# Небесни стебла

| Небесни стебла

 |
| --- |
| Кинески назив |
| Кинески |  天干  |
|

| Транслитерации |
| --- |
| Мандарински |
| - Пинјин | tiāngān |
| - Макед. транскр. | тјенган |
| Мински |
| - Хокиен ПОЏ | thian-kan |
| Кантонски |
| - Јитпинг | tin1 gon1 |
| - Јеилска романизација | tīn gōn |

 |
| Јапонски назив |
| Канџи |  十干  |
| Хирагана |  じっかん  |
|

| Транслитерации |
| --- |
| - Ромаџи | jikkan |

 |
| Корејски назив |
| Хангул |  천간  |
| Ханча |  天干  |
|

| Транслитерации |
| --- |
| - Преработена   романизација | cheongan |

 |
| Виетнамски назив |
| Латинично |  thiên can  |

**Небесни стебла** (кинески: 天干, *тјенган*) — систем од десет редни броеви со потекло од Кина и во употреба ширум Источна Азија, посведочени уште од ок. 1250 г. п.н.е. за време на династијата Шанг како имиња за десетте дена во неделата. Во тоа време се користеле и во обреди како имиња за починатите од семејството, на кои има се принесувале жртви на соодветниот ден од неделата. Стеблата денес не се користат како имиња за денови од неделата, туку имаат други намени. Највеќе се користат заедно со дванаесетте земски гранки во шеесетгодишен циклус, од голема важност во историските кинески календари.

## Потекло

甲 (1), желкина черупка乙 (2), рибина утроба丙 (3), рибина опашка丁 (4), шајка戊 (5), хелебарда己 (6), конец庚 (7), млат и вршалка辛 (8), жиг壬 (9), двострана секира癸 (10), плуг со четири рачкиНебесните стебла во нивниот изворен облик од бронзеното писмо.
Некои стручњаци сметаат дека небесните стебла и нивната десетдневна недела се поврзани со приказна од кинеската митологија кога на небото се појавиле десет сонца, чиј редослед сочинувал десетдневен циклус (旬, *син*); се смета дека секое стебло е име за секое од овие сонца. Се среќаваат во имињата на кралевите од династијата Шанг и нивните храмовни имиња. Се состоеле од роднински збор („татко“, „мајка“, „дедо“, „баба“) пред името на едно од стеблата (на пр. „Дедо Ѓа“). Овие имиња се среќаваат на бронзени садови каде се чествуваат нивните имиња и покажуваат на кој ден треба да им се принесе жртва. Синологот Дејвид Кајтли, специјалист за стари бронзени предмети, смета дека стеблата се избирале посмртно со гатање. Некои историчари сметаат дека владеачката класа на Шанг имала десет кланови, но нејасно е дали општеството било одраз на митот или обратно. Нивната поврзаност со концептите јин и јанг и петте елементи се развила по распадот на Шанг.

Џонатан Смит вели дека небесните стебла постоеле и пред династијата Шанг и изворно се однесувале на десетте астеризми долж еклиптиката, претставени на древното коскено писмо како цртежи; забележува сличности помеѓу овие астеризми и подоцнежните системи на четири слики и дваесет и осум куќи. Тие се користеле за следење на движењето на Месечината долж нејзиниот месечен пат, заедно со земските гранки кои се однесуваат на мената.

Буквалните значења на знаците биле (и денес се) овие. Меѓу современите значења, оние добиени од положбата на знакот во низата на небесни стебла се напишани закосено.

| Небесно стебло | Пинјин | Мак тран. | Значење |
| --- | --- | --- | --- |
| Изворно | Дополнителни |
| 1 | 甲 | jiǎ | ѓа | „желкина черупка“ | * „*прв*“
* „*метил група*“
* „шлем“
* „оклоп“
* зборови поврзани со тврдокрилци, ракови и нокти
 |
| 2 | 乙 | yǐ | ји | „рибина утроба“ | * „*втор*“
* „*етил група*“
* „свиткување, усукување“
 |
| 3 | 丙 | bǐng | бинг | „рибина опашка“ | * „*трет*“
* „светол“
* „оган“
 |
| 4 | 丁 | dīng | динг | „шајка“ | * „*четврти*“
* „маж“
* „крупен“
* „во облик на Т“
* „удирање“
* презиме
 |
| 5 | 戊 | wù | ву | „хелебарда“ | —Н/П |
| 6 | 己 | jǐ | ѓи | „нишка на разбој“ | „сепство“ |
| 7 | 庚 | gēng | генг | вечерница (Венера) | „возраст“ |
| 8 | 辛 | xīn | син | „навредување на надредени“ | * „горчлив“
* „пикантен“
* „напорен“
 |
| 9 | 壬 | rén | жен | товар | * „нарамува“
* „доверува служба“
 |
| 10 | 癸 | guǐ | гуеј | плуг со четири рачки | —Н/П |

## Денешна употреба

Небесните стебла и денес се во широка употреба како редни броеви ширум синосферата, слично како азбучниот редослед во македонскиот.

* Кинескиот математичар Ли Шанлан (1810–1882) разработил систем каде небесните стебла и земските гранки ги заменуваат латиничните букви како ознаки за математичките променливи. Во неговиот систем, буквите WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 – WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 се претставени со десетте небесни стебла, WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 – WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 со дванаесетте земски гранки, а последните четири букви WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 и WIKINIUM\_MATH\_PH\_7 со 物 („материја“), 天 („небо“), 地 („земја“) и 人 („човек“). Клучот ⼝ „уста“ може да се придодаде кон секој од знаците за да се означи големиот облик на буквата: на пр. WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 → 甲, WIKINIUM\_MATH\_PH\_9 → 呷; WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 → 丁, WIKINIUM\_MATH\_PH\_11 → 叮.
* Имиња на органските хемикалии — на пр. метанол (甲醇; *ѓачуен*), етанол (乙醇; *јичуен*).
* Болести — на пр. хепатит А (甲型肝炎; *ѓасјинг ганјан*), хепатит Б: (乙型肝炎; *јисјинг ганјан*).
* Спорски лиги — на пр. италијанската Серија А се пишува како 意甲; *јиѓа*.
* Улилишните оценки во Тајван со 優 (*јоу* = одличен) се вметнуваат пред небсните стебла од списокот — т.е. македонските оценки 5, 4, 3, 2 и 1 се претставуваат со 優, 甲, 乙, 丙 и 丁.
* Во астрологијата и фенг шуи небесните стебла и земските гранки од четирите столбови на кинеската метафизика во гатачките системи Ѓимен дуенѓа и Даљурен.
* Во Кореја и Јапонија небесните стебла се користат во правни документи: корејските варијанти гап (甲) и ул (乙) се употребуваат за укажување на поголемата и помалата страна во правен договор и понекогаш се синоними за истите. Оваа употреба е честа и во корејската информатичка индустрија.

## Поврзано

* Кинески бројки
* Земски гранки
* Шеесетгодишен циклус
* Кинески календар
* Кинески зодијак

## Наводи

### Библиографија

## Надворешни врски

* Небесни стебла на Ризницата ?
* „Небесни стебла и земски гранки“. *Хонгконшка опсерваторија*. Архивирано од изворникот 21 јуни 2020. Посетено на 4 ноември 2018. (англиски)