Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Правопис

Правопис на македонскиот литературен јазик од 1991
**Правопис** или **ортографија** на еден јазик е збир симболи (глифи и дијакритични знаци) за запишување на еден јазик, како и збир правила за тоа како се запишуваат овие глифи, како спелинг (кај некои јазици) , интерпункција и капитализација.

Во правописот спаѓа и писмото на еден јазик. Македонскиот јазик има многу помалку правописни правила од многу други јазици, од проста причина што тој, заедно со други јужнословенски правописи, е веројатно најсовршениот во светот. Англискиот јазик, од друга страна, со неговата азбука од 26 букви има согласки и самогласки, но нема глифи за нагласок. Меѓутоа секоја англиска буква може да претставува повеќе од еден звук, а секоја англиски звук (фонема) може да биде напишан со повеќе од една буква. На пример едно правописно правило за буквите е i пред e освен по c; друг пример е дека множината е пишува со буквата *s* без разлика дали се изговара како [ц], како во *cats,* или [з], како во *dogs.* Покрај ова, комбинациите од букви наречени диграфи, како *th,* всушност прествавувале еден едиствен звук во англискиот јазик. Други јазици со истата азбука може и да не ги користат истите диграфи.

Еден од најкомплексните правописни системи се системот на јапонскиот јазик, кој користи комбинација на неколку илјади логографски знаци (кинески знаци *ханце*) наречени *канџи,* два слоговника наречени катакана и хирагана, и латиницата, ромаџи. Сите зборови можат да се напишат во речиси сите системи. Изборот на писмото зависи од ред фактори, како обичаи, читливост, и стилски избор.

Еден правопис се смета за 'ефикасен' ако има еден глиф по звук (фонема) и *обратно*, но многу малку системи се волку совршени. Меѓу таквите екстремно ретки примери е македонскиот правопис.

Правопосот кој не ги претставува сите звуци во јазикот, како оние кај италијанскиот, англискиот или арапскиот, е наречен 'дефектен'. Како неефикасните, така и дефектните правописи се потенцијален мотив за правописна реформа.

* Писма:
	+ Логограм
	+ Слоговник
	+ Азбука
		- Абџад
		- Абугида
* Правила за пишување и компоненти:
	+ Интерпункција
	+ Колација
	+ Големи и мали букви и капитализација
		- Голема буква
		- Мала буква
	+ Дијакритичен знак
	+ Потезен редослед
	+ Осум јонговски принципи
	+ Клуч (кинеско писмо)

## Поврзано

* Правопис на македонскиот јазик
* Фонемска ортографија
* Краснопис
* Курзив
* Калиграфија
* Графологија
* Пишување
* Список на писма

## Наводи

* Smalley, W.A. (уред.) 1964. *Orthography studies: articles on new writing systems* (United Bible Society, Лондон).

## Надворешни врски

* Правописна проверка на македонски текст Архивирано на 15 јануари 2013 г. (македонски)
# Глиф

Разнолики глифови ја претставуваат малата буква "a"; тие се алографи на графемата "a"
**Глиф** — шара, графички облик, која ја препознаваме во одреден систем на пишување. Тој знак може да биде буква, цифра, интерпункциски знак или специјален знак.

## Наводи
# Латиница

Распространетост на латинична абецеда во свет:
  Држави во кои латиничнта абецеда е во употреба како службено (или *де факто* службено) писмо
  Држави во кои латиничната абецеда е во употреба како службено писмо со уште некое писмо
**Латиница** е назив за писмото со коешто се служеле старите Римјани, како и за писмата изведени од него. Латиницата постои во неколку верзии коишто имаат од 20 до 40 букви коишто можат да бидат *мали* и *големи*. Големи букви секогаш се употребуваат на почетокот на секоја реченица, како и за пипување на одредени зборови во зависност од соодветниот јазик. Се пишува од лево на десно.

Денес латиницата е најупотребуваната азбука во светот.

Во современиот англиски јазик се употребуваат следните букви:

|  |
| --- |
| **Големи букви** |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |
| **Мали букви** |
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z |
# Грчка азбука

|  |
| --- |
| **Оваа статија содржи специјални знаци.** Без правилна поддршка, може да гледате прашалници, квадрати или други симболи. |

**Грчката азбука** (грчки: Ελληνικό αλφάβητο *Ellenikó alphabeto*) е збир од дваесет и четири букви кои се користат за пишување на грчкиот јазик уште од деветтиот век пред нашата ера. Таа е првата азбука која во тесна смисла, како систем за пишување, користи посебен симбол за секоја согласка и самогласка. Таа е најстарото азбучно писмо во континуирана употреба и до денес. Буквите исто така се користат и за прикажување на грчки цифри, почнувајќи од 2 век пр.н.е.

„Грчка азбука“ на модерниот грчки јазик.

|  |
| --- |
|  |
| Грчка азбука |
| Α α Алфа | Ν ν Ни |
| Β β Бета | Ξ ξ Кси |
| Γ γ Гама | Ο ο Омикрон |
| Δ δ Делта | Π π Пи |
| Ε ε Епсилон | Ρ ρ Ро |
| Ζ ζ Зета | Σ σ ς Сигма |
| Η η Ета | Τ τ Тау |
| Θ θ Тета | Υ υ Ипсилон |
| Ι ι Јота | Φ φ Фи |
| Κ κ Капа | Χ χ Хи |
| Λ λ Ламбда | Ψ ψ Пси |
| Μ μ Ми | Ω ω Омега |
| Застарени букви |
| Ϝ ϝ Дигама | Ϛ ϛ Стигма |
| Ͱ ͱ Хета | Ϻ ϻ Сан |
| Ϟ ϟ Копа | Ϡ ϡ Сампи |
| Ϸ ϸ Шо |  |
|

---

*диајакритици* |

Грчката азбука е потомок на феникиската азбука и е основа за многу други азбуки во Европа и во Блискиот Исток, вклучувајќи ја и латиницата. Во додаток на тоа што се користи за пишување на грчкиот јазик, нејзините букви се користат и како симболи во математиката и науката, за имињата на честички, имиња на ѕвезди, во имињата на клубови на братства и сестринства, во именувањето на тропски циклони и за други намени.

## Наводи
# Емоџи

Емоџи од проектот -{Noto}-
**Емоџи** (од [絵文字] Error: {{Langx}}: transliteration text not Latin script (pos $1) (help), преку англиски: *emoji*, ед. *емоџи*) се идеограми и смешковци кои се користат во електронски пораки и на мрежни места. Примери за емоџи се 😃 (радост), 😭 (тага) и 😈 (ѓавол). Тие постојат во различни жанрови, на пр.: изрази на лице, често користени предмети, места, климатски појави и животни. Слични се на емотиконките, но емоџите се слики, додека емотиконките типографски претстави. Поимот емоџи во најстрога смисла на зборот означува слики кои може да се претстават со кодирани симболи, но понекогаш се проширува да ги опфати и налепниците од пораки. Првично поимот емоџи означувал пиктограф и потекнува од јапонските зборови *e* (絵, "слика") + *moji* (文字, "симбол"). Неговата сличност со зборовите емоција или емотиконка е целосно случајна.

Првите емоџи биле користени на јапонски мобилни телефони во 1997 година, а оваа појава станала светски позната во 2010-тите кога била додадена на неколку мобилни оперативни системи. Сега тие се сметаат за голем дел од западната популарна култура. Во 2015 година, Оксфордските речници го прогласија емоџито „Лице со солзи радосници“ (😂) за Збор на годината.

## Наводи
# Ајнски јазик

| Ајнски アイヌ イタ *ајну итак*  |
| --- |
| Изговор: | ајну |
| Пишуван во: | Јапонија и Русија  |
| Регион: | Хокаидо, Камчатка, Сахалин, Курилски Острови |
| Вкупно пишувачи: | 15 луѓе |
| Јазично семејство: | Изолиран јазик |
| Писмо: | хирагана, катакана и канџи  |
| Статус |
| Службен во: | нема статус |
| Регулиран од: |  |
| Јазични кодови |
| ISO 639-1: | ISO 639-1 |
| ISO 639-2: | ISO 639-2 (B)  | ISO 639-2 ain (T) |
| ISO 639-3: | id=ISO 639-3 ain ISO 639-3 ain |

**Ајнски јазик** (изворно: アイヌ イタク, *ајну итак*; јапонски: アイヌ語, трск. *ајну-го*) — јазик на Ајните (Ајну) на северниот јапонски остров Хокаидо. Некогаш се говорел и на Сахалин и Курилските Острови.

## Класификација

Моментално ајнскиот се смета за изолиран јазик со никаква поврзаност со други јазици. Понекогаш се групира во групата на палеосиберските јазици, но тоа е поим, што се користи за неколку изолирани јазици и јазични семејства за кои се верува дека биле присутни во Сибир пред доаѓањето на турските народи за што и не е доодветна класификација за ајнскиот јазик. Многу јазичари веруваат дека зборовниот фонд на ајнскиот е сличен со тој на нившкиот кој се говори на Сахалин но исто така има позајмување на зборови од јапонски јазик и обратно.

## Фонологија

### Самогласки

Има 5 самогласки:

|   | Предни | Средни | Задни |
| --- | --- | --- | --- |
| Затворени | i |  | u |
| Средни | e |  | o |
| Отворени |  | a |  |

### Согласки

Ајнски согласки:|   | Двоуснени | Уснено- заднпч. | Венечни | Предно- непчени | Задно- непчени | Гласилни |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Избувни | p |   | t |   | k | ʔ |
| Слеани |   |   | ts |   |   |   |
| Носни | m |   | n |   |   |   |
| Струјни |   |   | s |   |   | h |
| Приближни |   | w |   | j |   |   |
| Едноударни |   |   | ɾ |   |   |   |
# Меиџи (период)

Сацумски самураи сликани пред периодот Меиџи коишто се бореле за уривање на класниот, ксенофобен систем
**Меиџи** (明治時代 *меиџи џидај* = „период на просветено владеење“) — период во историјата на Јапонија што траел 45 години од 23 октомври 1868 до 30 јули 1912 за времето на тогашниот јапонски цар — Муцухито, наречен „Меиџи“ („Просветлениот“), познат по како укинувач на феудализмот.

## Пред 1868 г.

Пред Меиџи периодот јапонските цареви немале моќ и едноставно претставувале фигура. Јапонија била регулирана од страна на неколкуте моќни самураи (заповедници) со воена диктатура преку кои со векови било одлучено државата да биде изолирана и да нема контакт со надворешниот свет.

## По 1868 г.

Со самиот почеток на овој нов период, било решено Јапонија да ги отвори своите граници на светот и да ја започни нејзината модернизација со што брзо се докажала како светска сила.

Политичарите од тоа време донеле 5 главни цели со кои добиле огромна поддршка од населението во формирањето на новата влада. Тие биле:

* воведување на парламент
* вклучување на сите класи во државните работи
* социјална и работна слобода за сите класи
* заменување на старите закони и обичаи со нов законски систем
* ориентација кон меѓународно државно искуство за зајакнување на царството

По Меиџиевиот период, започнал периодот Тајшо со новиот цар - Јошихито во 1912 г.
# Оригами

Изработка на оригами
**Оригами** е традиционална јапонска вештина за правење уметнички фигури со виткање на хартија. Зборот оригами, потекнува од *ору* што значи виткање и *гами* што значи хартија. Квадратната хартија вообичаено има површина од 15 cm x 15 cm и постои во разни бои или јапонски дизајни.

Традиционалното Јапонско оригами се состои од виткање на хартија наречена *уаши*, во различни облици и со сечење и со лепење. За разлика од ова, во денешното оригами обично само се витка.

## Историја

Самата хартија била измислена во Кина и стигнала во Јапонија во 7 век. Оттука, оригамито почнало да се прави за време на празници и се збратимило со религиозните церемонии. Оригамито како занимација започнало во периодот Муромачи (1338-1573) кога почнале да се прават кукли и слично. Особено било популаризирано во периодот Едо (1603-1868).

## Бои

Боите на создадените модели специфираат чувства и односи, како на пр:

* Црвената - љубов и страст.
* Кафеавата - приземјеност, пријателство и лојалност.
* Зелената - хармонија, рамнотежа и здравје.

## Денес

Најтипичната форма - ОризуруНајпопуларизираната форма на оригами во денешно време е *Оризуру* (вид штрк). Некои веруваат дека доколку се направат 1000 *оризуру* и се поврзат заедно, може да се излечи човек од каква било болест (т.е., да се исполни желба). Денес подарок од овој тип може да се најде покрај некои кревети во болниците во Јапонија.

## Поврзано

* Модуларно оригами
* Оригами техники
* Кинеско виткање на хартија
* Пепакура
* Ноши
* Хартиено авионче
* Кусудама
* Оригамска архитектура
* Список на оригами сајтови со дијаграми

## Извор

* Јошијуки Араисо и Џин Мур, 1994, *Јапонско-англискиот разговорен речник за Јапонија*, Обунша. ISBN 4-01-075023-5