Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Крвна плазма

Одделување на плазма и серум од крв од стаорец.
Единица дарувана свежа плазма.
**Крвната плазма** ― течност со светложолта боја, содржи најмногу вода, дури до 90%, а останатите се растворени или суспендирани супстанци. По водата материи со најголем процент во плазмата се белковините, кои се главни градежни делови на човечкиот организам и се неопходни за растење и обновување на ткивата во организмот.

## Состав

* Најзастапена белковина во плазмата е албуминот, кој е важен за одржувањето на осмотскиот притисок во крвта. Оваа белковина се создава во црниот дроб.
* Крвните фактори на коагулацијата, исто така, се создаваат во црн дроб.
* Во крвната плазма има и антитела, кои се создаваат во одредени групи на леукоцитите.
* Систем на ензими, заеднички наречени комплемент, што им помагаат на антителата при нивната борба против штетните микроорганизми.

Крвната плазма содржи најмногу вода, од 79-82%, потоа белковини, масти, шеќери, витамини, минерални соли, јаглерод диоксод, кислород и друго. Во крвната плазма пливаат црвените крвни клетки - еритроцити, белите крвни клетки - леукоцити и крвните плочки - тромбоцити.

Во крвната плазма исто така има составни делови на хранливите материи. Основен јаглехидрат што го има во крвната плазма е гликозата. Таа во крвта доаѓа при процесот на ресорпција на дигестираните јаглехидрати од дигестивниот тракт, или при разградбата на гликогенски резерви во црн дроб. Во плазмата, исто така, има и аминокиселини што се производи на дигестијата на белковините. Има и мал процент масти. Тие можат да се складираат како масти за добивање енергија, или се носат во клетките и служат како извор на енергија.

## Функции

Најважен катјон во крвната плазма е натриум. Тој се наоѓа во облик на хлорид, бикарбонат и фосфат. Натриум хлоридот има важна улога во регулирањето на осмотскиот притисок, а благодарение на движењето на анјоните низ клеточната мембрана влијае и на регулирањето на ацидобазната рамнотежа. Натриум бикарбонатот во комбинација со јаглеродна киселина е најважен неоргански пуфер во крвната плазма. Калиумот има важна улога во регулирањето на пропустливоста на клеточната мембрана и нервно-мускулната раздразливост. Калциумот во крвната плазма се наоѓа во два облика: слободен или поврзан со белковините. Фунцкионално калциумот е антагонист на калиумот и ја смалува пропустливоста на клеточната мембрата, а е активатор на некои ензими при коагулација на крвта. Магнезиумот е регулатор на раздразливоста на нервно-мускулниот систем, а исто така, е и трансферин. Од анјоните што се присутни во крвната плазма има хлориди, што се сврзани со натриум, калиум и калциум, потоа фосфати, сулфати, јодити и др.

## Наводи
# ел-Андалус

| ел-Андалус   711–1492 |
| --- |
|
Инвазија од 711–732 |
| * Арапско освојување
* Битки: Битка кај Гвадалета Битка кај Тулуза | Битка кај Поатје

---

 |
| 756–1039 Умајадска Кордоба |
| * Кордопски калифат
* ел-Мансур Ибн Аби Амир

---

 |
|
Таифа 1039–1085

---

 |
|
Алморавиди 1085–1145 |
| * Алморавидска династија
* Битка кај Саграјаз

---

 |
|
Алмохади 1147–1238 |
| * Битка кај Лас Навас де Толоса

---

 |
|
Гранадски Емират 1238–1492 |
| * Насриди
* Битка кај Гранада

---

 |
| Поврзано |
| * Реконквиста
 |

Внатрешност на Кордопската џамија - катедрала, порано Голема џамија на Кордоба. Оригиналната џамија (742), бидејќи е многу зголемена, била изградена на местото на визиготската христијанска „базилика Свети Винсент“ (600).
**ел-Андалус** (арапски: الأندلس; шпански: *Al-Ándalus*; португалски: *Al-Andalus*; арагонски: *Al-Andalus*; каталонски: *Al-Àndalus*; Berber languages: Андалус или *Вандалус*), наречена и **муслиманска Шпанија** или **Исламска Иберија** — арапски назив за деловите од Пиринејскиот Полуостров кои биле под власта на муслиманите односно под Маврите во периодот од 711 до 1492 година. Треба да се напомени дека овој поим нема исто значење со денешна Андалусија.

Од 711 година, територијата на денешна Шпанија и Португалија била завладеана од страна на народ кој оставил големо културно значење на овие простори. Сепак, владеењето на Маврите се одликувало со голема толеранција кон местното население. По создавање на Кралство Кастиља и Кралство Арагон, започнал процесот на постепено прогонување на муслиманскиот свет од полуостровот, и повторно завладување на овие простори од страна на христијанското население. Овој процес исто така е познат ѝ како реконквиста. Арапите во текот на XIII век и XIV век започнале да се повлекуваат кон Гранада. Целосното исцрпување од островот завршило во 1492 година, по кое била создадена нова европска велесила, Шпанија.
# Роџер Бејкон

| Роџер Бејкон |
| --- |
| Статуа на Роџер Бејкон на музејот при универзитетот Оксфорд |
| Роден(а) | *ц.* 1214 Илчестер, Сомерсет |
| Починал(а) | 1294 (*ц.* 80 години) Оксфорд |
| Националност | Англичанец |
| Други имиња | *Доктор Мирабилис* |
| Занимање | монах, научник |
| Вера | Католик |

**Роџер Бејкон** (роден 1214
 - 1292
) е роден во 1214 година во Илчестер и бил ученик на Роберт Гросетест во Оксфорд. Тој го продолжил школувањето во Париз, но се вратил во Оксфорд и се придружил на редот на францисканците. Некои го сметаат за средновековен неркоман (повикувач на мртви), а други го величаат како прв експериментален научник. Тој се залагал за значењето на опсервацијата и на експериментите, а зборувал и дека „ништо не е познато додека не се искуси“. неговите погледи биле многу радикални за некои од неговите колеги. Но околу 1728 година тој бил ставен во домашен притвор. Починал во Оксфорд во 1292 година.

## Извор

* Дејвис, Адам Харт, уред. (2011). *Општа наука: енциклопедија за секое семејство и дом*. прев. Сашо Христовски и др. Скопје: Младинска книга. ISBN 978-608-4500-27-8. (библ.)

## Наводи
# Кинин

Кинин|  |
|  |
| Клинички податоци |
| Бременосна категорија | * C (USA), D (Au)
 |
| Начин на примена | Орално, интравенозно |
| ATC код | * M09AA01 (WHO) P01BC01
 |
| Законска регулација |
| Фармакокинетички податоци |
| Биорасположливост | 76 до 88% |
| Врзување за протеини | ~70% |
| Метаболизам | црнодробен (претежно CYP3A4 и CYP2C19-mediated) |
| Полувреме на елиминација | ~18 часа |
| Екскреција | Ренално (20%) |
| Идентификатори |
| CAS Number | * 130-95-0
 |
| PubChem CID | * 8549
 |
| DrugBank | * APRD00563
 |
| ChemSpider | * 84989
 |
| CompTox Dashboard (EPA) | * DTXSID0044280
 |
| ECHA InfoCard | 100.004.550  |
| Хемиски и физички особини |
| Формула | C20H24N2O2 |
| Моларна маса | 324,417 g/mol |
| Точка на топење | 177 °C (351 °F) |

**Кинин** е алкалоид што се користи како лек против маларијата и се добива од исушена кора на тропското растение *cinchona* по потекло од Јужна Америка.

Месното население во подрачјето каде успева стеблото, неговата кора ја нарекувало *quina quina*, што значи “кора над корите“, од каде и му потекнува името.

Од 2006 година, кининот повеќе не е препорачан од светската здравствена организација како третман против маларија, а смее да се употребува само при недостаток на лекот артемесинин.

Кининот се користи како средство за вкус и мирис во пијалаците тоник и битер лемон. Според традицијата, за да го ублажат горчливиот вкус на тоникот кој се користел како превентивно средство против маларија во британските колонии (во Индија), Британците го мешале со џин, и така е создаден коктелот џин и тоник, кој и денес е популарен во многу делови од светот, посебно во Велика Британија, САД, јужна Канада, Кина и делови од Австралија и Ласа.

## Наводи
# Независност

**Независноста** е суверено владеење на нација, територија или држава од нејзините граѓани или популација, кои ја практикуваат Сувереноста. Терминот некогаш се користи и во блага смисла да се изрази контраст на хегемонијата, односно индиректна контрола на помоќна врз послаба нација.

Независноста може да биде почетен статус на ново-настаната нација (често пополнувајќи политичка празнина), но често претставува еманципација од претходна доминантна сила. Може да се спори околу дефиницијата дека Независноста е негативна дефиниција: состојба во која не постои надворешна контрола преку колонијализам, експанционизам или империјализам.

**Независноста може да се стекне преку де-колонизација, одделување или одчленување**.

## Подвидови на Независност

* Автономијата пак се однесува на вид на независност кој е доделен од втор авторитет, кој сѐ уште ја држи контролата врз територијата.
* Протекторат се однесува на автономен регион кој зависи од поголема владеачка сила или сили, кои работат на заштита на автономниот регион.