# Албански јазик

| Албански |
| --- |
| Shqip |
| Изговор | /ʃcip/ |
| Застапен во | Албанија, Косово, Македонија, Грција, Црна Гора, САД, Италија, Германија, Британија, Турција, Швајцарија, Канада и други земји. |
| Подрачје | Југоисточна Европа |
| Говорници | 6 000 000   |
| Јазично семејство | Индоевропско
* **албански**
 |
| Писмо | Албанска латиница |
| Статус |
| Службен во |  Албанија  Косово |
| Признаен како малцински во |  Македонија  Србија  Црна Гора  Италија |
| Регулативен орган | официјално од Албанската академија на науките |
| Јазични кодови |
| ISO 639-1 | sq |
| ISO 639-2 | alb (B) sqi (T) |
| ISO 639-3 | Разни: sqi — Албански aln — Гег aae — Арбареша aat — Арванитика als — Тоск |
| Сегашна распространетост на албанскиот јазик во Европа:   региони каде албанскиот јазик го зборуваат мнозинството од населението   региони каде албанскиот јазик го зборуваат значителен дел од малцинството од населението |

**Албански јазик** (ендоним: shqip [ʃcip] ) е јазик што го говорат приближно околу 6 милиони луѓе, првенствено во Албанија, Косово, Србија, Црна Гора, Македонија, но исто така и во некои други балкански држави, како и од емигрантски групи во Калабрија, Италија. Јазикот е еден, посебен огранок на Индоевропското јазично семејство. Во минатото за овој јазик во македонската терминологија се користел терминот *арнаутски јазик*. Во речниците на Ѓорѓија Пулевски, јазикот се нарекува *арбански*.

Денешниот албански јазик како стандардна форма го има дијалектот на Тоските, наспроти дијалектот на Гегите кој и покрај стандардизацијата сѐ уште масовно го користат во Косово и делови од Македонија. Впрочем, сѐ уште постои несогласување околу стандардизацијата на албанскиот јазик, а некои бараат повторна стандардизација во која би биле вклучени повеќе елементи од гегскиот дијалект. Постои и залагање во Косово да се земе како стандардна форма гегскиот дијалект со што албанскиот јазик би станал еден јазик со два официјални дијалекти. Инаку, лексичкиот фонд е главно латински, италијански, романски, грчки, македонски, српски и турски.

## Историја

*Мешари (Мисал)* од 1555 е најстарата книга на албански јазик
За точното потекло на албанскиот јазик сè уште се расправа, но тој често се поврзува со античкиот илирски јазик поради географски и историски причини. Најстариот сочуван писмен запис на албански јазик - Словото за крштевање (*Formula e pagëzimit*) датира од 15 век. Тоа е една реченица во едно писмо на латински јазик од католичкиот надбискуп Павел Ангел од 1462 год. Дополнително, најстарата книга на албански јазик е еден католички молитвеник Мешари (*Мисал*), издадена од Ѓон Бузуку во 1555 година. Оваа книга е значајна пресвртница во албанската литература и дава вредни сознанија за јазикот и неговата употреба во тој период. Сепак, самиот јазик е многу постар, со корени од раните индоевропски миграции на Балканот.

Во 1908 година, Битолскиот конгрес одиграл клучна улога во стандардизирањето на албанската азбука, усвојувајќи изменета верзија на латинското писмо.

## Дијалекти

Карта на албанските дијалекти
Постојат два диференцијални дијалекти на албанскиот: тоскански дијалект и гегски дијалект. Спорот со дијалектите и нивниот службен стгатус и денес не е разрешен во албанската научна и општествена јавност. Имено, денес службено и официјално се тврди дека албанскиот јазик е синтеза на двата дијалекти, што е насилно наметната теза од Енвер Хоџа и неговата политика. Денешниот албански јазик се заснова на тосканскиот дијалект и не е прифатливо за населението што користат гегски дијалект. Гегите и денес пишуваат и творат на гегски дијалект, но поради тоа и денес се прогонувани и казнувани таквите активисти. Поради тоа едонство за албанскиот јазик речиси и не постои, раздорот е голем. Во 1965 година од печат излезе книгата „Предавство“ напишана на гегски дијалект и албанците од северна Албанија побараа таа верзија на албанскиот јазик и тој дијалект да бидат официјализирани и албанскиот јазик да се заснова на тој дијалект .

Разликите помеѓу двата дијалекти со огромни, дури и поголеми отколку некои словенски јазици како на пример словенечки јазик и српски јазик. Од вкупното албанско население на Балканот, околу две третини или мнозинство од албанците зборуваат на гегски дијалект. Тој дијалект е лексички побогат, почист и има поголеми изразни можности благодарејќи на влијанието на соседните македонски јазик и српски јазик.

## Граматика

### Именки

Член
Членот во албанскиот јазик е постпозитивен, односно се става на крајот од именката, исто како во македонскиот јазик. Албанскиот има само определен член и се користат следниве наставки:

* -u за именки од машки род кои завршуваат на k, g и h, а за сите други -i.

mal - mali (планина - планината), ujk - ujku (волк - волкот)
* -а или -ja за именки од женски род. Ако именката завршува на o или e, тогаш се користи членот -ja.

verturë - vetura (автомобил - автомобилот), pallto - palltoja (палто - палтото)
* за именките од среден род (малку на број) се користи членот -t.

За разлика од македонскиот, албанскиот има само еден член и членот се користи и за лични имиња и топоними (Shkup - Shkupi, итн).

### Броеви

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| një—еден | tetëmbëdhjetë—осумнаесет |
| dy—два | nëntëmbëdhjetë—деветнаесет |
| tri/tre—три | njëzet—дваесет |
| katër—четири | njëzetenjë—дваесет и еден |
| pesë—пет | njëzetedy—дваесет и два |
| gjashtë—шест | tridhjetë—триесет |
| shtatë—седум | dyzet/katërdhjetë—четириесет |
| tetë—осум | pesëdhjetë—педесет |
| nëntë—девет | gjashtëdhjetë—шеесет |
| dhjetë—десет | shtatëdhjetë—седумдесет |
| njëmbëdhjetë—единаесет | tetëdhjetë—осумдесет |
| dymbëdhjetë—дванаесет | nëntëdhjetë—деведесет |
| trembëdhjetë—тринаесет | njëqind—сто |
| katërmbëdhjetë—четиринаесет | pesëqind—петстотини |
| pesëmbëdhjetë—петнаесет | njëmijë—илјада |
| gjashtëmbëdhjetë—шеснаесет | një milion—милион |
| shtatëmbëdhjetë—седумнаесет | një miliard—милијарда |

 |

## Фонетика

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | Ç | D | DH | E | Ë | F | G | GJ | H | I | J | K | L | LL | M | N | NJ | O | P | Q | R | RR | S | SH | T | TH | U | V | X | XH | Y | Z | ZH |
| a | b | c | ç | d | dh | e | ë | f | g | gj | h | i | j | k | l | ll | m | n | nj | o | p | q | r | rr | s | sh | t | th | u | v | x | xh | y | z | zh |
| а | б | ц | ч | д | нема | е | ' | ф | г | ѓ | х | и | ј | к | љ | л | м | н | њ | о | п | ќ | нема | р | с | ш | т | нема | у | в | ѕ | џ | нема | з | ж |
|  |
| a | b | ʦ | ʧ | d | ð | ɛ | ə | f | g | ɟ | h | i | j | k | l | ɫ | m | n | ɲ | ɔ | p | c | ɾ | r | s | ʃ | t | θ | u | v | ʣ | ʤ | y | z | ʒ |

## Примери

|  |
| --- |
| **Албански јазик**  |
|  |
|  **Писмо** | латиница |
|  **Пример** | Прв член од „Декларацијата за човекови права“ |
|  **Текст** | Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri tjetrit me frymë vëllazërimi. |
|  **Македонски** | Сите човечки суштествa се раѓaaт слободни и еднакви по достоинство и правa. Tиe се обдарени со разум и совест и требa да се однесувaaт еден кон друг во дуxот на општо човечкaтa припaдност. |
| **Портал: Јазици** |

* да- po
* не- jo
* здраво- tungjatjeta
* Јас зборувам...- Unë flas...

македонски- maqedonisht
албански- shqip
* Јас не разбирам...- Unë nuk kuptoj...
* и- dhe
* но- apo

## Поврзано

* Албанска азбука

## Наводи