Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Подрод (биологија)

Во биологијата, **подродоот** е таксономски ранг веднаш под родот.

Во зоологијата, подродот (т.е. називот) може да се користи независно или во склоп на видниот назив - во заграда понеѓу родот и видот: на пример тигрестото каури од Индо-Тихиот Океан, *Cypraea (Cypraea) tigris* Linnaeus, што му припаѓа на подродот *Cypraea* од родот *Cypraea*. Меѓутоа вклучувањето на подродот при наведување на видот не е задолжително, па ниту вообичаено.

## Поврзано

* Род (биологија)
# Гагауски јазик

**Гагаускиот јазик** e јазик на Гагаузите, од туркиската група на јазици, сличен на турскиот јазик. Го зборуваат околу 150 000 луѓе во Молдавија, Бугарија, Русија и Украина.

До 1954 година користел грчка азбука, а потоа кирилска:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ӓ ӓ | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӂ ӂ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |
| Н н | О о | Ӧ ӧ | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |

Од 1990 во употреба е латинска азбука:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | E e | Ê ê |
| F f | G g | Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k |
| L l | M m | N n | O o | Ö ö | P p | R r | S s |
| Ş ş | T t | Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |

## Наводи

## Надворешни врски

* «Ana sözü». Списание на гагауски јазик.
# Апостол Тома

| Свети Тома |
| --- |
|  |
| апостол |
| Роден(а) | 1 век |
| Починал(а) | 72 година near Кенал, Индија |
| Слава | 3 јули (Римокатоличка црква) (Православна црква) 21 декември |

**Апостол Свети Тома**, уште познат и како Томас или Близнак, е еден од дванаесетте апостоли. Тој е можеби најпознатиот апостол кој не верувал во Христовото воскресение. Исто така тој е и единствениот апостол кој отишол надвор од Римското Царство да го проповеда Евангелието, односно во Персија, Кина и Индија. За него се смета дека можеби е првиот католик во западниот свет.

*Томино неверство* од Данаил Несторов Фрчкоски, 1927
Во Евангелието на Јован во 11:16, се споменува дека кога Свети Лазар починал, апостолите на еден начин се спротивставиле на Исус Христос да се вратат во Јудеја, Свети Тома смело одговорил: “*Да одиме и ние да умраме со Него“.* Свети Тома е единствениот апостол кој не присуствувал на погребот на Пресвета Богородица. Останатите апостоли биле специјално дојдени во Ерусалим за самиот погреб на Дева Марија.

Апостол Тома е почитуван како светец во Римокатоличката црква и Православна црква. Римокатоличката црква неговото име го славела на 21 декември. Таа била преместена поради тоа што на истата дата е починал Свети Петар Канисиус. Така, во римокатоличката и англиканската црква, Свети Тома се чествува на 3 јули.

Во Православната црква, Источнокатоличката црква, Свети Томе го чествуваат во недела, односно една недела по Великден. Црквите кои го следаат јулијанскиот календар, празникот на Свети Тома го чествуваат на 6 октомври.

## Апостол Тома како мотив во уметноста

* „Томината лекција“ - песна на руската поетеса Марина Цветаева од 1923 година.

## Надворешни врски

* (англиски) Апостол Тома Архивирано на 6 јуни 2012 г.

## Наводи
# Тунелски ефект

Бидејќи полупречникот на атомско јадро е околу 10-15 м, а брзината на алфа-честичката што се движи во него е околу 106 m/s, излегува дека алфа-честичката достигнува до надворешната површина приближно 106/10-15 = 1021 пати во секунда, односно дека ќе избега од јадрото по 1021 обиди. Ова е всушност суштината на тунелскиот ефект.
**Тунелски ефект** или **тунелен ефект** — последица од неодреденоста во квантната механика. Да замислиме еден автомобил кој наближува до рид и кој не е доволно забрзан (нема доволно енергија) за да може се искачи и да помине преку ридот. Класичната механика тврди дека веројатноста автомобилот да се најде од другата страна на ридот е нула, меѓутоа тоа не е така и за квантната механика - таа предвидува дека постои веројатност (во овој случај екстремно мала, практично еднаква на нула) за автомобилот да се најде од другата страна на ридот. Оваа веројатност зависи пред сè од димензиите и енергиите за кои се работи, така што ако се работи за електрон кој треба да премине некоја енергетска бариера поголема од енергијата на самиот електрон, според квантната механика веројатноста не е занемарливо мала (како во горниот случај), туку се работи за значителна веројатност тој да се најде „од другата страна“. Во тоа се состои и самата суштина на Тунел ефектот. Во секојдневието, тунел ефектот е доста често присутен, пример е протекување на струја помеѓу два метала кои се во допир. Имено, скоро сите метали се обложени со тенок слој на оксид кој претставува енергетска бариера за електроните во металот, меѓутоа тие ја преминуваат иако класичната физика не би го дозволила тоа.

## Наводи
# Хермипа (месечина)

Слика од откривањето на месечината (Скот Шепард и Дејвид Џуит во 2001 година)
**Хермипа** ( старогрчки јазик: *Ερμίππη*), или **Јупитер XXX** — приородна месечина на Јупитер. Откриен е од страна на екипа на астрономи Хавајскиот универзитет предводена од Скот Шепард, Дејвид Џуит и Џен Клијна во 2001 година, и дадена е привремената ознака **S/2001 J 3**.

Хермипа има пречник од 4 километри, ие во орбита околу Јупитер на просечно растојание од 21 Gm со период од 630 денови, со наклон од 151° во однос на еклиптиката (149° во однос на Јупитеровиот екватор), во повратна насока и со занесување од 0,2290.

Именувана е во август 2003 година од страна на МАС, според Хермипа, љубовница на Зевс (Јупитер).

Хермипа е припадник на Ананкината група, и е повратна неправилна месечина во орбита околу Јупитер на растојание меѓу 19,3 и 22,7 Gm, со наклон од 150°.

## Наводи

## Надворешни врски

* Jupiter's Known Satellites Архивирано на 15 октомври 2013 г. (by Scott S. Sheppard)
* New Jupiter Satellite Movie Images Архивирано на 15 јули 2010 г. (image)
* Astronomers Discover 11 More Small Moons of Jupiter (JPL, 2002) Архивирано на 2 јануари 2017 г.
# Фенол (класа)

Фенол - наједноставното соединение меѓу класата феноли.
**Фенолите** се хидроксилни деривати на ароматичните јаглеводороди во кои хидроксилната група е директно сврзана за јаглероден атом од бензенското јадро.

Како и алкохолите, и фенолите имаат хидроксилна група. Основна разлика меѓу овие два типа на соединенија е тоа што кај алкохолите таа е сврзана на јаглероден атом во странична низа од бензенскиот прстен, додека кај фенолите таа е директно сврзана за бензеновиот прстен.

Вообичаено, поделбата на фенолите се прави на два начина:

* според бројот на хидроксилните групи сврзани во прстенот на бензен, слично како и кај алкохолите, има монохидроксилни, дихидроксилни, трихидроксилни и полихидроксилни феноли.
* според тоа дали бензенскиот прстен е супституиран, фенолите можат да бидат несупституирани и супституирани (покрај OH-групата, во прстенот на бензенот водородните атоми се заменети со различни супституенти, како -X, -OH, -CH3, -NO2 и други).

## Синтеза на феноли

Неколку лабораториски методи за синтеза на феноли се:

* со естерско преуредување во Фриесовото преуредување
* со преуредување на N-фенилхидроксиламини во Бамбергерово преуредување
* со хидролиза на фенолатни естри или етри
* со редукција на хинони
* со замена на ароматичен амин со хидроксилна група со вода и натриум бисулфат во Бушереровата реакција
* со хидролиза на диазониум соли
* со олигомеризација со формалдехид + базно катализирана реакција со епихлорохидрин до епокси смолни компоненти
* со реакција со ацетон/кетони до, на пример, бисфенол А, важен мономер за синтеза на смоли, како поликарбонатPC, епокси смоли.