# Болест Х

**Болест X** — името на болеста што било усвоено од Светската здравствена организација (СЗО) во февруари 2018 година на нивниот потесен список на **приоритетни болести во план** за да се претстави хипотетички, непознат патоген што може да предизвика идна епидемија. СЗО го усвоил името на болеста за да биде сигурна дека нивното планирање е доволно флексибилно за да може да се прилагоди на непознатиот патоген (на пример, пошироки вакцини и производствени капацитети). Директорот на Националниот институт за алергија и заразни болести на САД, Ентони Фаучи изјавил дека концептот на болеста X ќе довел до охрабрување на проектите на СЗО да се сосредоточат на истражување на цели класи на вируси (на пример, флавивируси), наместо само на одредени поединечни соеви (на пример, вирусот зика), со што ќе се подобри способноста на СЗО да реагира на непредвидени соеви. Во 2020 година, зналците, вклучително и некои од самите стручни советници на СЗО, претпоставиле дека КОВИД-19, предизвикан од вирусот SARS-CoV-2, ги исполнува условите за да биде првата Болест X.

## Образложение

 Џереми Фарар, претседател на научната советодавна група за истражување и развој на СЗО
Во мај 2015 година, во подготовките за пандемијата пред пандемијата СОВИД-19, организациите членки побараа од СЗО да го креира „Планот за истражување и развој за акција за спречување на епидемии“ за да се генерираат нови идеи што ќе го намалат заостанување помеѓу идентификацијата на вирусните епидемии и одобрувањето на вакцини/третмани, и за да се спречи претворањето на епидемиите во „итни случаи за јавно здравје“. Фокусот беше насочен кон најсериозните заразни болести (ЕИД) за кои беа достапни само неколку превентивни опции. Група глобални експерти, „Научна советодавна група за план за истражување и развој“, беше составена од СЗО за да подготви потесен список од помалку од десет „приоритетни болести на планот“.

Почнувајќи од 2015 година па наваму , потесниот список од помалку од 10 ЕИД се ажурира годишно и постојано се вклучуваат широко познати имиња како што се еболата, зика и САРС (на пр., причина за големи инфекции) и географски поспецифичните имиња како треска Ласа, Марбург вирус, треска од долината Рифт и вирус Нипа.

Во февруари 2018 година, по состанокот „2018 R&D Blueprint“ во Женева, СЗО го додаде вирусот Disease X на потесниот список како место за „ познат непознат “ патоген. Со ова се создаде можност за потецијална идна епидемија што може да биде предизвикана од непознат патоген, и со нејзиното вклучување, ја предизвика СЗО да обезбеди нивното планирање и способности се доволно флексибилни за да се прилагодат на таков настан.

На денот на објавувањето на скратениот список на приоритетни болести во 2018 година СЗО рече: „Болеста Х го претставува сознанието дека сериозна меѓународна епидемија може да биде предизвикана од патоген кој моментално не е познат да предизвика човечка болест“. Џон-Арне Ротинген, рече: „Историјата ни кажува дека веројатно следната голема епидемија ќе биде нешто што не сме го виделе досега“, и „Можеби изгледа чудно да се додаде „Х“, но поентата е да се осигураме дека се подготвуваме и планираме флексибилно во однос на вакцините и дијагностички тестови. Сакаме да видиме развиени платформи „plug and play“ кои ќе работат за која било или за голем број болести; системи кои ќе овозможат да создадеме контрамерки со брзина“. Американскиот експерт Ентони Фаучи рече: „СЗО признава дека мора да се движи „подвижено“ и тоа вклучува создавање платформски технологии“, и дека за да се развијат такви платформи, СЗО ќе мора да истражува цели класи на вируси, истакнувајќи ги флавивируси. Тој додаде: „Ако развиете разбирање за заедничките карактеристики на нив, можете да реагирате побрзо“.

## Посвојување

Џонатан Д. Квик, познатиот автор на *Крајот на епидемиите*, го опиша чинот на СЗО за именување на болеста Х како „мудар во однос на ризикот во комуникацијата“, велејќи дека „паниката и самозадоволството се белег на одговорот на светот на заразните болести, со самозадоволство во моментов воздигнувањето“. *„Women's Health“* напиша дека воспоставувањето на терминот „можеби изгледа како некул потег дизајниран да поттикне паника“, но дека целата цел на неговото вклучување на листата е „да се стави на радарите на луѓето“.

Ричард Хачет од Коалицијата за иновации за подготвеност за епидемија (CEPI), напиша „Можеби звучи како научна фантастика, но болеста Х е нешто за што мора да се подготвиме“, притоа потенцирајќи дека и покрај успехот во контролирањето на епидемијата на вирусот на ебола во Западна Африка во 2014 година, болеста се вратила во 2018 година Во февруари 2019 година, CEPI објави финансирање од 34  милиони амарикански долари на биофармацевтската компанија со седиште во Германија CureVac за да развие „прототип на печатач на РНК“, за кој CEPI рече дека може „да се подготви за брз одговор на непознати патогени (т.е. Болеста Х)“.

Од направените паралели помеѓу напорите на Агенцијата на Соединетите Американски Држави за меѓународен развој (УСАИД) и нивната програма PREDICT, која беше создадена да дејствува како систем за рано предупредување за пандемијата, преку набавка и истражување на животински вируси, особено „жешки точки“ на животно-човек. интеракција.

Во септември 2019 година, *Дејли Телеграф* објави статија за тоа како Јавното здравство Англија (PHE) започна истрага за потенцијална Болест Х во Обединетото Кралство од различниот опсег на болести пријавени во нивниот здравствен систем; тие забележаа дека се појавиле 12 нови болести и/или вируси кои веднаш биле регистрирани од PHE во последната деценија.

Во октомври 2019 година во Њујорк, Програмата за здравствени итни случаи на СЗО спроведе „Болест Х лажна трка“ за да симулира еден вид глобална пандемија од Болеста Х, за нејзините 150 учесници од различни светски здравствени агенции и јавни здравствени системи подобро да бидат подготвени и да споделат идеи и набљудувања за борба против таквата евентуалност.

Во март 2020 година, *The Lancet Infectious Diseases* објави труд кој го носеше насловот „Болест Х: забрзување на развојот на медицински контрамерки за следната пандемија“, кој го прошири терминот за да го вклучи **Патогенот X** (патогенот што доведува до болеста Х) и идентификуваше ралични области на развој на производи како и меѓународна координација која би помогнала во борбата против секоја идна болест X.

Во април 2020 година, *Дејли Телеграф* го опиша ремдесивир, лекот кој се тестирал за борба против КОВИД-19, како антивирусен лек на кој Gilead Sciences започна да работи дури една деценија претходно за лекување на идната болест X.

Во август 2023 година, Владата на Обединетото Кралство објави формирање на нов истражувачки центар, сместен во кампусот Портон Даун, кој имал за задача да ги истражува патогените со потенцијал да прераснат како Болест X. Живите вируси ќе се чуваат во посебни специјализирани капацитети за задржување со цел да може да развиваат тестови и потенцијални вакцини во рок од 100 дена во случај да се идентификува некоја нова закана.

## Кандидатите

### Зоонозни вируси

Како додаток на Болеста X во 2018 година, СЗО рече дека болеста може да дојде од многу извори, наведувајќи ги хеморагичните трески и најновиот не-полио ентеровирус. Сепак, Ротинген шпекулираше дека болеста Х е поверојатно да дојде со пренесување од животни (животински вирус кој прескокнува на луѓето), велејќи: „Тоа е природен процес и од витално значење е да бидеме свесни и да се подготвиме. Тоа е веројатно најголемиот ризик“. Специјалниот советник на СЗО, професор Марион Купманс, исто така, нагласи дека брзината со која може да се појават зоонозни болести се забрзува, велејќи: „Интензитетот на контактот со животните и луѓето станува многу поголем како што се развива светот. Ова ја прави поголема веројатноста да се појават нови болести, но исто така, модерното патување и трговија ја прават многу поголема веројатноста тие да се шират“.

#### H7N9 (2018)

Во 2018 година, новиот вид на вирусот „птичји грип“ H7N9, кој беше со стапка на пренесување и со стапка на смртност од 38 проценти, беше спореден со потенцијална болест Х од страна на некои меѓународни здравствени власти (но не и СЗО или групата за истражување и развој). Кина не сакала да учестува ниту да споделува примероци од новиот вид H7N9. Сепак, тие на крајот ја ставиле епидемијата под контрола и итноста исчезнала.

#### СОВИД-19 (2019-сега)

Марион Купманс, член на СЗО за истражување и развој на планот Специјална советодавна група
Од самото започнување на пандемијата КОВИД-19, експертите шпекулираа дали КОВИД-19 ги исполнува критериумите за да биде болест X. На почетокот на февруари 2020 година, кинескиот виролог Ши Женгли од Институтот за вирологија Вухан напиша дека примерот на Болеста Х е од коронавирус. Подоцна истиот месец, Марион Купманс, раководител на Виронаука во Медицинскиот центар на Универзитетот Еразмус во Ротердам, и член на Специјалната советодавна група за план за истражување и развој на СЗО, даде свое објаснување во научното списание Сел, „Дали ќе биде содржано или не, оваа епидемија брзо станува првиот вистински пандемски предизвик што одговара на категоријата Х на болеста“. Во исто време, Питер Дашак, член на планот за истражување и развој на СЗО, напиша дел од своето мислење во *Њујорк тајмс* изјаснувајќи се: „Накратко, КОВИД-19 е болест Х“.

### Синтетички вируси/биооружја

По објавата во 2018 година за ажурираниот скратен список на приоритетни болести на планот на СЗО, медиумите претпоставуваа дека идната болест X може да биде создадена намерно како биолошко оружје. Во 2018 година, членот на Специјалната советничка група на планот за истражување и развој на СЗО, Ротинген, беше подложен на испрашување за потенцијалот на болеста Х да потекнува од способноста на технологијата за уредување на гени да произведува синтетички вируси (на пр., наведена е синтезата на ортопоксвирус во Канада од 2017 година), што може да биде ослободен преку несреќа или дури и чин на терористички напад . Ротинген истакна дека е малку веројатно идната болест Х да потекнува од синтетички вирус или од био-оружје. Сепак, тој ја напомена сериозноста на таквиот настан, велејќи: „Синтетичката биологија овозможува создавање на нови смртоносни вируси. Исто така е случај кога имаш нова болест, нема отпор кај населението и тоа значи дека може да се шири брзо“.

### Бактериска инфекција

Во септември 2019 година, Јавното здравство Англија (PHE) објави дека зголемувањето на антибиотската отпорност на бактериите, дури и на антибиотиците „последно“ како што се карбапенеми и колистин, може да се претвори во потенцијална болест X, наведувајќи ја отпорноста на антибиотиците кај гонореја како пример.

## Во популарната култура

Во 2018 година, Музејот на Лондон промовирал изложба со наслов „Болест Х: Следната епидемија во Лондон?“, која била домаќин на стогодишнината од епидемијата на шпанскиот грип од 1918 година.

Терминот Болес X се појавува во насловите на неколку фантастични книги кои вклучуваат глобални пандемични болести, како што се *Болест* (2020), и *Болест Х: Избувнувањето* (2019).

## Наводи

## Надворешни врски

* Приоритетни болести на планот Архивирано на 1 март 2020 г. Archived </link> Светска здравствена организација (6-7 февруари 2018)
* Давање приоритет на болестите за истражување и развој во итни контексти Светска здравствена организација (март 2018 година)
* (Видео) Што е болест X Светска здравствена организација (16 март 2018)
* Мистериозните вируси многу полоши од грипот *BBC News* (ноември 2018 година)