# Персиска граматика

| Персиски јазик |
| --- |
| **ИсторијаДијалекти Дијалекти и наречја

* Персиски јазик
	+ Граматика
		- Фонологија
		- Именки
		- Глаголи
	+ Лексика
	+ Изговор
* Дарски
* Таџички
	+ Граматика
* Хазарашки
* Бухарски

**Писма Персиска азбука
* Таџичка азбука
* Македонска транскрипција
* Романизација
 |

**Граматиката на персискиот јазик** е слична на оние на многу други индоевропски јазици, особено на оние од индоиранското семејство. Веќе од среноперсискиот јазик па наваму, јазикот има релативно едноставна граматика, без родови и неколку падежни бележја.

## Збороред

Додека во персискиот, збороредот е од типот Подмет Прирок Глагол, истиот не е многу лево разгранет. Главната реченица стои пред зависната реченица. Прашалната честичка *аја* (آیا) („дали“) се јавува на почетокот од реченицата (како кај македонскиот). Модификаторите им следат на именките кои ги модифицираат, иако во ограничена употреба можат и да им претходат. Јазикот користи предлози, што е ретко кај јазиците со таков зборовен ред. Единствениот бележник за падеж, *ра* (را), следи по израз со акузативна именка.

Нормалните реченици се конструираат: подмет-предлог-прирок-глагол. Ако прирокот е конкретен, тогаш редот е „(Подмет) (Прирок + „ра“) (Предлог Предлог) Глагол“. Меѓутоа персискиот може да има релативно слободен зборовен ред. Ова е бидејќи деловите од реченицата се недвосмислени, а предлозите и акузативниот бележник го појаснуваат падежот во даден именски израз. Оваа можност за разместување му дава на јазикот голема мера на флексибилност за прозодија и римување.

## Именки

*Главна статија: Персиски именки*

Персиските именки немаат родови. Се обележуваат со акузативен бележник само за конкретниот акузатив; другите објективни падежи се одбележуваат со предлози. Посесивот се бележи со посебни бележници: ако во реченицата имателот доаѓа по она што го има, може да се употреби *езсафе*; во друг случај се користи заменска генитивна клитика. На Живите именки им се дава множина со *-ха*, додека неживите обично со *-ан*, иако често среќаваме и *-ха*. Постојат посебни правила за некои именки позајмени од арапскиот јазик.

## Заменки

*Главна статија: Персиски заменки*

Персискиот е беспредметен, или заменкоиспуштачки јазик, па така номинативните заменки не мораат да се користат. Заменките воопшто се исти за номинатив, акузатив, објектиц и генитив (*езафе*). Првото лице еднина од *мен ра* може да се скрати на *мера*. Меѓутоа заменските генитивни клитики (видете погоре) се разликуваат од номинативните заменки.

Нормални форми| Лице | Еднина | Множина |
| --- | --- | --- |
| 1во | мен من | ма ما |
| 2ро | то تو | шома شما |
| 3то | у وی | анха انها (нечовечки/човечки), ишан ایسان (само човечки) |

## Придавки

*Главна статија: Персиски придавки*

Придавките им следат на именките, користејќи го езсафе составот. Меѓутоа придавките можат да им претходат на именките во сложени изведени форми, како *Кхош-бекхт* (*букв.* добра-среќа) 'среќно', и *бед-кар* (*букв.* лош-чин) 'злобен'.
Компаративните форми се служат со наставката *тер* (تَر), додека суперлативните форми со наставката *терин* (تَرین).

## Глаголи

Нормалните глаголи се обликуваат по следнава шема:

( НЕГ - ДУР or ПОГОДБ/НАРЕДБ ) - корен - МИНАТО - ЛИЦЕ - АКУЗ-КЛИТИКА

* Одречна претставка: *нæ* - станува *не* пред дуративнa претставка
* Дуративna претставка: *ми*
* Погодбенa/Наредбенa претставка: *бе*
* Наставка за минатост: *д* - станува *т* по безвучни согласки
* Оптативен показател: се додава „а“ пред последната буква на реченицата во сегашно време на трето лице еднина. Иако постојат индикации дека оваа флексија е отфрлена,можат да се забележат значителни остатоци во стилски состави и секојдневни изреки, како во:

هرچه بادا باد (значи: „нека биде што биде“)
и
دست مريزاد (буквално: „да не истури раката [она што го држи]“, со значење „добро направено“)

Наставки за лице| Лице | Еднина | Множина |
| --- | --- | --- |
| 1во | ем | им |
| 2ро | и | ид |
| 3то | ед | енд |

Акузативни клитики| Лице | Еднина | Множина |
| --- | --- | --- |
| 1во | ем | еман |
| 2ро | ет | етан |
| 3то | еш | ешан |

### Конјугации

* Еве примери за прво лице еднина од *кхорден* 'јаде'.

|    **Актив** |
| --- |
| Начин | Време | Македонски | Персоарапски |
| Индикатив | Сегашно | ми-кхорем | میخورم |
| Индикатив | Претерит (Обично минато) | кхордем | خوردم |
| Индикатив | Несвршено | ми-кхордем | میخوردم |
| Индикатив | Свршено | кхорде ем | خورده ام |
| Индикатив | Предминато | кхорде будем | خورده بودم |
| Индикатив | Идно | кхахем кхорд | خواهم خورد |
| Индикатив | Сегашно трајно | дарем ми-кхорем | دارم میخورم |
| Погодбен начин | Сегашно | бекхорем | بخورم |

|    **Пасив** |
| --- |
| Начин | Време | Македонски | Персоарапски |
| Индикатив | Сегашно | кхорде ми-шевем | خورده میشوم |
| Индикатив | Минато | кхорде шодем | خورده شدم |
| Индикатив | Несвршено | кхорде ми-шодем | خورده میشدم |
| Индикатив | Свршено | кхорде шоде ем | خورده شده ام |
| Индикатив | Предминато | кхорде шоде будем | خورده شده بودم |
| Индикатив | Идно | кхорде кхахем шод | خورده خواهم شد |
| Погодбен | Минато | кхорде шевем | خورده شوم |
| Погодбен | Свршено | кхорде шоде башем | خورده شده باشم |

### Сложенки

Лесните глаголи како *керден* „прави“ често се користат со именки за формирање на сложенки, лесен глагослки состав или комплексен предикат. На пример, зборот „*сохбет*“ значи „разговор“, додека „*сохбет керден*“ значи „зборува“.
Можеме да додадеме лесен глагол по именката, придавката, предлогот или предлошкиот израз за обликување на сложенка. Само лесниот глагол (пр. *керден*) се конјугира; Зборот пред него останува ист. На пример:

*дарем сохбет миконем* („Зборувам“)
*сохбет керде ем* („Имам зборувано“)
*сохбет кхахем керд* („Ќе зборувам“)
Како што може да се види од примерите, главниот збор (тука, *сохбет*) останува непроменет низ конјугацијата, а само лесниот глагол *керден* се конјугира.

Други сложенки со *керден* се:

* *фекр керден*, „мисли“
* *ферамуш керден*, „заборава“
* *герје керден*, „плаче“
* *телефон керден*, „јавува“, „телефонира“
* *темир керден*, „поправа“

### Помошни глаголи

* бајед - 'мора': не се конјугира
* шајед - 'можеби': не се конјугира
* теванестен - 'може': се конјугира
* кхастен - 'сака': се конјугира. Зависната реченица е погодбена
* кхастен - 'ќе': се конјугира. Главниот глагол е безвременски

## Предлози

Предлозите во персискиот се користат како во македонскиот – претходат на прирокот. Тие можат да бидат следниве:

Предлози| Персиски | Македонски |
| --- | --- |
| ендер (اندر) | во |
| ез (از) | од |
| ба (با) | со |
| бер (بر) | на |
| бера-је (برای) | за |
| бе (به) | кон |
| би (بی) | без |
| чон (چون) | како (формално) |
| дер (در) | кај, при |
| месл-е (مثل) | како |
| та (تا) | додека, сѐ до |
| хем-чон (همچون) | како, така (формално) |

## Поврзано

* Персиски јазик
	+ Персиска азбука
* Таџичка граматика
* Хинди-урду граматика

## Наводи

## Надворешни врски

* Прва меѓународна конференција за аспектите на иранската лингвистика Архивирано на 18 мај 2008 г. (англиски)
* Конјугатор на персиски глаголи Архивирано на 28 септември 2007 г. (англиски)