# Опсада на касарна Бјеловар

**Опсадата на Бјеловарската касарна** уште позната и под кодното име **Операција Билогора** била блокадата и заземањето на касарните на Југословенската народна армија (ЈНА) и на други објекти во и околу градот Бјеловар, дел од 32-риот (Вараждински) корпус на ЈНА, за време на Хрватската војна за независност.

Општа блокада на објектите на ЈНА во Хрватска била наредена на 14 септември 1991 година и продолжила се до 29 септември кога гарнизонот на ЈНА бил заземен од хрватските сили, а неговото заземање се случило една недела откако поголемиот дел од 32-риот корпус се предадал.

Како еден дел од Битката кај касарните и обид на хрватските вооружени сили да ги изолираат единиците на ЈНА стационирани во касарнитe во Хрватска или да ги заземат касарните за да обезбедат оружје за новосоздадената армија на Хрватска.

Борбите резултирале со запленување на значителен број оружје, вклучувајќи 78 тенкови, 77 пешадиски борбени возила и 13 артилериски оружја поголеми од 100мм калибар.

Судирот, исто така, предизвикал значителна штета на градот Бјеловар и неговата околина поради артилериски оган и експлозија на складиште за муниција на периферијата на градот, а борбите избувнале и покрај прекинот на огнот што бил договорен неколку дена претходно, и го натерале генералот на ЈНА, Вељко Кадијевиќ, да се повлече од преговорите во врска со спроведувањето на прекинот на огнот. Потоа, тој издал ултиматум до хрватските власти, предупредувајќи против заземање на дополнителни објекти на ЈНА.

## Позадина

Во 1990 година, етничките тензии меѓу Србите и Хрватите се влошиле по изборниот пораз на владата на Социјалистичка Република Хрватска од страна на Хрватската демократска заедница (хрватски: *Hrvatska demokratska zajednica*(ХДЗ), со што Југословенска народна армија (српски: *Jugoslovenska Narodna Armija* (ЈАН) ја конфискувала територијалната одбрана на Хрватска (хрватски: *Teritorijalna obrana*) оружје за минимизирање на отпорот.

На 17 август, тензиите ескалирале во отворен бунт на „хрватските Срби“, центрирани во областите претежно населени со Срби во далматинската заднина околу Книн (приближно 60км североисточно од градот Сплит), делови од Лика, Кордун, Бановина и источна Хрватска.

Во јануари 1991 година, Србија, поддржана од Црна Гора и српските покраини Војводина и Косово, безуспешно се обидела да добие одобрение од југословенското претседателство за операција на ЈНА за разоружување на хрватските безбедносни сили. Барањето било одбиено, а бескрвавата престрелка меѓу српските бунтовници и хрватската специјална полиција во март ја натерала самата ЈНА да побара од Сојузното претседателство да ѝ даде воено овластување и да прогласи вонредна состојба, но иако барањето било поддржано од Србија и нејзините сојузници, барањето на ЈНА било одбиено на 15 март.

Српскиот претседател Слободан Милошевиќ, претпочитајќи кампања за проширување на Србија, наместо зачувување на Југославија со Хрватска како федерална единица, јавно се заканил дека ќе ја замени ЈНА со српска армија и изјави дека повеќе не ја признава власта на федералното претседателство со што оваа закана ја натерала ЈНА да се откаже од плановите за зачувување на Југославија во корист на проширување на Србија, бидејќи ЈНА паднала под контрола на Милошевиќ.

До крајот на март, конфликтот ескалирал со првите жртви, а веќе на почетокот на април, водачите на српскиот бунт во Хрватска ја објавиле својата намера да ги спојат областите под нивна контрола со Србија. Овие региони Владата на Хрватска ги сметала за отцепени региони.

На почетокот на 1991 година, Хрватска немала своја редовна армија и за да ја зајакне својата одбрана го дуплирала бројот на полицајци на околу 20.000, а најефикасниот дел од хрватските полициски сили биле 3.000 припадници на специјалната полиција, составена од дванаесет баталјони организирани по воени линии. Исто така, имало 9.000-10.000 регионално организирани резервни полицајци во 16 батаљони и 10 чети, но им недостасуваше оружје.

Како одговор на влошената ситуација, хрватската влада ја формирала Хрватската национална гарда (хрватски: *Zbor narodne garde* – (ЗНГ) во мај со проширување на баталјоните на специјалната полиција во четири целосно професионални гардиски бригади.

Под контрола на Министерството за одбрана и под команда на пензионираниот генерал на ЈНА Мартин Шпегељ, четирите гардиски бригади сочинуваа приближно 8.000 војници. Резервната полиција, исто така проширена на 40.000, била припоена кон ЗНГ и реорганизирана во 19 бригади и 14 независни баталјони. Гардиските бригади биле единствените единици на ЗНГ кои биле целосно опремени со огнено оружје; низ целата ЗНГ имало недостаток на потешко оружје и лоша командна и контролна структура над нивото на бригадата.

Недостатокот на тешко оружје било толку големо што ЗНГ прибегнала кон користење оружје од Втората светска војна земено од музеи и филмски студија. Во тоа време, хрватските залихи на оружје се состоеле од 30.000 парчиња лесно оружје купено во странство и 15.000 претходно во сопственост на полицијата. За да се замени персоналот изгубен за гардиските бригади, била формирана нова специјална полиција од 10.000 припадници.

## Прелудиум

Ставовите на хрватското раководство за тоа како да се справи со улогата на ЈНА во бунтот на „хрватските Срби“ постепено се менувала во периодот помеѓу јануари и септември 1991 година. Првичниот план на хрватскиот претседател Фрањо Туѓман била да ја добие поддршката од Европската заедница (ЕЗ) и Соединетите Американски Држави, па затоа тој го отфрли советот на Шпегељ да ги заземе касарните и складиштата на ЈНА во Хрватска кон крајот на 1990 година.

За време на Десетдневната војна во јуни и јули 1991 година, Шпегељ повторно го повикал Туѓман да дејствува додека ЈНА се бори против словенечката ТО. Повиците на Шпегељ биле повторени од Шиме Ѓодан, кој го наследил на функцијата министер за одбрана во јули. Шпегељ останал на команда на ЗНГ.

Првичниот став на Туѓман се темелел на неговото верување дека Хрватска не може да ја добие војната против ЈНА. Затоа, ЗНГ била ограничена на спроведување одбранбени операции, иако акциите на ЈНА се чинело дека се координирани со силите на,„хрватските Срби“.

Овој впечаток бил засилен со тампон зони воспоставени од ЈНА по борбите меѓу хрватската српска милиција и ЗНГ. ЈНА често интервенирала откако ЗНГ ја изгубила својата територијата, оставајќи ги хрватските Срби да ги контролираат областите што ги освоиле пред да интервенира ЈНА.

ЈНА им обезбедила оружје на хрватските Срби, иако поголемиот дел од нивното оружје било набавено од српската ТО и српското Министерство за внатрешни работи.

Во јули 1991 година, советите на Шпегељ и Ѓодан биле поддржани од голем број членови на хрватскиот парламент. Како одговор на тоа, Туѓман го разрешил Ѓодан веднаш истиот месец кога бил назначен за министер за одбрана, а Шпегељ поднел оставка од командата на ЗНГ на 3 август.

Влошената ситуација во источна Хрватска, вклучувајќи го и протерувањето на трупите на ЗНГ од Барања од страна на ЈНА, повремените борби околу Осиек, Вуковар и Винковци, како и зголемените загуби и растечкото убедување дека ЈНА активно го поддржува бунтот на,,хрватските Срби", го принудиле Туѓман да дејствува.

Така на 22 август, тој издал ултиматум до федералните југословенски власти барајќи повлекување на ЈНА во нејзините касарни до крајот на месецот. Во ултиматумот било наведено дека доколку ЈНА не се придржува до договорот, Хрватска ќе ја смета за окупаторска армија и ќе преземе соодветни мерки.

На 1 септември, ЕС предложила прекин на огнот, а мировна конференција била прифатена од југословенското претседателство и од Туѓман и покрај неговиот претходен ултиматум. Конференцијата започнала на 7 септември, но само четири дена подоцна, хрватскиот член и претседател на претседателството, Стјепан Месиќ, ѝ наредил на ЈНА да се врати во своите касарни во рок од 48 часа.

Оваа наредба била мотивирана од загриженоста на Туѓман дека конференцијата ќе се одолговлекува додека ЗНГ губи територија. Иако на наредбата ѝ се спротивставиле другите членови на претседателството, таа ѝ дала оправдување на Хрватска отворено да се спротивстави на ЈНА.

Премиерот Фрањо Грегуриќ го советувал Туѓман да го спроведе планот на Шпегељ, а според генералот Антон Туш, Туѓман му наредил на ЗНГ да ги освои касарните на ЈНА на 12 септември, но ја поништил наредбата следниот ден. Наредбата била вратена на 14 септември откако Туш го замолил Туѓман повторно да одобри акција, тврдејќи дека на ЗНГ му истекува времето. Истиот ден, ЗНГ и хрватската полиција ги блокирале и ги прекинале комуналните услуги до сите објекти на ЈНА до кои имала пристап, започнувајќи ја Битката кај касарните.

Оваа акција опфаќала блокади на 33 големи гарнизони на ЈНА во Хрватска, и бројни помали објекти, вклучувајќи гранични пунктови и складишта за оружје и муниција.

## Редот на битката

Од 1988 година, гарнизонот Бјеловар на ЈНА бил вклучен во 32 корпус, чие седиште било во Вараждин и претставувал втор најголем корпус на ЈНА во Хрватска под чија команда биле 32 механизирана бригада и 32 мешан артилериски полк, двата со седиште во Вараждин како и 32 инженерски полк во Чаковец, 411 мешан противтенковски артилериски полк со седиште во Крижевци, 73 моторизирана бригада со седиште во Копривница, 265 механизирана бригада со седиште во Бјеловар и 288 мешана противтенковска артилериска бригада во Вировитица.

Во таа област ЈНА немала доволно војници за да ги обезбеди сите свои објекти,но затоа било можно единиците на 5-тиот (бањалучки) корпус распоредени во Окучани да се обиде да ослободи дел од гарнизоните. Така дел од 265 механизирана бригада била распореден во Копривница за да ја зајакне 73 моторизирана бригада која се состоела од баталјон тенкови и еден инженерски баталјон, кои биле преместени во Копривница во август 1990 година за да се зголеми присуството на ЈНА во градот.

Војна група составена од 23 оклопни и 14 други возила, извлечена од 265 механизирана бригада и командувана од потполковник Милан Челекетиќ била распоредена во Окучани и припоена кон 5-тиот корпус на 15 август за да се спречи хрватската специјална полиција да ги истера силите на,,хрватските Срби" од градот.

Бјеловар бил исто така домаќин и на штабот на 28 партизанска дивизија (ТО) и една од бригадите на дивизијата. Најзначајниот објект на ЈНА во Бјеловар и неговата непосредна околина била касарната „Божидар Аџија“, сместена на западната периферија на градот. Во касарната се наоѓал штабот на гарнизонот Бјеловар и најголемиот дел од оружјето на 265-та механизирана бригада, како и приближно 500 офицери и војници.

Во центарот на Бјеловар имало неборбен објект на ЈНА, заштитен со мал безбедносен детал, односно радарска база и комуникациски центар за противвоздушна одбрана во селото Звијерци, веднаш до населбата Тројствени Марковац на северната периферија на Бјеловар како и две складишта.

Депото Логор се користело за складирање на тенкови и друга опрема на 265-та механизирана бригада и оружје што било конфискувано од ТО во Бјеловар, а го чувале приближно 50 војници. Депото Барутана се користело за складирање муниција. За разлика од депото Логор, кое се наоѓало во самиот град, депото Барутана се наоѓало во шумата Беденик во близина на Бјеловар.

Хрватска формирала специјална полициска единица со големина на чета (од 50 до 500 војници) во Бјеловар на 23 февруари 1991 година. По влошувањето на ситуацијата во западна Славонија, во градот била формирана 105 бригада на ЗНГ која во голема мера била опремена само со лесно оружје, и со развиени планови за блокада на патиштата во и надвор од градот.

Исто така бил формиран и кризен штаб за координирање на одбраната на градот и производството на оружје во индустриските погони кои беа модифицирани за нивно производство.

## Хронолошки редослед

### Растечките тензии и блокадата

ЗНГ заробила 75 тенкови на ЈНА Т-55 во Бјеловар.
Првиот значаен конфликт во кој била вклучена ЈНА во областа Бјеловар се случила на 1 септември, кога 14 офицери и војници на ЈНА биле разоружани на хрватски контролен пункт, а командантот на гарнизонот на ЈНА во Бјеловар, полковник Рајко Ковачевиќ, побарал оружјето да се врати, но хрватските сили го одбиле тоа барање, тврдејќи дека оружјето веќе било испратено во Загреб.

Тензиите значително се зголемиле откако 18 војници на ЗНГ од 105 бригада, веќе распоредени од Бјеловар, исчезнале за време на Битката кај Кусоње на 9 септември. Цивилните власти во градот побараle ЈНА да даде информации за нивната судбина, но ЈНА изјави дека нема сознанија за ова прашање.

До 22 септември, хрватските сили ги опседнале и заробиле сите главни гарнизони на 32 корпус, освен оние во Бјеловар и Копривница,а тогаш на гарнизоните на ЈНА во овие два града им било наредено да се повлечат на територијата во близина на Окучани, која била под контрола на 5-от корпус, а на гарнизонот со седиште во Копривница му било наредено да се пробие кон Бјеловар и да се поврзе со 265-та механизирана бригада, а потоа да продолжи кон Дарувар преку Грубишно Поље,а во исто време, гарнизонот Бјеловар бил блокиран и неговите комунални услуги и снабдување биле прекинати со што следеле преговори за предавање на гарнизонот, предводен од цивилниот кризен штаб со кој претседавал Јуре Шимиќ.

Преговорите заглавиле кога ЈНА побарала на 265 механизирана бригада да ѝ биде дозволено да се евакуира во Окучани или Босна и Херцеговина. Во тоа време, голем број цивили од хрватските Срби се засолниле во касарната или плашејќи се за својата безбедност или за да се изолираат од хрватските власти.

### Подготовки за напад

Три амфибиски тенкови PT-76 беа заробени од страна на ЗНГ во Бјеловар.
Подготовките за заземање на објектите на ЈНА во Бјеловар се одвивале во периодот од 21 до 29 септември. Тие вклучувале поставување пречки околу објектите на ЈНА, артилериски и воздушни одбранбени единици како и изготвување планови за заземање на гарнизонот на ЈНА, со кодно име Операција Билогора.

Првиот баталјон на 105 бригада бил распореден околу селата Беденик и Велика Писаница, вториот баталјон во селото Нарта и третиот баталјон северно од Бјеловар, со што успешно го опколиле градот.

Во самиот град биле распоредени девет борбени групи за да нападнат оклопни единици кои би можеле да се обидат да се пробијат. Системи за воздушна одбрана составени од два 12.7мм митралези и два 20мм противвоздушни топови биле поставени во блиските села, а била поставена и Батерија од влечени 100мм Противтенковски топови Т-12 распоредени во областа Хрговљани.

Во обид да се ублажи целокупниот недостиг на противтенковско оружје, од Загреб пристигнале 200 молотови коктели и три оклопни транспортери вооружени со противтенковски системи со водени ракети 9M14 „Маљутка“ кои пристигнале од Вировитица на 23 септември. Иако Кризниот штаб требало да ги координира сите активности на хрватските вооружени сили со седиште во Бјеловар, како и засилувањата добиени од Вараждин откако гарнизонот на ЈНА со седиште таму се предал, но полковник Желимир Шкарец, член на Генералштабот на вооружените сили на Република Хрватскакој бил назначен за командант на воената операција.

И покрај договорот за прекин на огнот потпишан на 22 септември помеѓу ЈНА и Хрватска, кој предвидувал продолжување на снабдувањето во касарната на ЈНА, властите во Бјеловар одбиле да ги вратат комуналните услуги, тврдејќи дека договорот дозволува снабдување само на офицери и војници на ЈНА, но дека имало и цивили кои се засолнувале во касарната.

На 27 септември, хрватскиот Генералштаб наредил гарнизонот да биде заземен на 28-30 септември. Тус, дејствувајќи како началник на Генералштабот, наредил тајно убивање на екстремистите пред тие да предизвикаат масовни убиства на цивили или голема материјална штета.

Според Тус, оваа наредба се засновала на проценка дека во Бјеловар имало екстремистички офицери на ЈНА, со намера да извршат такви дела.

### Заробување на гарнизонот

ЗНГ зароби четири повеќекратни ракетни фрлачи ЈНА М-63 Пламен во Бјеловар.
Утрото на 29 септември, ЗНГ и хрватската полиција ги нападнале објектите на ЈНА во Бјеловар и како одговор, Ковачевиќ се контактирал со 5-тиот воен округ на ЈНА во Загреб и побарал воздушни напади врз градот и ЗНГ. Изворите не наведуваат дали биле извршени бараните воздушни напади. Наместо тоа, 5-тиот воен округ извршил притисок врз централните хрватски власти да ѝ наложат на ЗНГ во Бјеловар да го почитува сеопфатното примирје претходно договорено меѓу Хрватска и ЈНА на 22 септември.

За да го потврди примирјето, Мониторската мисија на Европската заедница (ECMM) распоредила тим за мониторинг во градот, но сепак властите во Бјеловар ја игнорирале наредбата што ја добиле од Генералштабот и го запреле тимот на ЗНГ пред да стигне до градот. Според Шимиќ, потегот бил направен откако генерал-потполковник Петар Стипетиќ му се јавил по телефон и го повикал да продолжи со нападот.

Автентичноста на Шимиќовиот исказ била оспорена од адмиралот Давор Домазет-Лошо, кој тврди дека тоа бил обид да се дискредитира Хрватска пред ECMM и така во точно 19:00 часот, ЗНГ ја зазела касарната Божидар Аџија, а пред тоа веќе сите други објекти на ЈНА во и околу Бјеловар биле заземени.

Пред депото Барутана да биде заземено од страна на ЗНГ, еден од четирите складишта, кој содржел 1,700 тони муниција, бил дигнат во воздух од мајорот на ЈНА Милан Тепиќ. Експлозијата се случила во 10:43 часот при што загинале Тепиќ и единаесет војници на ЗНГ кои го блокирале депото во шумата Беденик.

Експлозијата соборила дрвја во круг широк 200м и предизвикала штета на блиските објекти и можела да се чуе на оддалеченост од 20км. ЈНА изгубила уште еден војник во областа на депото, убиен од противтенковски проектил додека се борел со ЗНГ користејќи топ од пешадиско борбено возило.

## Последици

Хрватските сили набавија 77 оклопни возила М-80 на ЈНА од касарната во Бјеловар.
ЈНА претрпела 14 убиени и 30 ранети за време на опсадата и заземањето на касарната Бјеловар, а додека ЗНГ изгубила 17 лица и 5 цивили. Имало 70 ранети војници на ЗНГ и цивили заедно. Војниците на ЗНГ заробиле 60 офицери на ЈНА и 365 војници. Заробените војници биле ослободени на 14 ноември, во размена на затвореници помеѓу Славонски Шамац и Босански Шамац .

Опремата запленета од ЗНГ вклучувала 75 тенкови Т-55 и три тенкови ПТ-76, девет 122мм хаубици, четири повеќекратни ракетни лансери М-63 Пламен, 77 пешадиски борбени возила БВП М-80, мало оружје претходно конфискувано од ТО Бјеловар и оружје на 1 бригада на 28 партизанска дивизија (ТО), вклучувајќи 1.300 автоматски пушки и митралези и приближно 100 камиони.

За време на борбите, 437 станбени објекти, 513 станови, 169 комунални објекти и 25 јавни и комерцијални згради биле оштетени или уништени во Бјеловар и Хрговљани. Следниот ден, единствената преостаната голема единица на 32 корпус на 73 моторизирана бригада со седиште во Копривница се предала на ЗНГ.

Заземањето на касарната на ЈНА во Бјеловар, исто така, влијаеше на договорот за прекин на огнот постигнат меѓу ЈНА и Хрватска во Игало, поточно на одредбата во врска со кревањето на блокадата на касарната на ЈНА таму.

Првично, имало спор меѓу Туѓман и генералот на ЈНА, Вељко Кадијевиќ, околу тоа дали тоа значи постигнување нормални услови за живот во касарната или целосна слобода на движење за ЈНА во Хрватска, со што било договорено компромисно толкување, кое Кадијевиќ го отфрлил токму поради настаните во Бјеловар.

На 1 октомври, Кадијевиќ издал ултиматум до Хрватска, заканувајќи се со уништување на еден цивилен објект од витално значење за хрватското население за секој воен пункт заземен од ЗНГ. Ултиматумот покажа дека ЈНА ја смета Хрватска за непријателска територија, а не за дел од земјата што има одговорност да ја заштити.

Тепиќ бил сметан за херој во Србија бидејќи претпочитал да умре отколку да се предаде, а посмртно бил одликуван со Орден на народен херој од страна на Претседателството на Југославија на 19 ноември 1991 година, со што станал последниот добитник на орденот, а бил и последователно окарактеризиран од Властите во Србија за неговите постапки како херојски и го користеле како модел за своите војници.

Во 2005 година, властите во Бјеловар објавиле дека ќе поднесат обвиненија за воени злосторства против двајца неименувани офицери на ЈНА.

Така во 2010 година, Шимиќ бил обвинет за воени злосторства, поточно за убиство на воени затвореници . Според обвиненијата поднесени од Окружниот суд во Бјеловар, Шимиќ или неколку лица под негова директна команда го убиле Ковачевиќ и уште двајца офицери на ЈНА откако се предале на 29 септември.

## Навод