Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Биогеографија

Фронтиспис на книгата „Географска распространетост на животните“ од Алфред Расел Волес
**Биогеографијата** — научна дисциплина која ги изучува закономерностите на географското распространување на растенијата, животните и микробите, а исто така и за карактерот на флората и фауната на определени територии. Според ова, биогеографијата се дели на фитогеографија, зоогеографија и географија на микробиоценозите.Организмите и биолошките заедници честопати се разликуваат во редовна форма заедно со географските градиенти на географската ширина, височината, изолацијата и областа на живеалиштата. Фитогеографијата е гранка на биогеографијата која ја проучува дистрибуцијата на растенијата. Зоогеографијата е гранка која ја проучува дистрибуцијата на животни. Микогеографијата е гранка која ја проучува дистрибуцијата на габи, како што се печурките.

Познавањето на просторната варијација во бројот и видовите организми е исто толку важно за нас денес, колку што беше важно за нашите рани човечки предци, бидејќи се прилагодуваме на хетерогени, но географски предвидливи средини. Биогеографијата е интегративно поле на истражување кое обединува концепти и информации од екологијата, еволутивната биологија, таксономијата, геологијата, физичката географија, палеонтологијата и климатологијата. Неколку истражувачи сметаат дека биогеографијата може да се сфати само како севкупност на фито- и зоогеографијата, додека други − дека таа ги изучува општите географски закономерности на живиот свет на Земјата.

## Наводи
# Кладистика

Кладограм
**Кладистиката** (од грчки: *κλάδος* - "гранка") претставува хиерархиска класификација на видовите која се основа на филогенетското или еволутивното наследство со кладови. Поимот *филогенетика* често се користи како синоним за кладистика. Кладистиката се разликува од другите таксономски системи по тоа што се фокусира на еволутивните врски меѓу видовите, а не на морфолошките сличности, кои може да се конвергентни.

Кладистиката потекнува од работата на германскиот ентомолог Вили Хениг, кој самиот ја нарекувал *филогенетска систематика*, меѓутоа употребата на поимот "кладистика" и "клад" е популаризирана од страна на други истражувачи. Освен што денес оваа дисциплина има широка примена во биологијата, таа се користи и при споредбата на текстовите од книгата *Кантербериски приказни*.

Кладистиката дава дијаграми наречени *кладограми* кои го претставуваат еволутивниот пат на организмите. Секвенционирањето на ДНК и РНК се користи при многу важни кладистички истражувања. Компјутерските програми се исто така нашироко употребувани во кладистиката, поради сложената природа на конструкцијата на кладограмите.

## Поврзано

* Клад

## Наводи
# За потеклото на видовите

За потеклото на видовите
преку природна селекција | Насловната страница на изданието од 1859 |
| Автор | Чарлс Дарвин |
| Изворен наслов | *On the Origin of Species by Means of Natural Selection* |
| Земја |  |
| Јазик | англиски |
| Предмет(и) | еволутивна биологија |
| Издавач | Џон Мареј (John Murray) |
| Издадена | 24 ноември 1859. |
| Медиум | Печатена книга |

Книгата **За потеклото на видовите** од Чарлс Дарвин, за првпат објавена во 1859 година, е зачетник во научната литература и во еволутивната биологија. Оригиналното име на книгата било *За потеклото на видовите преку природна селекција, или зачувување на подобрите раси во борбата за живот*, а за шестото издание во 1872 насловот бил скратен само на **Потеклото на видовите**. Таа ја претставила пред јавноста теоријата дека биолошките популации еволуираат со текот на генерациите низ процес на природна селекција. Книгата на Дарвин била резултат на доказите кои ги собрал во текот на второто патување на бродот „Бигл“ во 1830-тите и ги проширил преку дополнителни истражувања и експерименти по враќањето.

Книгата е читлива и за лаици и поради тоа предизвикала голем интерес во јавноста. Кога била издадена, таа била контроверзна со религиозните верувања за потеклото на животот, и поради тоа предизвикала многу дискусии на научна, филозофска и религиозна основа. Научната теорија за еволуцијата и самата еволуирала од првобитнто објавување од Дарвин, но до денес *природната селекција* е широко прифатен научен модел за настанокот на видовите. И покрај широкиот научен консензус, во некои земји и денес постојат огорчени противници на Дарвиновата теорија.

## Накусо за теоријата на Дарвин

Дарвиновата теорија, изложена во делото „За потеклото на видовите“ се заснова на некои клучни опсервации и изведени заклучоци:

1. Видовите имаат висока плодност. Тие раѓаат повеќе потомци отколку што можат да доживеат зрелост.
2. Популациите остануваат грубо со иста бројност, со мали промени.
3. Ресурсите на храна се ограничени, но се релативно стабилни во текот на времето.
4. Поради досега наведеното, се развива имплицитна борба за опстанок.
5. Кај потомството, генерално нема две исти единки.
6. Некои од овие варијации директно ја афектираат способноста на единката да преживее во дадена околина.
7. Голем дел од овие варијации се наследни.
8. Единките кои се послабо прилагодени кон околината имаат помали изгледи да преживеат и да се репродуцираат, и обратно.
9. Единките кои преживуваат имаат изгледи да ги пренесат своите наследни особини на следните генерации.
10. Овој бавен процес резултира со популации кои со текот на времето се прилагодуваат на околината, и конечно, по поголем број генерации, овие варијации сочинуваат нови варијации, и најпосле, нови видови.

## Наводи
# Еволуциска психологија

Нобеловците Николајас Тинберген (лево) и Конрад Лоренц (десно) кои беа признаени за Карл фон Фриш за работата на однесувањето на животните.
**Еволуциска психологија** е теоретски правец во општествените и природните науки која го проучува психичкиот живот од модерна еволутивна перспектива. Таа се обидува да утврди кои психички особини се еволуирани адаптации – т.е. функционални производи на природна селекција.
 Адаптационистичкото размислување насочено кон разбирање на физиолошките механизми, како што се срцето, белите дробови и имунолошкиот систем, е честа појава кај еволуциската биологија, па така еволуциските  психолози применуваат исти размислувања за менталните појави, тврдејќи дека модуларноста на мозокот е слична на онаа на телото т.е.  постоење различни модуларни адаптации кои извршуваат различни функции. Еволуциските психолози тврдат дека голем дел од човековото однесување е производ на психичките адаптации, кои се развиле за решавање на практични егзистенцијални проблеми на нашите предци.

Еволуциските психолози тврдат дека таа не е само гранка на психологијата, туку дека еволуциската теорија овозможува базична, метатеоретска рамка која ги интегрира сите делови од психологијата на ист начин како тоа што го прави еволуцијата во биологијата.

Еволуциските психолози веруваат дека сите однесувања и црти кои се јавуваат универзално, во сите култури, се добри примери за постоењето на еволуциски адаптации вклучувајќи ги способностите за разбирање на туѓите емоции, разликување по крвно сродство, преференација на поздрави партнери и соработка со другите. Тие приложуваат емпириски тестирани докази за теории поврзани со детеубиство, интелигенција, промискуитет, перцепција на убавината , родителско вложување и многу други.

Теориите и наодите од еволуциската психологија имаат примена во многу области како: економија, животна средина, здравство, право, менаџмент, психијатрија, политика и литературa.

Критиките упатени кон еволуциската психологија вклучуваат прашања за нејзината емпириска тестабилност, когнитивни и еволуциски претпоставки (како што се модуларното функционирање на мозокот и  малкуте сознанија за животната средина на нашите преци), важноста на не-генетски и не-адаптивни објаснувања, како и политички и етички прашања  во улога на релевантни променливи поради, интерпретација на резултатите од истражувањето.
# Филогенија

Дијаграм на гранки од дрво од делото на Хајнрих Георг Брон (1858)
**Филогенија** — процесот на развитокот на еден одреден вид во целина.

## Поврзано

* Филогенеза
# Палеонтологија

Подготовка на фосилизирани коски на *Европасаурус холгери*
**Палеонтологијата** ги проучува остатоците на живите суштества (фосили) кои потекнуваат од различните слоеви на Земјината кора, споредувајќи ги фосилните остатоци со сродните денешни видови.
# Систематика

Линеевото систематско дело „Систем на природата“
**Систематиката** е биолошка наука чијшто предмет на проучување е разнообразието и класификацијата на организмите (археи, бактерии, протисти, габи, растенија и животни). Целта на систематиката е *детерминација на филогенијата*. Систематичарите наидуваат на големи тешкотии при нивната работа, поради обемноста на живиот свет. Секоја година се опишуваат нови видови, посебно од недоволно истражените подрачја на Земјата, како тропските. Денес се претпоставува дека на Земјата живеат вкупно околу 50 милиони видови на организми.

## Систематски начини на проучување

1. Таксономија- Нејзин предмет на проучување се идентификацијата и именувањето на организмите. Уште античкиот грчки филозоф Аристотел ја започнал расправата за таксономијата. За време на 1700- тите, шведскиот ботаничар Карл Лине во делото „Систем на природата“ (*Systema Naturae*) ги класифицирал сите тогаш познати организми во две големи групи: царството на растенија и царството на животни. Роберт Витакер во 1969 предложил пет царства: растенија, животни, габи, протисти и монери. Подоцна биле дадени други предлози со дури уште повеќе царства. Најновите истражувања сугерираат на три големи царства: архебактерии, бактерии и еукариоти, меѓутоа денес најчесто се среќаваме со Витакеровата поделба на живиот свет, и со *хиерархиската класификација и именување на организмите*, кои ги развил Карл Лине:

Пример: Класификација на човекот:

* Царство Animalia (животни)
	+ Тип Chordata (Хордови)
		- Класа Mammalia (Цицачи)
			* Ред Примати
				+ Фамилија Hominidae
					- Род Homo
						* Вид sapiens (читање според биномна номенклатура: *Homo sapiens* - разумен човек).

Како што се оди надолу во хиерархиската класификација, толку поспецифични податоци добиваме и обратно, колку одиме нагоре толку понеспецифични податоци добиваме. Од горната хиерархиска класификација се забележува дека највисока систематска категорија претставува *тип*, а најмала е *вид*. Секоја категорија се нарекува таксон. Систематското име на организмот се чита според биномна номенклатура (која исто така ја осмислил Лине), т.е. името на родот (кое се пишува со голема буква) и името на видот (кое се пишува со мала буква).

---

2. Филогенетско дрво- Претставува погоден начин за претставување на еволуционата теорија.

---

3. Кладистика- Претставува тип на систематика, развиен од Вили Хених, кој се обидувал да развие пообјективен метод на класификација на организмите.

---

4. Фенетика- Претставува процес со кој таксоните се собрани заедно врз основа на нивните сличности и разлики.
# Научен метод

Дел од двојната завојница на DNK
**Научниот метод** или **научниот процес** е од фундаментално значење за научното истражување или при стекнувањето на ново знаење засновано на физички доказ од страна на научната заедница.
Научниците користат набљудувања и просудување за да предложат пробни објаснувања за природните појави, наречени хипотези.
Според важечката претпоставка на методолошкиот материјализам, настаните што можат да се набљудуваат во природата можат да се објаснат само со природни закони, без да се претпостави постоењето или непостоењето на натприродното.
Предвидувањата од овие хипотези се тестираат со различни експерименти, што треба да бидат повторливи.
Важен аспект на хипотезата е дека мора да биде побивлива, со други зборови, таа мора да биде смислена така што хипотезата може да биде погрешна.
Ако предлогот не е побивлив, тогаш тоа не е хипотеза, туку мислење или изјава надвор од опсегот на научното истражување.

Кога хипотезата е повеќепати верифицирана преку експеримент, се смета дека е теорија и новите предвидувања се засноваат на неа.
Какви било грешни предвидувања, внатрешни противречности или празнини, или необјаснети феномени, започнуваат генерирање и размислување за поправки или алтернативни хипотези, кои исто така се тестираат, и така натаму.
Било која хипотеза која е доволно убедлива за да може да се прават предвидувања, е тестирана на овој начин.

Непроверена хипотеза може доста да се користи меѓу специјалистите поради нејзината елегантност или некакво интиутивно чувство за нејзината валидност, или предвидување дека таа ќе e потврдена, иако таа не е формално прифатена сè додека убедлив експериментален доказ не биде презентиран.

Развојот на нова технологија е поврзан со развојот на знаењето според научниот метод, и може да служи како понатамошен тест за валидноста на поставените идеи и извор за нови алатки со кои се подобрува стекнувањето знаење, преку проширување на опсегот на набљудуваното или подобрување на квалитетот на набљудувањата.
Понатаму, потребата да се разбере или искористи некоја природна појава во развојот на технологијата може да мотивира научно истражување на природата на таа појава.
Видете на пример, нафта.

Вообичаено гледиште е да се земат научните методи како основна логика на научната пракса, *на пр.*, Карл Попер.
Како и да е, истакнувањето на основната логика е оспорено од оние што ги истакнуваат социолошките аспекти (погл. социологија на науката и социологија на научното знаење).
Научните методи се средства користени од научните заедници за изградба на основано, докажано разбирање на нашиот природен свет.

Постои спор меѓу научните заедници за различните аспекти на ова разбирање.

## Надворешни врски

Димитров, Никола В (2017). *Методологија на научно -истражувачка работа : (наука и практика)* (PDF). Битола. ISBN 978-608-65616-5-9.
# Организам

Ешерихија коли е чест пример на прокариотски микроорганизам
Габа паразитира на дрво
Во биологија и екологија, **организам** (на грчки *organon* = инструмент) — збир на органски системи кои влијаат еден на друг на тој начин што тие функционираат како повеќе или помалку стабилна целина и покажуваат одлики на живот.
# Домен (биологија)

Разните нивоа на системот на научна класификација.

---

Зголеми
Хиерархијата на осумте главни таксономски рангови во биолошката класификација. Поситните меѓурангови не се прикажани.
Во биолошката таксономија, **домен**, **натцарство** или **империја** е највисокиот слој (таксономска категорија) на организми, по позиција повисок од царството. Според тридоменскиот систем на Карл Воуз, воведен во 1990 г., Дрвото на животот се состои од следниве три домена: Археи, Бактерии и Евкариоти. Распоредот на таксоните е одраз на фундаменталните еволутивни разлики помеѓу геномите.

Постојат и поинакви класификации на живиот свет:

* Дводоменски систем или **наддоменски систем**, каде врвни слоеви се домените Прокариоти (или Монери) и Евкариоти.
* Шестте царства, каде врвни слоеви се Евбактерии, Архебактерии, Протисти, Габи, Растенија и Животни.

Бидејќи овие групирања пред сѐ зависат од анализата на податоците за генетските низи и кладистиката, се очекуваат и други предлози.

## Поврзано

* Филогенетика
* Систематика

## Наводи
# Палинологија

Полен од бор под микроскоп
**Палинологија** e научна дисциплина која го анализира поленот од фосилите и помага во реконструкција на древната вегетација и клима. Може и честопати нејзините резултати се комбинираат со другите методи на археологијата на животната средина, како:биоархеологијата и зооархеологијата
# Анатомија

Час по анатомија на д-р Николас Тулп - слика на Рембрант на која е прикажан час по анатомија во Амстердам во 1632 година.
**Анатомијата** или **телознание** — биолошка наука која се занимава со проучување на структурите на организмот, или поточно, градба на живиот организам.

Анатомски (или претежно анатомски) дисциплини се миологија - наука за мускулите, остеологија - наука за коските, артрологија - наука за зглобовите, спланхнологија - наука за внатрешните органи и слично.
Според предметот на проучување (растение или животно), анатомијата се дели на анатомија на растенијата, анатомија на животните и анатомија на човекот.

Анатомијата е комплексна наука и се состои од *макроскопска анатомија*, *микроскопска анатомија* или хистологија и ембриологија.

* Целта на проучување на *макроскопската анатомија* се деловите од организмот што се гледаат со голо око (на пример, органи итн.)
* Целта на проушување на *микроскопската анатомија* е структурата на организмот којашто не може на да се види под голо око, а со електронски или светлосен микроскоп (на пример, градба на ткивата, мироскопска градба на органите итн.)
* Целта на *ембриологијата* е да ја проучи нормалната градба на организмот од зачнувањето до раѓањето - *partus*)

Анатомијата се дели и на:

* *Системска анатомија* - ги проучува структурите на организмот организирани во системи
* *Топографска анатомија* - ја проучува положбата на структурите во организмот во однос на другите структури
* *Клиничка анатомија* - ја изучува специфичната градба на организмот за потребите на клиниката, најмногу на хирургијата

Методот којшто го користи анатомијата за истражување и изучување на градбата на организмот е дисекцијата. Тоа е многу стар метод, којшто го воведува таткото на медицината-Хипократ. Името означува режење, расечување, сечење. Преку дисекцијата се сечат и вадат органи од организмот, којшто претходно се подготвува по специјални методи и се фиксира, така што на тој начин најдобро се учи и се увидува положбата на органите (крвните садови, нервите итн.) во организмот.
# Морфологија (биологија)

Облик на черупката кај полжавот *Zonitoides nitidus*, гледана од различни агли.
*Оваа статија е за биолошката дисциплина. За останати значења на поимот „морфологија“ видете ја страницата за појаснување*.
**Морфологија** — биолошка наука која ги проучува формата и градбата на организмите, како и нивните поединечни особености во градбата.

## Поим

Зборот „морфологија“ потекнува од грчките μορφή, morphé што значи „форма, облик“ и λόγος, lógos што значи „наука, збор, истражување“.

Биолошкиот концепт на морфологија бил развиен од страна на Јохан Волфганг фон Гете во 1790 и независно од германскиот анатом и физиолог, Карл Фридрих Бурдах во 1800 година.

## Гранки на морфологијата

* *Споредбената морфологија* претставува анализа на закономерностите на појавување на структурите во рамките на телесниот план на градба на даден организам;
* *Функционалната морфологија* значи проучување на врските меѓу градбата и функцијата на морфолошките одлики;
* *Експерименталната морфологија* значи проучување на ефектите на надворешните фактори врз морфологијата на организмите во експеримантални услови, како на пример, ефектот на генетската мутација.

Освен оваа поделба, постои и друга која ја дели морфологијата на:

* *Анатомија*, која го проучува обликот и градбата на внатрешните одлики на даден организам;
* *Еидономија*, која го проучува обликот и градбата на надворешните одлики на даден организам.

## Морфологијата и класификацијата

Повеќето таксони се разликуваат морфолошки од останатите таксони. Обично блиските таксони се разликуваат многу помалку отколку подалечните, но постојат и исклучоци од ова правило. Криптичките видови се видови кои се многу слични по изгледот, или дури и надворешно идентични, но се репродуктивно изолирани. Спротивно на ова, понекогаш далечни таксони се стекнуваат со сличен изглед како резултат на конвергентна еволуција или мимикрија. Уште еден проблем кој се јавува при потпирањето на морфолошки податоци е дека она што наликува на морфолошки два различни видови, всушност може со помош на ДНК-анализа да се покаже дека е еден единствен вид. Значајноста на овие разлики може да се испита преку употребата на алометриско инженерство, при кое едниот или двата видови се манипулираат за да го фенокопираат другиот вид.

## Наводи
# Ембриологија

1. Морула 2. Бластула

**Ембриологијата** е гранка од биологијата, т.е. наука која се занимава со проучување на зародочниот развој на човекот и другите цицачи. Ги проучува морфолошките и функционалните особини во најраниот онтогенетски развој почнувајќи од зачнувањето па сè до напуштање на зародокот (ембрион), т.е. излегнување или породување.

**Човечката ембриологија** се занимава со изучување на разввојот на човекот од моментот на зачнување до раѓање, што претставува долготраен и сложен процес на преобразба на една клетка, оплодена јајце-клетка, во сложен повеќеклеточен организам.
# Кариотип

Под **кариотип** се подразбира карактеристичната хромозомска гарнитура кај еден еукариотски организам. Подготовката и проучувањето на кариотиповите е поле на цитогенетиката.

Кариограм на човечка машка единка обоена со гиемса боја.
Основниот број на хромозомите во телесните (соматски) клетки на една единка или вид се нарекува *соматски број* (диплоиден број) и се означува со *2n*. Според ова, кај луѓето 2n=46. Кај половите клетки, хромозомскиот број се означува со *n* (кај луѓето n=23).

Според горенаведеното, кај нормалните диплоидни организми, автозомните хромозоми се присутни во две копии. За разлика од нив, во зависност од видот на организмот, може или не мора да има полови хромозоми. Полиплоидните клетки имаат повеќе копии на хромозоми, а хаплоидните клетки имаат единечни копии, односно половина од диплоидниот број. Проучувањето на целосната гарнитура на хромозоми понекогаш се нарекува кариологија.

## Наводи
# Физиологија

Клод Бернар, таткото на современата физиологија, со неговите ученици
**Физиологијата** (од грчки: fizis-природа) — биолошка наука која ги изучува животните манифестации на материјата. Таа ги изучува физичките и хемиските фактори кои се вклучени и се одговорни за потеклото, развојот и одржувањето на животот. За да се проучат одредени физиолошки процеси во организмот, треба добро да се познаваат и некои други биолошки науки (цитологија, хистологија, биохемија), како и други природни науки (физика, хемија, физичка хемија). Физиологијата е експериментална наука, бидејќи само на тој начин можат да се изучуваат животните процеси.

## Поделба на физиологијата

Физиологијата се дели според различни критериуми:

* Физиологија на растенијата
* Физиологија на животните
* Физиологија на човекот
* Физиологија на бактериите
* Физиологија на вирусите
* Физиологија на трудот
* Еколошка физиологија итн.