# Техеранска конференција

| Техеранска конференција |
| --- |
| „Големата тројка“ (Сталин, Рузвелт и Черчил) на Техеранската конференција. |
| Учесници |  **СССР**: Јосиф Сталин  **ОК**: Винстон Черчил  **САД**: Франклин Д. Рузвелт |
| Место | Техеран, Династија Пахлави |
| Датум | Ноември 28 - Декември 1, 1943 година. |
| Исход | Консензус за отворање на втор фронт против Германија до 1 јуни 1944 година. |

**Техеранската конференција** (под кодно име **Еурека**) била стратешки состанок на Јосиф Сталин, Франклин Д. Рузвелт и Винстон Черчил од 28 ноември до 1 декември 1943 година, по англо-советската инвазија на Иран. Се одржала во амбасадата на Советскиот Сојуз во Техеран, Иран ( Персија). Тоа била прва од конференциите од Втората светска војна на сојузничките водачи на „Големата тројка“ (Советскиот Сојуз, Соединетите држави и Велика Британија). Внимателно ја следеле Конференција во Каиро, што се одржала на 22-26 ноември 1943 година, и’ претходела на конференциите на Јалта и Потсдам во 1945 година. Иако тројцата лидери пристигнале со различни цели, главниот исход на конференцијата во Техеран била посветеноста на западните сојузници да отворат втор фронт против нацистичка Германија. Конференцијата се осврнала и на односите на „Големата тројка“ со сојузниците Турција и Иран, операциите во Југославија и против Јапонија и предвиденото повоено решение. Засебен протокол потпишан на конференцијата ветил дека „Големата тројка“ ќе ја признаат независноста на Иран.

## Прелудиум

Веднаш штом започнала германско-советската војна во јуни 1941 година, Черчил им понудил помош на Советите, а договорот за тоа бил потпишан на 12 јули 1941 година. Сепак, Черчил во радио пренос најавувајќи сојуз со СССР, ги потсетил слушателите дека овој сојуз немало да го смени неговиот став против комунизмот. Делегациите патувале меѓу Лондон и Москва за да организираат спроведување на оваа поддршка, кога и Соединетите држави се приклучиле на војната во декември 1941 година, делегациите се состанале и во Вашингтон. Бил создаден комбиниран комитет на началници на штабовите, за да ги координира британските и американските операции, како и нивната поддршка на Советскиот Сојуз. Последиците од глобалната војна, отсуството на унифицирана сојузничка стратегија и комплексноста на распределбата на ресурсите меѓу Европа и Азија сè уште не биле решени и наскоро предизвикало меѓусебни сомневања меѓу западните сојузници и Советскиот Сојуз. Постоело прашањето за отворање на втор фронт за ублажување на германскиот притисок врз Советската црвена армија на Источниот фронт, прашањето за взаемна помош (каде што и Велика Британија и Советскиот Сојуз гледале кон Соединетите држави за кредитна и материјална поддршка и таму била напнатоста помеѓу Соединетите држави и Велика Британија, бидејќи Вашингтон немал желба да ја поддржува британската империја во случај на победа на сојузникот). Исто така, ниту Соединетите држави ниту Велика Британија не биле подготвени да му дадат слободна рака на Сталин во Источна Европа и, на крај, немало заедничка политика за тоа како да се справат со Германија по Хитлер. Комуникациите во врска со овие работи меѓу Черчил, Рузвелт и Сталин се одвивала преку телеграми и преку емисари - но било очигледно дека итно биле потребни директни преговори.

Сталин не сакал да ја напушти Москва и не бил е подготвен да ризикува патувањсо о авио, додека Рузвелт бил физички инвалид и патувањето му било е тешко. Черчил бил страствен патник и, како дел од тековната серија конференции за време на војната, веќе се имал состанато со Рузвелт пет пати во Северна Америка и двапати во Африка, а исто така имал и два претходни состаноци со Сталин во Москва. Со цел да се договори оваа итно потребна средба, Рузвелт се обидел да го убеди Сталин да отпатува за Каиро. Сталин ја одбил оваа понуда и исто така нуди да се состане во Багдад или Басра, конечно се согласил да се состане во Техеран во ноември 1943 година.

## Зборник на трудови

Техеран, Иран, декември 1943 година - Прв ред: Маршал Сталин, претседател Рузвелт, премиер Черчил на портикот на Советската амбасада - Заден ред: генерал Х.Х. Арнолд, началник на военото воздухопловство на американската армија; Генерал Алан Брук, началник на Царскиот генералштаб; Адмирал Канингам, Прв морски лорд; Адмирал Вилијам Лихи, началник на канцеларијата на претседателот Рузвелт, за време на конференцијата во Техеран.
Конференцијата требала да се одржи во 16:00 часот на 28 ноември 1943 година. Сталин пристигна многу порано, за кратко и Рузвелт, донесен со инвалидска количка од неговото сместување во непосредна близина на местото. Рузвелт, кој поминал 11,000км да присуствува и чие здравје веќе се влошувало, го пречекал Сталин. Ова било прв пат да се сретнат. Черчил, шетајќи со својот генерален персонал од нивните сместувачки места, пристигнал половина час подоцна. Според Чарлс Болен, преведувач за Рузвелт, Рузвелт бил придружуван од Аверел Хариман и Хари Хопкинс. Сталин бил придружуван од Вјачеслав Молотов и Климент Ворошилов. Черчил ги донел Ентони Еден и Лорд Исмеј, а преведувач му бил мајор Артур Бирс.

Иранскиот шах, кратко време по присилното абдицирање на неговиот татко за време на англо-советската инвазија на Иран, се состана со американскиот претседател Френклин Д. Рузвелт за време на Конференцијата
Снимки од конференциите во Каиро и Техеран.
Бидејќи Сталин се залагал за втор фронт од 1941 година, тој бил многу задоволен и сметал дека ја постигнал својата главна цел за состанокот. Продолжувајќи, Сталин се согласил да влезе во војна против Јапонија откако Германија ќе биде поразена.

> *Сталин се залагаше за промена на источната граница на Полска со Советскиот Сојуз за да одговара на линијата поставена од британскиот министер за надворешни работи лорд Керзон во 1920 година. Со цел да се компензира Полска за загубата на територијата, тројцата лидери се согласија да ја преместат германско-полската граница до реките Одра и Ниса. Оваа одлука не беше официјално ратификувана, сè до Конференцијата во Потсдам во 1945 година.*
>
>
>

Лидерите потоа се свртеле кон условите под кои западните сојузници ќе отворат нов фронт со инвазија во северна Франција (Операција надвладетел), како што Сталин притискал од 1941 година. До оваа точка, Черчил се залагал за проширување на заедничките операции на британските, американските и комонвелтските сили во Средоземното Море, бидејќи отворањето на нов западен фронт било физички невозможно заради недостаток на постојни патишта за испорака, оставајќи ги Средоземјето и Италија како одржливи цели за 1943 година. Било договорено *Операцијата надвладетел* да биде започната од американските и британските сили до мај 1944 година и Сталин да ги поддржува сојузниците со истовремена голема офанзива на источниот фронт на Германија (операција Баграција) за пренасочување на германските сили од северна Франција.

Исто така, се дискутирало и за дополнителни офанзиви со цел да се надополни преземањето на операцијата Оверлорд, вклучително и можна сојузничка инвазија на јужна Франција пред слетувањето во Нормандија, со цел привлекување на германските сили од северните плажи, па дури и можен удар на северниот врв на Јадранот, да ги заобиколи Алпите и да вози кон Виена. Во секој случај, секој план би се потпирал на сојузничките поделби ангажирани против германската армија во Италија за време на конференцијата.

> *Трите влади сфаќаат дека војната предизвика посебни економски тешкотии за Иран и сите се согласија дека ќе продолжат да и бидат на располагање на Владата на Иран, ќе и бидат економска помош колку што можат, имајќи ги предвид тешките барања што им ги поставуваат нивните светски воени операции и светски недостиг на транспорт, суровини и материјали за цивилна потрошувачка.*
>
>
>

Детално се дискутирало за Иран и Турција. Рузвелт, Черчил и Сталин се согласиле да ја поддржат иранската влада, како што се однесува во следната декларација:

Покрај тоа, од Советскиот Сојуз се барало да и вети поддршка на Турција доколку таа влезе во војна. Рузвелт, Черчил и Сталин се согласиле дека исто така ќе било најпожелно ако Турција влезе на страната на сојузниците пред да истече годината.

И покрај прифаќањето на горенаведените аранжмани, Сталин доминирал на конференцијата. Тој го искористил престижот на советската победа во Битката кај Сталинград за да проба да биде по негово. Рузвелт се обидел да се справи со налетот на барања од Сталин, но не успеал многу да направи освен да го смири Сталин. Черчил се расправал за инвазијата на Италија во 1943 година, а потоа Оверлорд во 1944 година, врз основа на тоа што Оверлорд била физички невозможна во 1943 година, поради недостаток на испорака и би било незамисливо да се стори нешто поголемо сè додека не се активира.

Черчил му дал предлог на Сталин да се движи на запад кон Полска, што Сталин го прифатил, што им дало на Полјаците индустријализирана германска земја на запад и се откажале од мочуриштата на исток, истовремено обезбедувајќи територијален тампон на Советскиот Сојуз против инвазијата. Планот на Черчил вклучувал граница по должината на Одер и Источна Нејсе, давајќи и на Полска фер компензација за источните гранични земји според гледиштето на Черчил.

Шахот на Иран (во средина), на десната страна на Јосиф Сталин на Конференцијата во Техеран (1943).
### *Вечерата*

Пред состанокот на Тројната вечера на 29 ноември 1943 година на Конференцијата, Черчил му подарил на Сталин специјално нарачан церемонијален меч („мечот од Сталинград“, направен во Шефилд), како подарок од кралот Џорџ Шести на граѓаните на Сталинград и Советскиот Сојуз луѓе, во знак на сеќавање на победата на Советскиот Сојуз во Сталинград. Кога Сталин го примил обвиткуваниот меч, го зел со двете раце и ја бакнал канијата. (Потоа му го предал на маршалот Климент Ворошилов, кој погрешно се справил со него - мечот паднал на земја.)

> „Без американските машини, Обединетите нации никогаш не ќе можеа да ја добијат војната.“
>
> — Јосиф Сталин, за време на вечерата на Техеранската конференција.
>

Сталин предложил да се убијат 50.000–100.000 германски офицери за Германија да не може да планира нова војна. Рузвелт, верувајќи дека Сталин не е сериозен, се пошегувал дека „можеби 49.000 би биле доволни“. Черчил, сепак, бил револтиран и го осудил „ладнокрвното погубување на војниците кои се бореле за својата земја“. Тој рекол дека треба да бидат судени само воени злосторници во согласност со Московскиот документ, што тој самиот го напишал. Тој излетал од собата, но го вратил Сталин, кој рекол дека се шегувал. На Черчил му било мило што Сталин попуштил, но мислел дека Сталин ги тестира водите.

## Три сили се спојуваат

На 1 декември 1943 година, тројцата водачи се собрале и дале декларации и преговарале за следните воени заклучоци на конференцијата.

**Декларацијата на трите сили во врска со Иран:**

Иран одела во војна со Германија, заеднички непријател на трите сили. Сталин, Черчил и Рузвелт се осврнале на прашањето за посебните финансиски потреби на Иран за време на војната и можноста за потреба од помош по војната. Трите сили прогласиле дека продолжуваат да даваат помош на Иран. Владата на Иран и трите сили постигнуваат договор во рамките на сите несогласувања за одржување на независноста, суверенитетот и интегритетот на Иран. Соединетите држави, СССР и Велика Британија очекувале Иран да ги следи другите сојузнички нации за воспоставување мир откако ќе заврши војната, а за ова било договорено откако се објавила декларацијата

**Заклучоци:**

1. Југословенските партизани исто така познати како Национално ослободителна армија и Партизански одреди на Југославија требало да бидат поддржани со залихи и опрема во најголема мера и исто така со командосни операции.
2. Водачите извикале дека би било пожелно Турција да влезе во војна на страната на сојузниците пред крајот на годината.
3. Водачите ја забележале изјавата на Сталин дека ако Турција се најде во војна со Германија и како резултат на тоа Бугарија и објави војна на Турција или ја нападне, Советскиот Сојуз автоматски би влегол во војна со Бугарија. Конференцијата понатаму забележала дека ова можело да се спомене во претстојните преговори за воведување на Турција во војната.
4. Меѓуканалната инвазија на Франција (Операција надвладетел) била спроведена во текот на мај 1944 година, заедно со операцијата против јужна Франција *(операција „Драгун“*). Последната операција се спровела во толкава сила колку што е дозволена достапноста на леталото за слетување. Конференцијата понатаму ја зела предвид изјавата на Јосиф Сталин дека советските сили ќе започнеле офанзива (*операција „Баграција“*) во приближно исто време, со цел да ги спречат германските сили да се пренесат од Источниот кон Западниот фронт. Оверлорд требала да биде на 1 јуни, но поради месечината и плимата и осеката морала да се помести на 5 јуни.
5. Лидерите се согласиле дека воените штабови на Трите сили требало да бидат во тесна врска едни со други во врска со претстојните операции во Европа. Поконкретно, било договорено планот за покривање да го доведе во заблуда непријателот за овие операции, да се договори меѓу засегнатите штабови.

**Политички одлуки:**

Сталин и Черчил разговарале за идните граници на Полска и се населиле на Керзоновата линија на исток и на линијата Одра-Источна Ниса на запад. Рузвелт побарал да се изземе од каква било дискусија за Полска, заради ефектите од каква било одлука врз полските гласачи во САД и претстојните избори во 1944 година. Оваа одлука не била ратификувана сè до Конференцијата во Потсдам во 1945 година.

За време на преговорите на Конференцијата во Техеран, Рузвелт обезбедил повторна интеграција на Република Литванија, Латвија и Естонија во Советскиот Сојуз само откако граѓаните гласале за овие активности. Сталин не се согласил на каква било меѓународна контрола врз изборите и сите прашања сакал да се решат во согласност со Советскиот устав.

## Резултати

На југословенските партизани им била дадена целосна сојузничка поддршка, а сојузничката поддршка на југословенските четници била стопирана (за нив се верувало дека соработувале со окупаторските Германци, отколку да се борат против нив); види ја Југославија и сојузниците.

Комунистичките партизани под водство на Тито ја презеле власта во Југославија бидејќи Германците постепено се повлекле од Балканот во 1944–45 година.

Турскиот претседател се состанал со Рузвелт и Черчил на конференцијата во Каиро во ноември 1943 година и ветил дека ќе влезе во војна кога неговата земја ќе биде целосно вооружена. До август 1944 година Турција ги прекинала односите со Германија. Во февруари 1945 година, Турција објавила војна на Германија и Јапонија, што можеби бил симболичен потег што и дозволил на Турција да се приклучи кон идните Обединетите нации.

### Операција Оверлорд

Рузвелт и Сталин поминале голем дел од конференцијата во обиди да го убедат Черчил за да се посветат на инвазијата на Франција, конечно успевајќи на 30 ноември, кога Рузвелт ја најавил инвазијата во мај 1944 година Ова му се допаднало на Сталин, кој вршел притисок врз неговите сојузници да отворат нов фронт на запад за да се ублажи притисокот врз неговите трупи. Оваа одлука можела да биде најкритична за остварување од оваа конференција, но бидејќи бил постигнат посакуваниот ефект на олеснување на советските трупи, по што дошло до советска офанзива и напредување кон Германија, бран кој Хитлер не можел да го запре.

### Обединети нации

Техеранската конференција служела и како еден од првите разговори околу формирањето на Обединетите нации. Претседателот Рузвелт најпрво го запозна Сталин со идејата за меѓународна организација што ја сочинуваат сите национални држави, место за решавање на заедничките прашања и проверка против меѓународните агресори. Бидејќи Германија го втурнала светот во хаос по втор пат, тројцата светски лидери сите се согласиле дека мора да се стори нешто за да се спречи слична појава.

### Поделба на Германија

Меѓу учесниците постоело заедничко гледиште дека Германија ќе морала да се подели по војната, а страните да се разликуваат по бројот на поделби потребни за да се неутрализира нејзината способност да војува. Додека бројките што биле предложени варирале широко и никогаш не се реализирале, моќта делотворно ќе ја поделела модерна Германија на два дела до крајот на Студената војна. За време на една вечера, Черчил го испрашал Сталин за неговите повоени територијални амбиции, на што Сталин одговорил: „Нема потреба во моментов да зборуваме за какви било советски желби, но кога ќе дојде време ќе зборуваме“.

### Советско влегување во Тихоокеанската војна

На 29 ноември, Рузвелт му поставил на Сталин пет прашања во врска со податоците и разузнавачките информации во врска со јапонските и сибирските пристаништа и за воздушните бази во Поморските провинции за 1000 тешки бомбардери. На 2 февруари, Сталин му рекол на американскиот амбасадор дека Америка може да управува со 1.000 бомбардери од Сибир откако Советскиот Сојуз и објавил војна на Јапонија (Владивосток е на рускиот Далечен Исток, а не на Сибир).

## Наводен заговор за атентат

Според советските извештаи, германските агенти планирале да ги убијат водачите на „Големата тројка“ на Конференцијата во Техеран, но го прекинале атентатот додека тој бил сè уште во фаза на планирање. Народниот комесаријат за внатрешни работи (НКВР), единица за контраразузнавање на СССР, најпрво го известила Мајк Рејли, шефот за безбедност на Рузвелт, за осомничениот заговор за атентат неколку дена пред доаѓањето на Рузвелт во Техеран. Рејли отишол во Техеран неколку дена порано за да ги процени безбедносните проблеми и да ги истражи потенцијалните патишта од Каиро до Техеран. Непосредно пред Рејли да се врати во Каиро, НКВР го известила дека десетици Германци биле фрлени во Техеран со падобран претходниот ден. Осомничените германски агенти планирале да ги убијат водачите на „Големата тројка“ на конференцијата во Техеран.

Кога првично се дискутирало за сместување за сместување, и Сталин и Черчил упатиле покани до Рузвелт, барајќи од него да остане со нив за време на состанокот. Сепак, Рузвелт сакал да го избегне сценариото каде треба да бира еден сојузник пред друг и одлучил дека е важно да остане во американската легација за да остане независен. Рузвелт пристигнал во Техеран на 27 ноември 1943 година и се сместил во американската легија. Близу до полноќ, Вјачеслав Молотов, главниот соработник на Сталин, ги повикал Архибалд Кларк-Кер (британскиот амбасадор во Советскиот Сојуз) и Аверел Хариман (американскиот амбасадор во Советскиот Сојуз) во советската амбасада, предупредувајќи ги на атентат против Рузвелт, Черчил и Сталин. Молотов ги известил дека биле приведени неколку атентатори, но пријавил дека дополнителни убијци се на слобода и изразил загриженост за безбедноста на претседателот Рузвелт. Молотов советувал дека Рузвелт требал да биде преместен во безбедноста на британската или советската амбасада.

Американците се сомневале дека Сталин го измислил заговорот за атентат како изговор за Рузвелт да се пресели во советската амбасада. Мајк Рејли, шефот на тајната служба на Рузвелт, го советувал да се пресели во советската или британската амбасада заради неговата безбедност. Еден од основните фактори што влијаеле на нивната одлука било растојанието што ќе им требало на Черчил и Сталин да патуваат на состаноци во американската легација. Хариман го потсетил Претседателот дека Американците ќе бидат одговорни ако Сталин или Черчил бидат убиени додека патувале да го посетат Рузвелт низ градот. Претходно тој ден, Молотов се согласил да ги одржи сите состаноци во американската легија, бидејќи патувањето било тешко за Рузвелт. Времето кога Молотов објавил заговор за атентат подоцна истата ноќ предизвикала сомнеж дека неговите мотиви биле да го чуваат Сталин безбедно во заштитените sидови на советската амбасада. Хариман се сомневал во постоење на заговор за атентат, но го повикал претседателот да се пресели за да се избегне перцепцијата за ставање во опасност на Черчил и Сталин. Рузвелт не верувал дека постои веродостојна закана за атентат, но се согласил на потегот за да може да биде поблиску до Сталин и Черчил. Живеењето во советската амбасада исто така му овозможило на Рузвелт да добие подиректен пристап до Сталин и да ја изгради неговата доверба. На Сталин му се допаѓало да го има Рузвелт во амбасадата бидејќи ја елиминирала потребата да патува надвор од комплексот и му овозможило полесно да го шпионира Рузвелт. Советската амбасада ја чувале илјадници тајни полицајци и се наоѓале во непосредна близина на британската амбасада, што и’ овозможило на „Големата тројка“ безбедно да се состанат.

По завршувањето на конференцијата во Техеран, Хариман го прашал Молотов дали навистина навистина имало закана за атентат во Техеран. Молотов рекол дека тие знаеле за германските агенти во Техеран, но не знаеле за конкретен заговор за атентат. Одговорот на Молотов ги минимизирал нивните тврдења за заговор за атентат, наместо тоа, нагласил дека Сталин сметал дека претседателот Рузвелт ќе бил побезбеден во советската амбасада. Американските и британските разузнавачки извештаи генерално го отфрлиле постоењето на овој заговор, а Ото Скорзени, наводниот водач на операцијата, подоцна тврдел дека Хитлер ја отфрлил идејата како неостварлива пред да започне планирањето. Оваа тема е сè уште актуелна за одредени руски историчари.

## Поврзано

* Список на сојузнички конференции од Втората светска војна
* Список на самити помеѓу Советскиот Сојуз и Соединетите држави
* *Техеран 43*
* *Орелот слета*

## Наводи

## Дополнителна литература

* Ehrman, John (1956). *Grand Strategy Volume V, August 1943-September 1944*. London: HMSO (British official history). стр. 173–183.
* Leighton, Richard M. (2000) [1960]. „Chapter 10: Overlord Versus the Mediterranean at the Cairo-Tehran Conferences“. Во Kent Roberts Greenfield (уред.). *Command Decisions*. United States Army Center of Military History. CMH Pub 70-7. Архивирано од изворникот на 2007-12-30. Посетено на 2020-10-24.

## Надворешни врски

* Енциклопедија Британика, Техеранска конференција
* Стејт департмент на САД