Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Картографска проекција

**Картографска проекција** — збир на математички постапки за пресликување на површината на Земјата или нејзин дел на рамнина. При проектирањето може да се појават деформации на површините, линиите и аглите. Според карактерот на деформации, проекциите може да бидат: конформни, еквивалентни и произволни.

Карта на светот во Меркаторова проекција, со големи деформации на површината северно и јужно (споредете Гренланд и Австралија)
## Конформни картографски проекции

Кај конформните проекции нема деформации во аглите, но има во површините и должините (се нарекуваат аголни проекции). Напоредниците и меридијаните се сечат под прав агол, а азимутите одговараат на вистинските во природата. Значајни се Гаус-Кригерова за топографски карти, Меркаторова за поморски и Ламбертова за воздухопловни карти.

## Еквивалентни картографски проекции

Кај еквивалентните картографски проекции се задржува еднаквоста на површините, но има значителни деформации на аглите и должините. Погодни се за прикажување на вистинските површини на континентите. Од овој вид, значајни се Сансоновата и Боновата проекција.

## Произволна картографска проекција

Гаус-Кригерова проекција
Произволните картографски проекции се средина меѓу деформациите на конформните и еквивалентните и се користи за изработување на меѓународната карта на светот.

Според методот на пресликување, картографските проекции може да бидат: цилиндрични, конусни, азимутни и произволни.

## Гаус-Кригерова проекција

Гаус-Кригеровата проекција спаѓа во групата напречни цилиндрични конформни проекции, кај која Земјата се смета за вртежен елипсоид. Земјата го допира цилиндарот по еден допирен меридијан. Деформациите кај оваа проекција се зголемуваат со оддалечување од допирниот меридијан.

## Меркаторова проекција

Меркаторова цилиндрична проекција.Меркаторовата проекција е конформна (аголна). Земјата го допира цилиндарот на екваторот. Мрежата од напоредници и меридијани се неправилни правоаголници, а деформациите се зголемуваат кон половите. Проекцијата не се користи за картирање на области кои се наоѓаат над 80 степени северна и јужна географска ширина.

## Државна картографска проекција

Во Република Македонија, државна картографска проекција е Гаус-Кригеровата проекција. Таа е конформна, напречно-цилиндрична проекција со пресликување на делови од Земјината површина на елиптични цилиндри, во зони од по 3 географска должина. Зоните се нумерирани од Гриничкиот меридијан кон исток, а територијата на Македонија се наоѓа во седмата зона. Проекцијата на меридијанот со 21 степен источна географска должина во рамнина, претставува х-оска на координатниот систем, во кој у-оската е проекцијата на екваторот. За да се избегнат негативните вредности по у-оската, според препораките на Баумгартнер, сите точки на х-оската имаат вредност од 500 илјади метри.
# ГПС

|  |
| --- |
| Концептуална слика на ГПС-сателит во орбитата |
|  |
| ГПС-приемник на цивилен брод. |

**Глобален позиционен систем** или **ГПС** (англиски: *Global Positioning System* или *GPS*) е единствениот целосно функционален глобален навигациски сателитски систем (GNSS). Користејќи група од најмалку 24 сателити што пренесуваат прецизни микробранови сигнали, системот овозможува ГПС-приемниците да ја пресметаат нивната местоположба, брзина, правец и време. Други слични системи се рускиот ГЛОНАСС, најавениот европски Галилео, предложениот COMPASS на Кина и ИРНСС на Индија.

ГПС-системот е развиен од Министерството за одбрана на Соединетите Американски Држави и е официјално именуван **NAVSTAR GPS** (*NAVSTAR* не е акроним, туку е име дадено од Џон Волш, клучен донесувач на одлуки кога се работело за буџетот за ГПС-програмата). Групата од сателити е управувана од 50-тиот *Space Wing* на Американското воено воздухопловство. Цената на одржувањето на системот е приближно 750 милиони американски долари годишно, вклучувајќи ја замената на стари сателити и истражување и развивање.

## Поедноставен метод на функционирање

Типичниот ГПС-приемник ја пресметува неговата позиција користејќи сигнали од четири или повеќе ГПС-сателити. Четири сателити се потребни бидејќи на процесот му е потребно многу прецизно месно време, повеќе точно од тоа што може да обезбеди било кој нормален часовник, па приемникот внатрешно го пресметува времето како и позицијата. Со други зборови, приемникот користи четири мерења за да се пресметаат четири променливи - *x*, *y*, *z*, и *t*. Овие вредности се претвораат во повеќе разбирливи форми, како што е географска ширина/должина или локација на мапа, и потоа презентирани на корисникот.

Секој ГПС-сателит има атомски часовник и непрекинато праќа пораки кои го содржат тековното време на почеток на пораката, параметри за пресметување на локацијата на сателитот (ефемеридата), and и општата состојба на системот (the almanac). Сигналите патуваат со позната брзина - брзина на светлината низ просторот. Приемникот го користи времето на пристигнување за да го пресмета растојанието до секој сателит, од каде што ја детерминира позицијата на приемникот користејки геометрија и тригонометрија (вид. трилатерација).

Иако четири сателити се потребни за нормално фукционирање, во некои посебни случаи може да се потребни и помалку. На пример, ако една променлива е веќе позната (на пример, брод на море знае дека неговата надморска височина е 0), радиоприемникот ја пресметува неговата позиција користејќи само три сателити. Приемниците користат и други податоци (доплеров ефект на сателитските сигнали, последната позната позиција, навигација на проценка, инерцијална навигација, итн.) за да дадат поверодостојни одговори кога помалку од 4 сателити се видливи.

## Поврзано

* Голдов код
* ГПС-приемник
* ГЛОНАСС

## Фирми кои нудат GPS услуги во Македонија

* DigiNet.
* Geooco.™
* Anima - Navirec Архивирано на 4 март 2011 г.
* Bransys GPS Архивирано на 5 јануари 2013 г.

## Наводи
# Сфероид

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| *сплеснат сфероид* | *издолжен сфероид* |

**Сфероид** или **вртежен елипсоид** е површина од втор ред (квадрична површина) добиена со ротација на елипса околу нејзината оска, т.е. елипсоид со два еднакви полупречника.

Ако елипсата ја ротираме околу нејзината голема оска, добиваме **издолжен** (пролатен) сфероид, како топка за рагби. Ако елипсата ја ротираме околу малата оска, добиваме **сплеснат** (облатен) сфероид, како леќа. Ако појдовната елипса е кружница, добиваме **сфера**.

Поради гравитацијата и ротацијата (вртењето), Земјата има облик на сфера што е малку сплесната кон оската. Затоа во картографијата Земјата се претставува како сплеснат сфероид наместо како сфера. Тековниот модел на Светскиот геодетски систем (WGS84), користи сфериод чиј полупречник изнесува приближно 6.378,137 км кај екваторот и 6.356,752 км кај половите (разлика од над 21 км).

## Равенка

Сфероид со средиште во почетокот „y“ и свртен околу оската *z* се дефинира со имплицитната равенка: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
каде *a* е хоризонталниуот попречен полупречник на екваторот, а *b* е вертикалниот конјугиран полупречник.

## Површина

Издолжениот сфероид има површина: WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
каде WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 е аголниот отклон на издолжениот сфероид, а WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 енеговиот (обичен) отклон.

Сплеснатиот сфероид има површина

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 where WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 е аголниот отклон на сплеснатиот сфероид.
## Волумен

Велуменот на сфероид (од секој вид) е WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 . Ако *A*=2*a* е екваторскиот пречник, а *B*=2*b* е поларниот пречник, тогаш волуменот ќе биде WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 .

## Закривеност

Ако сфероидот го параметризираме како

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16
каде WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 е **намалено** или **параметарска должина**, WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 is the **ширина**, а WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
а WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 , тогаш неговата Гаусова кривина ќе биде

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
а неговата средна кривина е

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28
Обете кривини секогаш се позитивни, така што секоја точка на сфероидот е елиптична.

## Поврзано

* Елипсоид
* Издолжен сфероид
* Сплеснат сфероид
* Овал

## Наводи

## Надворешни врски

* Пресметувач: површина на сплеснат сфероид Архивирано на 24 јули 2011 г. (англиски)
* Пресметувач: површина на издолжен сфероид Архивирано на 6 август 2011 г. (англиски)
# Морско ниво

Бележник за морското ниво кај Мртвото Море во Израел, каде прикажаното место е под нивото.
**Морско ниво** или **морско рамниште** (најчесто подразбира **средно морско ниво**) — просечното ниво на површината на дадено море или сите океани: Оваа вредност се зема како појдовна при изразувањето на надморска височина во картографијата and морепловството и воздухопловството. Во последниот случај, ова е стандардна надморска височина на која се мери атмосферскиот притисок за баждарење на висината на која ќе лета воздухопловот.

Во поедноставни ситуации, како стандард се зема средниот водостој помеѓу плимата и осеката на некое место.

Морското ниво го засегаат повеќе чинители и истото се разликувало во различни геолошките периоди. Така, внимателното мерење на морското ниво претставува важен показател за климатските промени и неговото покачување се наведува како доказ за глобално затоплување.

Поимот **надморска висина** најчесто се однесува на **средна/просечна надморска висина** (**С.Н.В** или **П.Н.В**) и се изразува во метри (М.Н.В)

## Средно морско ниво

**Средното морско ниво** (**СМН**) обично се дефинира како просечно релативно морско ниво во некој временски период, како што е месец или година, доволно долг за да може да се изведе просек од непостојаните вредности какви што се брановите.

## Пораст на средното морско ниво

Евстатскиот пораст на морското ниво е промена во глобалното средно морско ниво поради промената на зафатнината на светскиот океан. Релативниот пораст на морското ниво се јавува онаму каде што постои нето-пораст нивото на океанот во однос на месните движења на копното. Творците на климатските модели главно се задржуваат на процената на евстатската промена на морското ниво. Истражувачите на влијанијата главно се осврнуваат на релативната промена на морското ниво.

## Поврзано

* Надморска висина
* Покачување на морското ниво
* Плимомер
* Водостој
* Геодетски појдовник
* Крајни точки на земјата

## Наводи

## Надворешни врски

* Колку е комплицирано мерењето на морското ниво? (македонски)
* Карта на промената на морското ниво — JPL (англиски)
# Висок

Висок користен во древниот Египет
Висок
**Висок** — инструмент за визуелно определување на вертикалност во однос на хоризонталната рамнина. Овој инструмент со форма на конус или цилиндар е еден од древните мерни инструменти. Високот се користи во градежништвото, при монтажа на конструкции и во геодезијата.

## Принцип на мерење

Секое тело, поради масата е подложно на силата на Земјината тежа. Гравитацијата е во основата на идејата за создавањето и користењето на високот. На секоја точка од Земјината површина оваа сила е вертикална на површината, што е и условот за вертикалност при мерењето со висок. Ова е востановено во древни времиња и високот е создаден без да се има теориски и количински познавања за Земјината тежа.

## Конструкција

Високот се изработува од масивно парче метал, железо или месинг, со облик на конус, цилиндар или продолжен облик на многуаголник. Завршува со конус со заострен врв што овозможува да се позиционира на точка, или да се маркира таква на хоризонталната површина. Се изработува на расклопување за да се постави мерен канап со различна должина во зависност од неговата примена. Основното барање за уредот е масата да му е симетрично распоредена во однос на оската и точката на обесување на канапот. Во градежништвото се користи и квадратна дистанциска плочка со средиштен отвор за канапот. Страната на ваквиот квадрат е еднаква или малку поголема од пречникот на високот.

Масата на високот е од 200 до 500 г, а должината на канапот е до 2,5 м. Тешкиот висок не е чувствителен на воздушните струи, а при мерење побрзо се смирува при првичното позиционирање и застанува во вертикалната позиција.

## Примена

Најмасовната примена на високот е во градежништвото и геодетските мерења. Плочката во комплетот висок-канап помага при мерењето во градежништвото, таа го држи високот на многу мало растојание, така што не се допира до мерената површина и да не се прави процена од око за отклонот од вертикалата.

При геодетските мерења, високот се поставува под стативот на мерниот уред за истиот точно да се позиционира над точката земена за мерна станица на Земјината површина. Кај некои современи геодетски уреди високот се заменува со оптичка цевка која ги извршува функциите на оптички висок за позиционирање на мерната станица.

До создавањето на водена либела, високот поставен на врвот на рамнокрак или рамностран триаголник се користел за утврдување на хоризонталноста на некоја површина. Уредот се поставува на површината која се мери и се прифаќа дека хоризонтална кога високот ја покажува точно обележената средна точка на легнатата страна од триаголникот.

Во современото градежништво се користат оптички мерни инструменти (на пр. теодолит) за определување на вертикалноста при градење на високи згради или при монтажа на сложени конструкции. Независно од ова, малиот габарит, ниската цена и можноста за контрола во секое време, го прави високот сè уште применлив и неисфрлен од употреба.

## Галерија

* Користење на оловен висок како мерно средство за нивелирање (Рок Сен Кристоф во Дордоња, Франција)
* Шема на користење на високот во градежништвото
* Мерење со стар оловен висок и дистанциски цилиндар

## Поврзано

* Либела
# Екватор

0°

Екватор

**Екватор** — замислена кружница која ја дели планетата на северна и јужна полутопка. Географската ширина на екваторот по дефиниција е 0°. Должината на Земјиниот екватор изнесува 40.075 км. Земјината топка не претставува идеална сфера и е всушност најиспапчена кај екваторот каде што нејзиниот просечен полупречник од 6.375 км е зголемен за приближно 22 км.

## Екваторска клима

Температурата околу екваторот е секогаш висока бидејќи ова место е најблизу до Сонцето. Не постојат четири годишни времиња во околината на оваа географска ширина. Климата е тропска, што значи постојат само две годишни времиња, обично разликувајќи се по големи врнежи или суши. Зависно од надморска висина или близина до океанот, овие два фактори може да варираат.

## Екваторски држави

Екваторот поминува низ територијата на 14 држави. Мора да се споменe дека иако е таканаречена, Екваторска Гвинеја не спаѓа во оваа група на држави. Почнувајќи од нултиот меридијан, па на исток, екваторот минува низ:

| Координати | Земја, територија, море | Белешки |
| --- | --- | --- |
| ﻿ / ﻿ | Атлантски Океан | Гвинејски Залив |
| ﻿ / ﻿ |  Саун Томе и Принсип | Островот Ролас |
| ﻿ / ﻿ | Атлантски Океан | Гвинејски Залив |
| ﻿ / ﻿ |  Габон |  |
| ﻿ / ﻿ |  Република Конго | Минува низ местото Макуа. |
| ﻿ / ﻿ |  ДР Конго | Минува 9 км јужно од центарот на градот Бутембо |
| ﻿ / ﻿ |  Уганда | Минува 32 км јужно од центарот на градот Кампала |
| ﻿ / ﻿ | Езеро Викторија | Минува низ извесни острови во  Уганда |
| ﻿ / ﻿ |  Кенија | Минува 6 км северно од центарот на градот Кисуму |
| ﻿ / ﻿ |  Сомалија |  |
| ﻿ / ﻿ | Индиски Океан | Минува низ атолите Хуваду и Фувамула во  Малдивите |
| ﻿ / ﻿ |  Индонезија | Островите Бату, Суматра и Линга |
| ﻿ / ﻿ | Проток Каримата |  |
| ﻿ / ﻿ |  Индонезија | Борнео |
| ﻿ / ﻿ | Макасарски Проток |  |
| ﻿ / ﻿ |  Индонезија | Сулавеси |
| ﻿ / ﻿ | Залив Томини |  |
| ﻿ / ﻿ | Молучко Море |  |
| ﻿ / ﻿ |  Индонезија | Островите Кајоа и Халмахера |
| ﻿ / ﻿ | Халмахерско Море |  |
| ﻿ / ﻿ |  Индонезија | Остров Геб |
| ﻿ / ﻿ | Тихи Океан | Минува 570 м северно од островот Вајгео,  Индонезија Минува 13 км јужно од атолот Аранука,  Кирибати Минува 21 км јужно од Бејкеровиот Остров,  Мали оддалечени острови на САД |
| ﻿ / ﻿ |  Еквадор | Островот Изабела во архипелагот Галапагос |
| ﻿ / ﻿ | Тихи Океан |  |
| ﻿ / ﻿ |  Еквадор | Минува 24 км северно од центарот на градот Кито, кај населбата Митад дел Мундо |
| ﻿ / ﻿ |  Колумбија | Минува 4,3 км северно од границата со Перу |
| ﻿ / ﻿ |  Бразил | Митад дел Мундо Рораима Амазонас Пара Амапа Пара — острови на устието на реката Амазон |
| ﻿ / ﻿ | Атлантски Океан |  |

## Екваторот како мотив во популарната култура

* „Екватор“ (англиски: *Equator*) — песна на американската рок-група Спаркс (*Sparks*) од 1974 година.

## Наводи
# Меѓународна датумска граница

Меѓународната датумска граница, околу 180°
**Меѓународна датумска граница** — замислена линија на Земјината топка наспроти нултиот меридијан (Гринич), на која се менува датата во мерењето на времето. Таа се наоѓа главно на 180° географска должина, со мали исправки кои минуваат преку одредени територии, главно острови во Тихиот Океан.

Првиот проблем со одредувањето на датумската граница се појавил кога Фернандо Магелан опловил околу Земјата (1519-1522). Преживеаниот екипаж се вратил во шпанското пристаниште водејќи уредно и секојдневно бродски дневник, но оние на копното инсистирале дека датата не им е точна. Иако денес ова е сосема сфатливо, во тоа време предизвикало голема возбуда, до таа мерка што специјална делегација била испратена до папата да им ја објасни појавата.
# Напоредник

Екваторот
**Напоредник** (или **паралела**) е замислена линија која ја обиколува Земјината топка од запад кон исток и со тоа ги спојува сите места кои се наоѓаат на иста латитуда. Напоредниците се нарекуваат и паралели бидејќи се паралелни меѓу себе. Екваторот е напоредник кој ја дели Земјината топка на два дела.

## Поврзано

* Список на напоредници
# Тајпеј

Тајпеј
**Тајпеј** (на кинески : 臺北市 / 台北市, T'ai-pei) — де факто главен град на Тајван (односно Република Кина)

Според податоците од јануари 2007 во градот живееле 2.622.090 жители, а во широкото градско подрачје 10.072.918.

## Географија

Тајпеј се наоѓа во североисточниот дел на Тајван, 30 километри од брегот на Тихиот Океан. На југот на градот е реката Шиндјен, а на западот Даншуи. Над градот е вулканската планина Ѓишинг, висока 1120 метри.

Средногодишна температура изнесува 23,6 °C, со летен просек од 29.4 °C и зимски - 14,9 °C.

Популарно име му е "градот на азелеи".

## Историја

Подрачјето на денешен Тајпеј во минатото бил населен од племето Кетагален. Кинезите (народот Хани) почнале да се доселуваат 1709. година. Како последица на првата сино-јапанска војна целиот Тајван, вклучувајќи го и Тајпеј, стана јапанска територија во 1895. година.

Тајпеј е прогласен за привремена претстолнина на Република Кина на 7 декември 1949. бидејќи раководството на партијата Куоминтанг побегнало од континенталниот дел на островот Тајван.
Територијата на градот, во 1990. била поделена на денешни 12 дистрикти.
# Норвешко Море

Карта на Норвешкото Море и околните мориња
**Норвешкото Море** е море помеѓу Атлантскиот и Северноледениот Океан. Околу него се наоѓаат Норвешка, Фарските Острови, Исланд и Гренланд. На север од него е Северноледениот Океан.