıl | Tuk | Qil | Kıl |  |
| око | Köz | Göz | Göz | Göz | Küz | Köz | Köz | Ko'z | Köz | Kos | Kuś |
| веѓа | Kirpik | Kirpik | Kiprik | Kirpik | Kerfek | Kirpik | Kirpik | Kiprik | Kirpik | Kirbi: | Hărpăk |
| уво | Qulqaq | Kulak | Qulaq | Gulak | Qolaq | Qulaq | Kulak | Quloq | Qulaq | Gulka:k | Hălha |
| нос | Burun | Burun | Burun | Burun | Borın | Murın | Murun | Burun | Burun | Murun |  |
| рака | Qol | Kol | Qol | Gol | Qul | Qol | Kol | Qo'l |  | Qol | Hul, Hol |
| дланка | El(ig) | El | Əl | El |  | Alaqan | Alakan |  |  | Ili: | Ală |
| прст | Barmak | Parmak | Barmaq | Barmak | Barmaq | Barmaq | Barmak | Barmoq | Barmaq |  | Pürne, Porn'a |
| нокт | Tyrnaq | Tırnak | Dırnaq | Dyrnaq | Tırnaq | Tırnaq | Tyrmak | Tirnoq | Tirnaq | Tynyraq | Čĕrne |
| колено | Tiz | Diz | Diz | Dy:z | Tez | Tize | Tize | Tizza | Tiz | Tüsäχ | Čĕrpuśśi |
| потколеница | Baltyr | Baldır | Baldır | Baldyr | Baltır | Baldır | Baltyr | Boldyr | Baldir | Ballyr |  |
| стапало | Adaq | Ayak | Ayaq | Aýaq | Ayaq | Ayaq | Ayak | Oyoq | Ayaq | Ataq | Ura |
| стомак | Qaryn | Karın | Qarın | Garyn | Qarın | Qarın | Karyn | Qorin | Qerin | Qaryn | Hyrăm |
| *животни* | коњ | At | At | At | At | At | At | At | Ot | At | At | Ut |
| говедо | Siyir | Sığır |  | Sygyr | Sıyır | Sïır | Sıyır | Sigir | Siyir |  |  |
| куче | Yt | İt | İt | It | Et | Ït | It | It | It | Yt | Jytă |
| риба | Balyq | Balık | Balıq | Balyk | Balıq | Balıq | Balık | Baliq | Beliq | Balyk | Pulă |
| вошка | Bit | Bit | Bit | Bit | Bet | Bït | Bit | Bit | Pit | Byt | Pyjtă, Put'ă |
| *Други именки* | куќа | Ev | Ev | Ev | Öý | Öy | Üy | Üy | Uy | Öy |  | Av\* |
| шатор | Otag | Otağ |  | Otaq |  | Otaw |  |  | Otaq | Otu: |  |
| пат | Yol | Yol | Yol | Yo:l | Yul | Jol | Jol | Yo'l | Yol | Suol | Śul |
| мост | Köprüq | Köprü | Körpü | Köpri | Küper | Köpir | Köpürö | Ko'prik | Kövrük | Kürpe | Kĕper |
| стрела | Oq | Ok | Ox | Ok | Uq | Oq | Ok | O'q | Oq | Oχ | Uhă |
| оган | Ot | Od | Od | Ot | Ut | Ot | Ot | O't | Ot | Uot | Vut, Vot |
| пепел | Kül | Kül | Kül | Kül | Köl | Kül | Kül | Kul | Kül | Kül | Kĕl |
| вода | Suv | Su | Su | Suw | Su | Sw | Suu | Suv | Su | Ui | Šyv, Šu |
| брод, чамец | Kemi | Gemi | Gəmi | Gämi | Köymä | Keme | Keme | Kema | Keme |  | Kimĕ |
| езеро | Köl | Göl | Göl | Köl | Kül | Köl | Köl | Ko'l | Köl | Küöl | Külĕ |
| Сонце/ ден | Küneš | Gün(eş) | Gün(əş) | Gün | Kön | Kün | Kün | Kun | Kün | Kün | Kun |
| облак | Bulut | Bulut | Bulud | Bulut | Bolıt | Bult | Bulut | Bulut | Bulut | Bylyt | Pĕlĕt |
| Ѕвезда | Yulduz | Yıldız | Ulduz | Ýyldyz | Yoldız | Juldız | Jıldız | Yulduz | Yultuz | Sulus | Śăltăr |
| Земја | Topraq | Toprak | Torpaq | Toprak | Tufraq | Topıraq | Topurak | Tuproq | Tupraq | Toburaχ | Tăpra |
| врв | Töpü | Tepe | Təpə | Depe | Tübä | Töbe | Töbö | Tepa | Töpe | Töbö | Tüpĕ |
| дрво | Yağac | Ağaç | Ağac | Agaç | Ağaç | Ağaş | Jygach |  |  |  | Jyvăś |
| Господ | Tenri | Tanrı | Tanrı | Taňry | Täñre | Täñiri | Teñir | Tangri | Tengri | Tanara | Tură, Toră |
| небо | Kök | Gök | Göy | Gök | Kük | Kök | Kök | Ko'k | Kök | Küöq | Kăvak, Koak |
| *Придавки* | долго | Uzun | Uzun | Uzun | Uzyn | Ozın | Uzın | Uzun | Uzun | Uzun | Uhun | Vărăm |
| Ново | Yany | Yeni | Yeni | Yany | Yaña | Jaña | Jañı | Yangi | Yengi | Sana | Śĕnĕ |
| Дебело | Semiz |  |  | Semiz | Simez | Semiz | Semiz | Semiz | Semiz | Emis | Samăr |
| Полно | Tolu | Dolu | Dolu | Do:ly | Tulı | Tolı | Tolo | To'la | Toluq | Toloru | Tulli |
| Бело | Aq | Ak | Ağ | Ak | Aq | Aq | Ak | Oq | Aq |  |  |
| Црно | Qara | Kara | Qara | Gara | Qara | Qara | Kara | Qora | Qara | Xara | Hura |
| Црвено | Qyzyl | Kızıl | Qızıl | Gyzyl | Qızıl | Qızıl | Kızıl | Qizil | Qizil | Kyhyl | Hĕrlĕ |
| *Броеви* | 1 | Bir | Bir | Bir | Bir | Ber | Bir | Bir | Bir | Bir | Bi:r | Pĕrre |
| 2 | Eki | İki | İki | Iki | İke | Eki | Eki | Ikki | Ikki | Ikki | Ikkĕ |
| 4 | Tört | Dört | Dörd | Dö:rt | Dürt | Tört | Tört | To'rt | Töt | Tüört | Tăvattă |
| 7 | Yeti | Yedi | Yeddi | Yedi | Cide | Jeti | Jeti | Yetti | Yättä | Sette | Śiččĕ |
| 10 | On | On | On | O:n | Un | On | On | O'n | On | Uon | Vunnă, Vonnă |
| 100 | Yüz | Yüz | Yüz | Yü:z | Yöz | Jüz | Jüz | Yuz | Yüz | Sü:s | Śĕr |
|  |  | **Старотурски јазик** | **Турски јазик** | **Азербејџански јазик** | **Туркменски јазик** | **Татарски јазик** | **Казашки јазик** | **Киргиски јазик** | **Узбечки јазик** | **Ујгурски јазик** | **Сахаски јазик** | **Чувашки јазик** |

## Наводи

## Надворешни врски

* Јазично стебло на туркиските јазици
* Турски јазици: ресурси
* Карта на туркиските јазици
* Класификација на туркиските јазици Архивирано на 8 април 2011 г.
* Ујгурско-англиски речник
* Споредба на туркиските јазици со алатки и речник Архивирано на 17 мај 2008 г.
* Туркиските јазици со илустрации Архивирано на 12 ноември 2020 г.