# Рендгенски зраци

**Рендгенски зраци** (наречени и **Х-зраци**, **икс-зраци**) — облик на електромагнетно зрачење и се дел од електромагнетниот спектар со честоти од 3×1016 до 3×1019 Hz, односно со бранови должини од 0,1 до 10 нанометри (0,110−9 до 1×10−8 m) и енергија во опсег од 120 eV до 120 keV. Зраците се јонизирачки и поради големата енергија се користат во радиологијата (за медицински цели), како и во кристалографијата за одредување на структурата на кристалите.

Една од првите слики на рендгенските зраци од 1896 год. Сликана е раката на Алберт фон Киликер, пријател на Рентген.
## Особености

Рендгенските зраци спаѓаат во јонизирачкото зрачење, што значи дека тие зраци се електромагнетно активни и имаат полнеж (набој). Поради својата голема енергија зраците се многу продорни и при поголема доза можат да ги оштетат ткивата.

## Историја

Германскиот физичар Вилхелм Конрад Рентген се смета за пронаоѓач на Х-зраците, бидејќи тој е првиот кој систематски ги истражувал, иако не е и првиот кој ги набљудувал нивните ефекти. Тој им го дал името „Х-зраци“ , иако денес многу е раширен називот „рендгенски зраци“ (гер. *Röntgenstrahlen*).

Во 1895 година Рентген објавил дека во изменета Круксова цевка (*Crookes tube*) открил невидливи зраци што предизвикуваат флуоресценција, поминуваат низ материјалите и не можат да се отстранат во магнетно поле. Тој ги нарекол Х-зраци затоа што нивната природа тогаш била непозната, иако подоцна се покажало дека тие и претходно биле забележани при некои експерименти. На пример, Никола Тесла ги произвел со делување на електрично поле со висока честота.

## Добивање

Рендгенското зрачење настанува кога електрони со голема брзина удираат во метал, при што доаѓа до нивно нагло забавување и исфрлање од внатрешните електронски обвивки на атомите на металот. Со забавувањето се создава континуиран спектар на т.н. *закочено зрачење* (гер. *bremsstrahlung*), а со пополнување на местата од кои биле исфрлени електроните се добиваат спектрални линии.

Вообичаен начин за нивно добивање е во рендгенска цевка. Таа претставува вакуумска цевка на која од едната страна се наоѓа анода, а од другата катода покрај која има вжарувачко влакно. Во однос на анодата катодата е под висок напон. Кога низ вжарувачкото влакно ќе потече електрична струја тоа се вжарува, па катодата исфрла електрони кои се забрзуваат во електричното поле помеѓу катодата и анодата. Електроните удираат во анодата (што се врти за да има подобро ладење) која е изработена од материјали што се отпорни на висока температура, како што е молибден и волфрам. При тоа, 99% од енергијата на електроните се претвора во топлина, а само 1% се претвора во јонизирачко зрачење, односно Х-зраци што под прав агол излегуваат низ мал отвор на рендгенската цевка.

| X-зраци добиени од напон под: | минимална дебелина на оловната плоча |
| --- | --- |
| 75 kV | 1,0 mm |
| 100 kV | 1,5 mm |
| 125 kV | 2,0 mm |
| 150 kV | 2,5 mm |
| 175 kV | 3,0 mm |
| 200 kV | 4,0 mm |
| 225 kV | 5,0 mm |
| 300 kV | 9,0 mm |
| 400 kV | 15,0 mm |
| 500 kV | 22,0 mm |
| 600 kV | 34,0 mm |
| 900 kV | 51,0 mm |

## Ризици и заштита

Рендгенските зраци што се користат за дијагностички цели во медицината, првенствено кај т.н. КТ скенови (*CAT* или *CT scanning* - „компјутерска томографија“) при поголема доза го зголемуваат ризикот од развој на рак кај лицата кои се изложени подолг период. X-зраците се класифицирани како канцерогени и од страна на Меѓународната агенција за истражување на ракот на Светската здравствена организација и од американската влада. Се проценува дека 0,4% од сегашните заболувања од рак во САД се должат на компјутерската томографија (КТ скеновите) извршени во изминатиот период и дека ова може да се зголеми до 1,5-2% според стапката на употребата на КТ скеновите во 2007 година.

Оловото најчесто се користи како штит од Х-зраците поради својата висока густина (11.340 кг/м3), моќта што ја има за нивно запирање, лесното инсталирање и релативно ниската цена.

Табелата ја прикажува препорачаната дебелина на оловни плочи во функција за заштита од енергијата на Х-зраците, според препораките од Вториот меѓународен конгрес за радиологија.

## Рендгенските зраци како тема во уметноста и во популарната култура

Рендгенските зраци се јавуваат како тема во некои дела од уметноста и популарната култура, како:

* „Рендгенска снимка“ (српски: *Rendgenski snimak*) — песна на српската поетеса Десанка Максимовиќ од 1983 година.
* „Видов рендгенски зрак на девојкиниот гас на поминување“ (англиски: *I Saw An X-Ray Of A Girl Passing Gas*) — песна на американската рок-група Батхоул сурферс (*The Birtday Party*) од 1988 година.
* „Човекот со рендгенски очи“ (англиски: *The Man with the X-Ray Eyes*) — песна на британската рок-група Баухаус од 1981 година.

## Наводи