# Академска слобода

Состојба на академската слобода во светот според Индексот на академска слобода
**Академска слобода** — право на наставникот да предава и право на студентот да учи во академска средина без никакви пречки. Може да го вклучува и правото на академиците да се вклучат во социјална и во политичка критика.

Академската слобода често се темели на убедувањето дека слободата на истражување од страна на членовите на факултетот е од суштинско значење за мисијата на академијата, како и за принципите на академијата, и дека научниците треба да имаат слобода да предаваат или комуницираат идеи или факти (вклучувајќи ги и оние што се незгодни за надворешни политички групи или за властите) без страв од репресија, губење на работата или затворање. Додека јадрото на академската слобода ги опфаќа научниците кои дејствуваат во академски капацитет (како наставници или истражувачи кои изразуваат строго научни гледишта), експанзивното толкување ги проширува овие професионални заштитни мерки на говорот на научниците за прашања надвор од нивната професионална експертиза.

Академскиот мандат ја штити академската слобода со тоа што обезбедува наставниците да можат да бидат отпуштени само од причини како што се груба професионална некомпетентност или однесување што предизвикува осуда од самата академска заедница. Притисокот што академската заедница го врши врз научниците може да ја намали академската слобода.

Историски гледано, академската слобода се појавила привремено, бидејќи академиците во средновековна и рана модерна Европа можеле да се соочат со репресија за дејствување на начини што се сметаат за неприфатливи од страна на религиозните власти или од владите. Научниците имаат тенденција да ја поврзуваат институционализацијата на академската слобода со подемот на модерниот истражувачки универзитет и Хумболтовскиот модел на високо образование од 19 век. Според една проценка, академската слобода значително се зголемила низ целиот свет од 1960-тите. Академската слобода е поверојатна во либерално-демократските држави, додека е поограничена во авторитарните држави, нелибералните држави и државите вмешани во воен конфликт. Од 2013 година, иако некои земји забележаа подобрувања во академската слобода, целокупниот тренд е кон намалување на слободата.

## Дефиниција

Најрестриктивнатаја за академска слобода е дека наставникот има право да предава, а студентот има право да учи во академска средина без мешање. Други дефиниции го вклучуваат правото на наставниците да се вклучат во социјална и политичка критика.

Пошироката дефиниција за академска слобода вклучува индивидуални, екстрамурални и институционални компоненти. Според оваа поширока дефиниција, академикот има слобода на изразување без мешање на владата, но оваа слобода е ограничена од академската експертиза и позиција. Затоа, академската слобода на говорот е потесна од општата слобода на говорот. На пример, неакадемик има слобода на говор да ја критикува ефикасноста на вакцините, но има академска слобода да го стори тоа само ако ги поседува потребните академски квалификации за тоа. За разлика од јавниот говор, академскиот говор е исто така предмет на контрола на квалитетот од страна на академските колеги, на пример преку рецензија од колеги.

Универзитетите во Велика Британија ја дефинираат академската слобода како „заштита на интелектуалната независност на академиците да ги доведуваат во прашање и тестираат примените ставови и мудрости, како и да изнесуваат нови идеи и контроверзни или непопуларни мислења, без да се стават во опасност да ги изгубат своите работни места или привилегии“, додека Американската федерација на наставници ја смета за „заснована на идејата дека слободната размена на идеи на кампусот е од суштинско значење за добро образование“. Норвешкото образование го смета за гаранција дека истражувањето и наставата се „интелектуално и морално независни од сите политички и економски интереси“, што доведува до отвореност, слободно истражување и дебата.

Пристапот *laissez-faire* на неодговорна академска слобода е во контраст со демократската одговорност на академијата.

## Историска позадина

Историски гледано, академската слобода се појавила привремено. Сепак, Ричард Хофштатер и Валтер Мецгер тврдат дека академската слобода е „современ термин за античка идеја“ и „може да се проследи барем уште од елоквентната одбрана на Сократ од себе во 399 година п.н.е. против обвинението за корумпирање на младите од Атина“.

Во 1155 година, Светиот римски император Фридрих I Барбароса го издал документот *Authentica habita* во кој се утврдени правата и привилегиите на студентите и научниците, што вклучувало имунитет од граѓанска јурисдикција и слобода на движење за потребите на студирање и предавање. Слично на тоа, граѓанските немири, како што се немирите на Денот на Света Схоластика од 1355 година на Оксфордскиот универзитет, честопати воделе до голема автономија за универзитетите. И дури и оние научници кои извршиле теолошка ерес, како што се Џон Виклиф и Јан Хус, имаат поддршка поради нивните улоги како факултет на универзитет.

### 19 век

Хумболтовиот модел на високо образование од 19 век ги зацврсти основните идеи за академска слобода и ги прошири во други земји. Вилхелм фон Хумболт бил филозоф и лингвист на кого му било дадено овластување да создаде нов универзитет во Берлин на почетокот на 19 век. Со основањето на Хумболтовиот универзитет во Берлин, тој создал универзитет кој се придржувал до два принципа на академска слобода: слобода на научно истражување и единство помеѓу истражувањето и наставата. Според Хумболт, фундаменталната претпоставка што стои зад принципите на академската слобода била да се поддржи ставот дека науката не е нешто што веќе е пронајдено, туку како знаење кое никогаш нема да биде целосно откриено, а сепак треба непрестајно да се бара. Универзитетот што го основал подоцна станал модел и инспирација за модерните колеџи во Германија и универзитетите на Запад.

Во овој период, исто така, постоело чувство дека универзитетите мора да бидат изолирани од притисоците на донаторите, одборите на доверители и државните влади. Еден значаен пример беше случајот со оставката на претседателот на Брауновиот универзитет, Елиша Ендрус, кој се залагаше за ковање сребрени монети за да се намали влијанието врз Американците и земјоделците кои должеа сè поголеми и поголеми заеми поради дефлација. Одборот на Брауновиот универзитет, од кои многумина беа доверители и земјопоседници и имаа корист од дефлацијата, му рече на Ендрус да престане со јавното застапување. Деканот на Правниот факултет Јеил, Френсис Вејланд, тврдеше дека слободата на изразување на Ендрус ги загрозува донациите за Браун и дека парите се крвотокот на универзитетите. Во 1897 година, Ендрус беше принуден да ја понуди својата оставка, но имаше реакција од страна на факултетот и студентите кои се залагаа дека тој треба да биде заштитен според принципите на слободата на говорот. Одборот ја поништи својата одлука и ја одби оставката на Ендрус. Една година подоцна, Ендрус сепак поднесе оставка.

### 20 век

Концептот на академска слобода беше формулиран и како одговор на навлегувањето на тоталитарната држава врз науката и академијата воопшто за унапредување на сопствените цели. На пример, во Советскиот Сојуз, научните истражувања беа ставени под строга политичка контрола во 1930-тите. Голем број истражувачки области беа прогласени за „буржоаска псевдонаука“ и забранети, особено генетиката и социологијата. Марксистичкиот научник Џон Дезмонд Бернал го окарактеризира ова како дел од меѓузависноста помеѓу „применетата наука“ и „чистата наука“.

Мајкл Полани тврдеше дека академската слобода е фундаментална неопходност за производство на вистинско знаење.
Мајкл Полани тврдеше дека структурата на слобода е неопходна за напредокот на науката. Во 1936 година, како последица на поканата да држи предавања за Министерството за тешка индустрија во СССР, Полани се сретна со Бухарин, кој му кажа дека во социјалистичките општества сите научни истражувања се насочени кон усогласување со потребите на најновиот петгодишен план. Барањата во Британија за централно планирани научни истражувања го наведоа Полани, заедно со Џон Бејкер, да го основаат Друштвото за слобода во науката. Друштвото промовираше либерална концепција на науката како слободно истражување наспроти инструменталниот став дека науката треба да постои првенствено за да ги задоволи потребите на општеството. Во серија статии, повторно објавени во „Презир на слободата“ (1940) и „Логиката на слободата“ (1951), Полани тврдел дека соработката меѓу научниците е аналогна на начинот на кој агентите се координираат во рамките на слободниот пазар. Исто како што потрошувачите на слободниот пазар ја одредуваат вредноста на производите, науката е спонтан ред што произлегува како последица на отворена дебата меѓу специјалистите. Затоа, науката може да процвета само кога научниците имаат слобода да ја бараат вистината како цел сама по себе:

>  Научниците, слободно правејќи го својот избор на проблеми и следејќи ги во светлината на сопствената лична проценка, всушност соработуваат како членови на тесно поврзана организација.
>
>
> Таквата самокоординација на независни иницијативи води до заеднички резултат кој е непредвиден од кој било од оние што ја предизвикуваат.
>
>
> Секој обид за организирање на групата ... под еден орган би ги елиминирал нивните независни иницијативи и со тоа би ја намалил нивната заедничка ефикасност на онаа на едно лице што ги насочува од центарот. Тоа, всушност, би ја парализирало нивната соработка.
>
>
>
>
>
>
>
>

## Образложение

Застапниците на академската слобода веруваат дека слободата на истражување од страна на студентите и членовите на факултетот е од суштинско значење за мисијата на академијата. Тие тврдат дека академските заедници постојано се цел на репресија поради нивната способност да го обликуваат и контролираат протокот на информации. Кога научниците се обидуваат да предаваат или да комуницираат идеи или факти што се незгодни за надворешни политички групи или за властите, тие може да се најдат цел на јавно оцрнување, губење на работата, затворање, па дури и смрт. На пример, во Северна Африка, професор по јавно здравје открил дека стапката на смртност кај новороденчињата во неговата земја е повисока отколку што покажуваат владините бројки. Тој ја изгубил работата и бил затворен.

Судбината на биологијата во Советскиот Сојуз ја наведува Јаспер Бекер како причина зошто општеството има интерес да ја заштити академската слобода. Исто така, важно е да се направи разлика помеѓу науката и псевдонауката, на границата меѓу ова лежи случајот на советскиот биолог Трофим Лисенко кој ја отфрлил западната наука - тогаш првенствено се фокусирал на напредок во теоретската генетика, врз основа на истражување со винската мушичка (*Drosophila melanogaster*) - и предложил пристап кон земјоделството кој се базирал на колективистичките принципи на дијалектичкиот материјализам. Лисенко го нарекол ова „мичуринизам“, но денес е попознато како Лисенкоизам и е именувано по него. Идеите на Лисенко им се допаднале на советското раководство, делумно поради нивната вредност како пропаганда, и на крајот бил назначен за директор на Советската академија за земјоделски науки. Последователно, Лисенко наредил чистка на научници кои искажувале „штетни идеи“, што резултирало со протерување, затворање или смрт на стотици советски научници. Идеите на Лисенко потоа биле имплементирани на колективизирани фарми во Советскиот Сојуз и Кина. Се верува дека гладот што делумно произлегол од влијанието на Лисенко убил 30 милиони луѓе само во Кина за време на Големиот скок напред.

Социологот Рут Пирс изјави дека концептот на академска слобода постои за да се заштити науката од цензура од страна на државните или религиозните власти или други, а не за да се брани нетолеранцијата. Академската слобода може да се намали преку притисок врз други научници и како резултат на самоцензура или политичка пристрасност.

Емпириска студија од големи размери, која опфаќа повеќе од 157 земји во периодот 1900-2015 година, ја поврзува академската слобода со квалитетот и квантитетот на поднесените патенти во дадена земја. Дејвид Одреч и неговите колеги проценуваат дека академската слобода се намалила во последната деценија за прв пат во нивниот вековен период на набљудување, што резултирало со најмалку 4% помалку поднесени патенти. Студијата тврди дека е првата што ја поврзува академската слобода со економскиот раст преку канал за иновации.

Академската слобода е исто така идентификувана како водечки индикатор за тоа дали владата ќе стане повеќе или помалку демократска.

## Индекс на академска слобода

Во 2020 година, Институтот V-Dem соработуваше со Scholars at Risk за да го создаде првиот индекс на академска слобода. Индексот дава ретроактивни оценки за земјите од 1900 година, кои исто така се ажурираат годишно. Индексот ја проценува академската слобода користејќи пет категории што ја следат дефиницијата на УНЕСКО:

* слобода за истражување и предавање;
* слобода на академска размена и дисеминација;
* институционална автономија;
* интегритет на кампусот;
* слобода на академско и културно изразување.

Од 2025 година, академската слобода низ целиот свет е во повлекување од 2013 година. Наведените причини вклучуваат авторитаризам, како и политичка поларизација и популизам.

## Наводи

## За понатамошно читање

* Whittington, Keith E. (2019). *Speak Freely: Why Universities Must Defend Free Speech*. Princeton University Press. ISBN 978-0691191522.
* Tierney, William G., and Lanford, Michael. "The Question of Academic Freedom: Universal Right or Relative Term". Frontiers of Education in China (2014) 9.1, 4–23.
* Chesterman, Simon. "Academic Freedom in New Haven and Singapore". *The Straits Times*, 30 March 2012, page A23.
* Nelson, Cary, *No University Is an Island: Saving Academic Freedom*. New York University Press, 2010. ISBN 978-0-8147-5859-5
* Sandis, Constantine. *"Free Speech Within Reason"*. Times Higher Education, 21 January 2010.

## Надворешни врски

* Academic Freedom Index