Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тома Аквински

Свети Тома Аквински
*Super libros de generatione et corruptione*
**Свети Тома Аквински** (латински: *Thomas Aquinas*, италијански: *Tommaso d'Aquino*; 1225 — 7 март 1274) — италијански христијански теолог, философ и свештеник, светец на Католичката црква. Тој се смета за еден од најголемите католички теолози во историјата и за еден од триесет и трите доктори на Католичката црква.

## Животопис

Витраж во Келнската катедрала со приказ на свети Тома Аквински (лево)
Тома Аквински најверојатно е роден во замокот Рокасека кај Аквино, Италија. бил воспитан во опатијата на монасите-бенедиктинци во Монтекасино, Италија. Се замонашил во 1248 година. Учел во Париз каде постигнaл голем успех и бил наречен *Doctor universalis* и *Doctor angelicus*. Од 1248 до 1252 година бил студент на св. Алберт Велики во Келн. Предавал повторно во Париз од 1256 до 1259, а потоа проповедал во Италија (Рим, Витербо и Орвјето). Од 1269 година бил научен префект на Доминиканскиот орден во Неапол, каде ја создал својата школа. Умрел на пат за Вториот лионски собор во Фосанова. Папата Јован XXII го канонизирал како светец во 1323 година.

## Учењето на св. Тома Аквински

Св. Тома Аквински е основоположник на томизмот, една од средновековните школи кои лежат во основата на доцните филозофски погледи на католичката црква. Во 1879 година, ова учење било прогласено официјално од папата Лав XIII во сите католички учебни програми.

Големата заслуга на Тома Аквински е поставувањето на теологијата на научна основа. За изјаснувањето на тајните на верата ги применува принципот на „нормалниот разум“ и филозофските погледи на Аристотел. Тој ги осудува тогашните противречја помеѓу приврзаниците на учењето на Свети Августин (принцип на верата) и онаа на Аристотел, која произлегува од опитот и на неговото познавање, при што докажува, дека овие две учења дејствуваат заедно — некои работи можат да се објаснат само со посредство на верата, други со разумот.

Тома Аквински го одобрува убиството на кривоверците и станува теоретичар на Инквизицијата. Неговата порака — „Верувам, оти е апсурдно“ — покажува колку строго го толкувал учењето на Свети Августин. Во поново време, Католичката црква се држи на растојание од овој поглед на Тома Аквински.

Тома Аквински има напишано многу филозофски и теолошки дела, од кои најславно дело му е „Теолошки зборник“ (*Summa philosophica*) во три дела, во кое ја обработува својата теологија и опфаќа систематски изложена синтеза на теоријата на Аристотел и на христијанската традиција. Овој спој е вграден во мисловните темели на средновековната црква, а и ден-денес ја сочинува основата на римокатоличката доктрина. Ова дело е преведено на скоро сите светски јазици.

Говорејќи за црквата, Св. Тома рекол:“ *Исус ја прифатил маката од голема желба која ја имал во себеси да ја обедини црквата.“*

Дебеличок и дружељубив, Тома Аквински, бил толку омилен што го сакале дури и неговите противници во интелектуалниот свет.

## Наводи

## Надворешни врски

* Јоанидис, Николаос (архим.) (28 јули 2016). „Средбата на Православното и схоластичкото богословие во Византија“. *Преспанско-пелагониска епархија*., со опширна расправа за филозофијата на Аквински
# Ремек-дело

*Давид* од Микеланџело
**Ремек-дело** (погрешно: *ремек дело*, *ремекдело*) — дело од висока класа, мајсторско, врвно и безвременско уметничко дело во кое се вложени оригинални мисли, талент и творештво. Тоа е врвно достигнување на уметноста и занаетчиството. Тоа е дело што е исклучително добро прифатено од критиката и јавноста, и обично е најдоброто дело на уметникот што ја крунисува неговата кариера.

Некои од класичните примери на ремек-дела се:

* *Мона Лиза* од Леонардо да Винчи

* *Давид* од Микеланџело

* *Герника* од Пабло Пикасо

* *Хамлет* од Вилијам Шекспир

и многу други. Кое уметничко дело ќе биде прогласено за ремек-дело зависи од културата и традициите. На пример, некои филмови од добата на немото кино се сметаат за ремек-дела од стручњаци, но ова мислење не го дели пошироката јавност. Многу често некои генијални дела се тешко разбирливи од нестручњаци. Исто така, понекогаш уметничките ремек-дела се препознаваат како такви дури по смртта на творецот.

## Наводи

## Надворешни врски

* Masterpieces at the Louvre.
# Џон Реј

Џон Реј.
*За други луѓе со истото име, видете Џон Реј.*
**Џон Реј** (англ. *John Ray*, до 1670 го испишувал своето име како *John Wray*; 29 ноември 1627 во Есекс — 17 јануари 1705 исто така) бил англиски природонаучник. Бил член на Кралското друштво.

Објавил неколку важни работи за растенијата и животните, како и класичната работа во традицијата на природната теологија — „Мудроста Божја, отелотворена во творбата“ (*Wisdom of God, Manifested in the Work of Creation*, 1691).

Во делото *Methodus plantarum novae* (1682) прв ја вовел поделбата на растенијата на дикотиледони и монокотиледони и ја дал првата биолошка концепција за видот.

Полемизирал по прашањата за класификација на растенијата со Жозеф Питон де Турнфор и Август Ривинус.

Го проучувал влијанието на светлината врз бојата на растенијата.

Познат е и како собирач на англиски поговорки и легенди.

## Биографии

* Charles E. Raven. John Ray: Naturalist: His Life and Works, 1950

## Надворешни врски

* *Synopsis methodica avium* Архивирано на 16 јули 2011 г. and *Synopsis methodica piscium* Архивирано на 16 јули 2011 г. во Göttinger Digitalisierungszentrum
* Англиски превод на *Methodus plantarum novae* Архивирано на 20 август 2008 г.
* Англиски превод на *Dissertatio de variis methodis* Архивирано на 27 август 2008 г.
* Биографија (англиски)
* The John Ray Initiative: connecting Environment and Christianity
# Кралство Англија

| Кралство Англија |
| --- |
| 927–1649 1649–1660: Комонвелт 1660–1707 |
|
Знаме

Coat of arms

 |
| **Гесло:Dieu et mon droit*  (француски) "Бог и моето право" |
| Територија на кралството |
| Главен град | Винчестер (пред 1066) Вестминстерска (по 1066) |
| Говорени јазици | Староанглиски јазик (de facto, до 1066) нормандски (де јуре, 1066 – 15 век) средноанглиски (де факто, 1066 – по 15 век) англиски јазик (de facto, од 16 век) велшки јазик (de facto) корнски јазик (de facto) |
| Вероисповед  | римокатолици до 1533, англиканци |
| Уредување | Монархија |
| Монарх |   |
|  |
| • 802-839  | Егберт од Весекс (прв) |
| • 1702–1707  | Ана (последна) |
|  |
| Историја |   |
|  |
| • Обединување од Егберт од Весекс  | 927 |
| • Норманско освојување  | 1066 |
| • 1535–1542  | 1536 и 1543 |
| • Унија на Круните  | 1603 |
| • Англиско безвластие  | 1649–1660 |
| • Славна револуција  | 1689 |
| • Унија на Англија и Шкотска (1707)  | 1 мај 1707 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Претходници** | **Наследници** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Кралство Весекс |
|  | Кралство Мерсија |
|  | Кралство Источна Англија |
|  | Кралство Нортхумбрија |
|  | Кнежевство Велс |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Кралство Велика Британија |  |

 |

 |
| Денес дел од |  Обединето Кралство (Англија, Велс) |

**Кралството Англија** (927-1707) претставувало суверена држава која се наоѓало во северозападниот дел на континентална Европа. Кралството се протегало на британскиот остров, а во негов состав влегувале денешната држава Англија, Велс и неколку острови. На север кралството граничело со Кралство Шкотска. Главен град на Англија бил Винчестер, каде се наоѓала и главната кралска резиденција. Освен престолнината, големи центри во тоа време претставувале и Вестминстер и Глостер.

Создавањето на кралството и англискиот народ во целина започнало во текот на 9 век и 10 век. Претходно, периодот од 5 век до создавањето на кралството, денеска е познат како англосаксонски период од историјата на Англија. Кралството престанало да постои по обединувањето со Кралство Шкотска во 1707 година и формирањето на Кралство Велика Британија. И покрај сојузот со Шкотска, модерна Англија опстојувала како една од земјите на Обединетото Кралство.
# Жан Батист Ламарк

Портрет на Ламарк
**Жан Батист Ламарк** (француски: *Jean-Baptiste de Lamarck*; 1 август 1744 - 18 декември 1829), француски природонаучник и филозоф, основач на учењето за развитокот на живите суштества.

Според Ламарк, живите суштества ја менуваат структурата и некои органи, зависно од животните потреби, а потребите се менуваат со промена на околината.

## Биографија

Тој бил војник, биолог и академски и ран поборник на идејата дека биолошката еволуција се случила и се одвивала во согласност со природните закони.

Ламарк се борел во Померанецската војна (1757–62) против Прусија, и му бил доделен орден за храброст на бојното поле. Ламарк се заинтересира за природната историја и реши да студира медицина. Се повлекол од армијата откако бил повреден во 1766 година и се вратил на лекарските студии.

Ламарк развил посебен интерес за ботаниката, а подоцна, откако го објавил три-томното дело Флорен франшиз (1778), го стекнал членството на Француската академија на науките во 1779 година. Ламарк се вклучил во Јардин де Плантес и бил назначен за Претседател на Ботаника во 1788 година. Во 1793 година, Ламарк станал професор по зоологија.

Во 1801 година, тој го објавил делото за класификација на безрбетници, термин што тој го измислил. Во една публикација од 1802 година, тој станал еден од првите што го користел терминот „биологија“ во денешна смисла. Ламарк ја продолжил својата работа како главен за безрбетната зоологија.

Современата ера генерално се сеќава на Ламарк за теоријата за наследство на стекнатите одлики, наречена Ламаркизам (неточно именувано по него), теорија на употреба / искористување, што ја опишал во своето дело од 1809 година. Придонесот на Ламарк во теоријата на еволуцијата се состоел од првата навистина кохезивна теорија на биолошката еволуција, во која алхемиската комплексна сила ги одведувала организмите по скалила на сложеност, а втората еколошка сила ги прилагодила во локалните средини преку употреба и злоупотреба на одликите, разликувајќи ги од други организми. Научниците дебатираат дали напредокот во областа на трансгенерациската епигенетика значи дека Ламарк бил до одреден степен во право, или не.

## Поврзано

* Ламаркизам
* Дарвинизам

## Наводи
# Томас Хаксли

Томас Хаксли.
Илустрација од корицата на делото на Хаксли *Evidence as to Man’s Place in Nature* (1863), на која се споредуваат скелетите на мајмуните и човекот.
**Томас Хенри Хаксли** (анг. *Thomas Henry Huxley*; 4 мај 1825 — 29 јуни 1895) бил англиски зоолог, популаризатор на науката и заштитник на еволуционата теорија на Чарлс Дарвин (за своите жестоки полемики го добил прекарот „булдогот на Дарвин“). Член (од 1883 до 1885 претседател) на Кралското друштво. Во 1890 година е награден со почесниот Линеов медал за продолжување на линеовите традиции во современата биологија.

## Работа

Неговите полиња на интерес биле поврзани со споредбената анатомија и можностите за нивна еволуциона интерпретација. Најдобро е познат по неговите дебати со Ричард Овен по прашањето за степенот на анатомска блискост на човеколиките мајмуни и човекот (илустрацијата од неговата работа за местото на човекот во природата долго време останала популарен симбол за дарвиновата теорија и прототип за многу слични илустрации и карикатури). Томас Хаксли ја бранел независноста на професионалната наука, изградена врз принципите на материјализмот. За да го опише својот однос кон господаречкото религиозно верување, тој го вовел поимот агностицизам.

## Семејство

Хаксли бил основач на цела династија од видни англиски учени и културни дејатели. Негови внуци биле писателот Олдос Хаксли, сер Џулијан Хаксли (познат еволуциски биолог, првиот директор на УНЕСКО и основач на Светскиот фонд за дивата природа) и сер Ендрју Хаксли (физиолог и Нобеловски лауреат).

## Награди

* Дарвинов медал

## Надворешни врски

* The Huxley File at Clark University
* Thomas Henry Huxley; A Sketch of his Life and Work, by P. Chalmers Mitchell, 1900, from Project Gutenberg
* An examination of the evidence for what was really said by Wilberforce and Huxley in the 1860 debate on Darwinism. Архивирано на 10 април 2011 г.
# Карл Воуз

| Карл Воуз  |
| --- |
| Роден(а) | 15 јули 1928

 Сиракуза, Њујорк |
| Починал(а) | 30 декември 2012

 |
| Националност | САД/американец |
| Полиња | микробиологија |
| Установи | Универзитетот на Илиноис |
| Образование | Универзитетот Јеил |
| Познат по | Археи |
| Поважни награди | Leeuwenhoek Medal (1992) Selman A. Waksman Award (1995) National Medal of Science (2000) Crafoord Prize (2003) |

*Фотографија од Карл Воуз*
**Карл Воуз** (англиски: *Carl Woese*; Сиракуза, Њујорк, 15 јули 1928
- Урбана, Илиноис, 30 декември 2012) беше американски микробиолог и биофизичар, одговорен за актуелната поделба на живите организми во три домени: археи, бактерии и еукарии, врз основа на неговите истражувања на рибозомалната РНК. Иако Воуз заедно со Џорџ Фокс ја понудил својата теорија за нова класификација на живите организми во 1977 година, таа била прифатена дури во средината на осумдесеттите години.

## Наводи

фотографија од Карл Воуз
# Монери

Дрво на животот во *Generelle Morphologie der Organismen* (1866)
**Монери** претставуваат едноклеточни организми без јадро во клетката какви што се бактериите. Таа ги содржи гените (наследен материјал кој се пренесува од организам на организам). Тие се прокариотни организми. Во царство на монери најбројни и најзначајни се бактериите. Тие се распространети во сите животни средини вода воздух и почва. Бактетиската клетка е помала и од животниската и од растителната клетка. Имаат големина од 0,3 до 8 микрометри и можат да образуваат колонии. Таа има многу мала големина и затоа може да се погледни само со микроскоп, тие организми се наречени микроорганизми. Сите бактерии се исхрануваат различно. Некои од нив вршат фотосинтеза и спаѓаат во произведувачи. Други пак, се исхрануваат со готова храна, што ја примаат низ клеточната обвивка и имаат важна улога во природата како разградувачи на труповите на сите други организми (со габите се наречени и чистачи). Меѓутоа бактериите ја расипуваат храната затоа што во неа брзо се размножуваат.

## Наводи
# Клеточно јадро

| Клеточна биологија |
| --- |
| Дијаграм на животинска клетка |
| Компоненти на типична животинска клетка:
1. Јадренце
2. Јадро
3. Рибозоми (ситните точки и кај бр. 5)
4. Везикула
5. Рапав ендоплазматичен ретикулум
6. Голџиев апарат
7. Цитоскелет
8. Мазен ендоплазматичен ретикулум
9. Митохондрија
10. Вакуола
11. Цитосол (течноста која ги содржи органелите; и со кои ја сочинуваат цитоплазмата)
12. Лизозом
13. Центрозом
14. Клеточна мембрана
 |

Само еукариотските клетки имаат морфолошки диференцирано **јадро**. Тоа е неопходна компонента на клетката, бидејќи содржи наследен материјал. Формата на јадрото зависи од формата на клетката: во топчести и кубични клетки е топчесто, во издолжени клетки-овално. Понекогаш може да има и поинаква форма, на пример, кај некои видови леукоцити, кај кои е сегментирано.

Јадрото е основна компонента на клетката. Тоа е една од најзабележителните структури во еукариотската клетка. Во јадрото се извршуваат најсуштинските процеси поврзани со размножувањето и наследството. Повеќето клетки имаат по едно јадро. Исклучок од ова се клетките со две јадра на некои габи, праживотни, како и клетките на црниот дроб или оние со повеќе јадра (клетките на напречно-пругастите мускули). Меѓутоа, постојат и клетки без јадро (како еритроцитите и ситестите клетки на спроводното ткиво кај растенијата). Тие го губат своето јадро во определен делбен стадиум од развитокот и стануваат безјадрени клетки. Јадрото најчесто има топчест облик, а големината обично е пропорционална со големината на клетката. Доколку од една клетка се извади јадрото, таа по одредено време ќе престане да функционира, но доколку на местото на тоа јадро се стави јадро од друга клетка, клетката ќе продолжи да функционира, меѓутоа со особини на клетката од која е извадено јадрото. Кај секое јадро се разликуваат:

* јадрена обвивка (или мембрана). Изградена е од две липобелковински мембрани. Надворешната мембрана на одделни места преминува во ендоплазматичниот ретикулум, а внатрешната мембрана е вистинска јадрена мембрана. Карактеристично за мембраната е тоа што на нејзината површина постојат пори преку кои се остварува размената на информации меѓу јадрото и цитоплазмата.
* јадрена плазма - внатрешноста на јадрото во која се наоѓаат хроматинот, јадренцата и рибозомите.
# Прокариоти

3Д анимација на прокариотска клетка.
Едноклеточните организми изградени од *прокариотски клетки* се наречени **прокариота** (или прокариотски организми). Се смета дека прокариотите се еволутивно постари организми. Во оваа група организми спаѓаат десетици илјади видови архебактерии, еубактерии (т.е. вистински бактерии), цијанобактерии (т.е. модрозелени алги) и други претставници на царството монера.

## Организација на прокариотска клетка

Во цитоплазмата на прокариотската клетка се разликуваат два региона: *централен* (грчки: prokaryon, од каде доаѓа и името) и *периферен* (или *процитоплазма*). Прокариотите немаат организирано клеточно јадро како кај еукариотите, туку тоа е дифузно распоредено во централниот регион и е наречено нуклеоид. Во овој регион, се наоѓа и еден хромозом, изграден само од ДНК (без хистони), кој е носач на генетската информација. Периферниот регион (процитоплазмата) има поголема густина од централниот и освен рибозоми, во него не се содржат други органели. Рибозомите во прокариотските клетки се разликуваат од оние во еукариотските по наносната константа, која кај прокариотските рибозоми е 70 S, а кај еукариотските 80 S. Поголем број од прокариотските претставници имаат клеточен ѕид (како бактериите). Разликата од еукариотите е тоа што во неговиот состав не влегува јаглехидратот целулоза. Прокариотските клетки, главно, се делат со проста делба, и кај нив нема делбен апарат. Тие може да создаваат лабави колонии, бидејќи немаат голема способност за соединување со други клетки. Имаат нагласени способности за приспособување кон условите на живеење, се одликуваат со брзо растење и кусо време за регенерација и поради тоа се широко распространети.
# Зоологија

Зоологија
**Зоологија** — она поле од биологијата кое се занимава со проучување на животните. Како наука, таа се дели на општ дел или *општа зоологија* и специјален дел или *систематика на животните*. Општата зоологија ги проучува сите појави во животинскиот свет кои имаат општо значење, а систематиката на животните се обидува сите животни, според различните одлики, да ги подели во одреден број разновидни систематски категории заради полесно распознавање и проучување.

## Одлики на животните

1. Еукариотски организми.
2. Присуство на актин-миозински комплекс во клетките (за разлика од растенијата и габите);
3. Ингестија на храната (за разлика од габите);
4. Имаат митохондрии, но отсуствуваат хлоропласти (кои ги има кај растенијата);
5. Способни се (по дефиниција) за активно движење.

Зоологијата има многу гранки и таа е поврзана со другите науки.

Зоологијата ја изучува физиологијата, анатомијата, ембриологијата, екологијата и филогенијата на животните.

Според групата на животни кои ги проучува, зоологијата е поделена на зоологија на без‘рбетни животни и зоологија на ‘рбетни животни. Овие гранки можат и понатаму да се делат.

## Зоологија на без‘рбетни животни

Зоологијата на без‘рбетните животни ги изучува сите оние животни кои не припаѓаат во типот на хордати (Chordata). Најпознати гранки (според таксонот кој се проучува) се протистологијата (наука за праживотните), малакологија — наука за мекотелите, арахнологија — наука за пајаковидните, ентомологија — наука за инсектите, акарологија — наука за акарите, хелминтологија — наука за црвовидните животни, која е дел и од медицината.

## Зоологија на ‘рбетни животни

Зоологијата на ‘рбетните животни ги изучува животните кои припаѓаат во типот Chordata. Важни гранки на овој дел од зоологијата се: ихтиологија — наука за рибите, херпетологија — наука за влекачите, орнитологија — наука за птиците, териологија — наука за копнените цицачи.
# Алгологија

Тасманија, Австралија
**Алгологија** или **фикологија** е биолошка наука која се занимава со проучување на алгите. Се смета за субдисциплина на ботаниката.
# Микологија

Микологија

**Микологија** (од грчките зборови: *mykes* = габа и *logos* = наука) — биолошка наука за габите, нивната генетика и биохемија, нивната систематика, како и нивната примена кај човекот. Таа често се вбројува како гранка на ботаниката, иако во повеќето свои одлики габите се послични со животните отколку со растенијата. Исто така, микологијата е поврзана со фитопатологијата - науката за заболувањата на растенијата. Првите миколози се Елиас Магнус Фрајс, Кристијан Хендрик Персун, Антон де Бери и Левис Дејвид фон Швајниц.

Денес, најпроучувани габи се квасните, поточно еукариотските видови *Saccharomyces cerevisiae* and *Schizosaccharomyces pombe*.

Многу габи произведуваат отрови, антибиотици и други вторични метаболити. На пример, космополитскиот род *Фузариум* и неговите отрови (токсини) предизвикуваат фатални последици кај луѓето. Ова го проучил Абрахам Џоф. Исто така, габите се фундаментални за животот на Земјата како едни од главните симбионти (микориза, инсектни симбионти и лишаи), како и со нивната способност за разградување на некои органски биомолекули, со која учествуваат во јаглеродниот циклус.

Габите и другите организми традиционално сметани за габи се често економски и општествено важни бидејќи се причина за разни заболувања кај животните и растенијата.

## Наводи

## Надворешни врски

* Професионални организации
	+ МДА: Миколошко друштво на Северна Америка
	+ Британско миколошко друштво
	+ Центар за проучување на габната биоразновидност (Хонгконг, Кина)
* Аматерски организации
	+ Северноамериканска миколошка асоцијација
	+ Миколошко друштво на Сан Франциско
	+ Миколошко друштво на Орегон
	+ Северноамериканско друштво
* Други поврзани врски
	+ "Шрумток" форум Архивирано на 7 јуни 2019 г.
	+ WWW Виртуелна библиотека: Микологија
	+ Врски на MykoWeb Архивирано на 14 јануари 2006 г.
	+ Миколошки речник од миколошкото друштво на Илиноис Архивирано на 6 јануари 2006 г.
# Типски вид

**Типски вид** се подразбира вид трајно поврзано името на еден род. Ова е видот што го содржи видот биолошкиот типски примерок на таксонот. Типскиот род не е само концепт, туку и практичен систем што се користи во класификацијата и номенклатурата (именувањето) на животните и растенијата. Има големо значење како начин на јасно претставување на значењето на називите на родовите, особено кога таксонот содржи повеќе видови што треба да се поделат во разни родови. Типскиот вид автоматски го задава името на изворниот таксон на еден од новодобиените таксони, така намалувајќи ја можноста од забуна.

 Полжав *Monacha cartusiana*, типски вид од родот *Monachae*
Според зоолошките и ботаничките правилници, секој именуван род или негова составна единица треба да има типски род, без оглед на тоа дали е моментално признаен како важечки или исправен. Во практика, постои заостаток на нетипизирани имиња.

Кај супрародовите групи се користи сличен концепт, наречен типски род.

## Во зоологијата

Значењето на „типски род“ во зоолошката е определено во уредбата 42.3 од Меѓународниот правилник за зоолошка номенклатура (ICZN), каде се вели дека типскиот род е именосен тип на називот на родот или подродот (назив на родова група).

Творец на концептот за типскиот вид е францускиот зоолог Пјер Андре Латреј (1762–1833).

## Во ботаниката

Во ботаничката номенклатура, типот на секое дадено таксономско име (ако има тип) технички претставува примерок (или илустрација). Кога се работи за назив на род (или негова составна единица), обичн се користи типот на вид што влегува во него и може да се означи само со името на тој вид. Иако поимот „типски род“ во правилникот нема формално значење, истиот понекогаш се позајмува од зоолошката номенклатура.

## Поврзано

* Типски род
* Тип (биологија)
* Биолошка номенклатура

## Наводи