Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Метаболизам

Структура на аденозин трифосфат (ATP), главен интермедиер во енергетскиот метаболизам
Поимот **метаболизам** (од грчки *metabolismos*) опфаќа серија на биохемиски процеси и патишта во кои енергијата од храната се трансформира во организмот и се искористува за одржување и одвивање на сите животни функции во истиот. Специфични белковини во телото го контролираат метаболизмот и секоја биохемиска реакција е координирана со телесната функција. Метаболизмот е константен процес кој започнува со самото зачнување.

При дефинирањето на метаболизмот, важно е да се разликуваат енергетскиот и интермедиерниот метаболизам, иако всушност тие се неодвоиви. Енергетскиот метаболизам е вкупната топлинска продукција во еден организам, додека интермедиерниот ги претставува биохемиските реакции во клетките и ткивата. Генерално, терминот "метаболизам" се однесува на интермедиерниот метаболизам. Исто така треба да се познава и поимот базален метаболизам, кој е мерка за степенот на метаболизам кој се одвива додека единката мирува.

## Синтеза и разградба

Метаболизмот е балансирачки процес кој вклучува два вида на потпроцеси кои се одвиваат во исто време - изградбата на телесните ткива и складирањето на енергија, како и разградбата на телесните ткива и резервите од енергија со цел добивање повеќе горивен материјал за телесните функции:

* Анаболизам, или конструктивен (асимилациски) метаболизам, се однесува на изградбата и складирањето - растот на нови клетки, одржување на телесните ткива и складирање на енергија за натамошна употреба. За време на анаболизмот, малите молекули се претвораат во поголеми и покомплексни молекули на јаглехидрати, белковини и липиди.
* Катаболизам, или деструктивен (дисимилациски) метаболизам, ги опфаќа процесите кои произведуваат енергија потребна за сите активности во клетките. Во овој процес, клетките ги разградуваат големите молекули (најчесто јаглехидрати и липиди) со цел добивање на енергија. Оваа енергија обезбедува горивен материјал за анаболизмот, го загрева телото и им дозволува на мускулите да се контрахираат, со што телото се движи. Како што сложените хемиски единици се разградуваат во попрости супстанци, отпадните продукти кои притоа се добиваат се отстрануваат од телото преку кожата, бубрезите, белите дробови и цревата.

Енергијата секогаш поминува низ синџирите на исхрана.

## Ендокрина контрола на метаболизмот

Неколку од хормоните од ендокриниот систем се вклучени во контролата на степенот и насоката на метаболизмот. Тироксинот, хормон кој се произведува и ослободува во штитната жлезда, игра клучна улога во одредувањето на тоа колку брзо или бавно ќе се одвиваат биохемиските реакции во телото.

Друга жлезда, панкреас, секретира хормони кои помагаат да се детерминира дали главната метаболичка активност во одредено време ќе биде анаболичка или катаболичка. На пример, по еден оброк, обично се одвива повеќе анаболичка активност, бидејќи јадењето го покачува нивото на гликоза во крвта. Панкреасот тогаш е стимулиран да секретира инсулин, кој им сигнализира на клетките да ја зголемат својата анаболичка активност.
# Молекуларна биологија

Анимација на ДНК-завојница
**Молекуларна биологија** — гранка на биологијата која ги проучува основните појави на животот (метаболизам, наследност, надразливост) на ниво на молекули што ја градат клетката. Полето на молекуларната биологија се преклопува со полињата на интерес на биологијата и хемијата, особено со генетиката и биохемијата.
# Однесување

**Однесување** — опсег на активности и манири на личности, организми, системи или вештачки ентитети во врска со себе или нивната околина која ги вклучува и другите системи или организми околу како (неживо) физичко опкружување. Тоа е одговор на системот или организмот на разни стимули или инпути, без разлика дали се внатрешни или надворешни, свесни или потсвесни, отворени или тајни и доброволни или несакани. Преземање на перспектива информатика перспектива, однесување се состои од однесување глумец, операција, интеракции, и нивните својства. Однесувањето може да биде претставено како вектор на однесување.
# Географија

Физичка географска карта на Земјата.
**Географија** (од старогрчки: γεω „земја“ и *γραφία* „опишува“) или **земјопис** — описна наука која своето внимание го насочува кон опишувањето на планетата Земја. Во потесна смисла, географијата е и природна и општествена наука, бидејќи ги проучува и опишува сите форми на Земјината површина и сите природни појави што настануваат на неа и во атмосферата од една, и населението (како дел од Земјата) и неговата стопанска дејност, од друга страна. Исто така, географијата ја опишува и проучува разместеноста на природните богатства, растителниот и животинскиот свет на Земјата.

Човекот отсекогаш се интересирал за светот околу себе. Токму тоа е и причината што зачетоците на географијата како наука се појавиле уште во античко време. Обично таа се развивала со развојот на трговијата и морепловството, а уште поинтензивно се развива подоцна, во времето на големите географски откритија. Во антиката, многу народи ја развивале географијата, како Старите Грци, Арапите, Старите Римјани и други. Од последниве, најистакнати географи биле Птоломеј и Страбон. Птоломеј е и еден од првите географи кои ја опишале територијата на Македонија.

Во најопшта смисла, географијата се дели на општа и регионална (посебна). Навлегувајќи во различните сфери од нејзиното проучување, условило нејзина поделба на повеќе географски дисциплини, како што се:

* Физичка географија, чијшто предмет на проучување се физичките особини на Земјата (релјеф, светско море и слично)
* Палеогеографија, која го проучува геолошкото минато на планетата Земја
* Биогеографија, интердисциплинарна наука меѓу географијата и биологијата, а ја проучува разместеноста на живиот свет на Земјата
* Педогеографија, чијшто предмет на проучување е разместеноста на почвите на Земјата
* Геоекологија, која е интердисциплинарна наука на географијата и екологијата
* Картографија, или цртање на географски карти (мапи), наука која ја претставува Земјината површина на географска карта или глобус
* Хумана географија, која го проучува стилот и начинот на живот на човекот во одреден регион или држава, како и неговата стопанска дејност
* Политичка географија, ја опишува политичката поделба на светот
* Економска географија, ја проучува и опишува разместеноста на природните богатства на Земјата

и други дисциплини.

## Наводи

## Надворешни врски

Институт за географија-ПМФ Скопје Архивирано на 26 февруари 2021 г.
# Ареал

Ареал на рисот во Македонија (2002)
Распространетост на јаворот во светот
**Ареал** (од лат. *area* = „подрачје“), **распространетост** или **дистрибуција** e природната распространетост на некоја група растенија или животни, т.е. географското подрачје во кое може да се сретне еден вид.

Поимот има различни варијанти, зависно од контекстот:

* понекогаш се прави разлика помеѓу **автохтон ареал** на еден вид и местата кајшто видот е внесен со човековите активности (намерно или не сакајќи), како и местата каде што е повратен во природата ако бил претходно искоренет.
* кај видовите што живеат во различни подрачја во различни годшни времиња, се користат поимите **летен ареал** и **зимски ареал**.
* кај видеовите кои се размножуваат само во извесен дел од нивниот ареал не важат поимите **расплоден ареал** и **нерасплоден ареал**.
* кај животните што се постојано во движење, се зборува за **природниот ареал**, наспроти местата кајшто видот се јавува како скитник.
* честопати се додаваат географски и временски определници: **македонски ареал** или **ареал пред 1930 г.**

Постојат барем пет вида на распространетост:

* расеана/произволна *(произволна распределеност)*
* збирна/групирана *(мнозинството е сконцентрирано во едно подрачје)*
* линеарна *(поставеноста образува линија)*
* радијална *(поставеноста образува облик ' х ')*
* правилна/подредена *(нема никаква произволност, туку видот следат рамномерна шема, како во решетка)*

## Поврзано

* Живеалиште
* Животна средина

## Наводи
# Алопатричка видообразба

Споредба на видовите на природна видообразба.
**Алопатричка видообразба**, **алопатричка специјација** или **географска видообразба** — видообразба (специјација) каде глсвна улога играат географските изолациони чинители како што се реките, морињата, езерата, високите планини, пустините и сл.

**Алопатричките видови** од една популација настануваат кога меѓу одделни делови на популацијата се создаваат различни географски пречки.

Пример за ваква алопатричка видообразба е со островите на Јадранското Море, кои настанале со покачувањето на нивото на водата. При тоа, на нив останале изолирани делови од популациите на голем број животни и растенија. Меѓу нив се и неколку видови гуштери кои дивергентно еволуирале во подвидови, кај кои постапно настанувала и репродуктивна изолација на одделни острови. Слично е и со примерот на дождовниците кои се развиле по повеќе видови поради други географски пречки.
# Антоан Лоран де Жисје

| Антоан Лоран де Жисје *Antoine-Laurent de Jussieu*  |
| --- |
|  |
| Роден(а) | 12 април 1748(1748-04-12) Лион, Франција |
| Починал(а) | 17 септември 1836(1836-09-17) (возр. 88) |
| Живеалиште |  Франција |
| Националност |  Франција |
| Полиња | ботаника |
| Установи | Градина на растенијата, Париз |
| Познат по | класификација на цветните растенија |
| Авторска кратенка (бот.) | Juss. |

**Антоан Лоран де Жисје** (француски: *Antoine-Laurent de Jussieu*; 12 април 1748 – 17 септември 1836) — француски ботаничар, познат како првиот што објавил биолошка класификација на цветните растенија, во голема мера непроменета до денес. Класификацијата претставува дополнување и разработка на необјавното дело на неговиот чичко, Бернар де Жисје.

## Живот

Жисје е роден во Лион. Студирал медицина во Париз, и дипломирал во 1770. Станал професор по ботаника во установата Градина на растенијата (*Jardin des Plantes*) од 1770 до 1826 г. Син му, Адриен Анри, исто така станал ботаничар.

Во трудот посветен на цветните растенија *Genera plantarum* („Растителни родови“, 1789), Жисје увоил методологија на класификација според простите особености на растенијата, идеја која ја добил од шкотско-францускиот ботаничар Мишел Адансон. Ова претставувало значаен напредок во однос на „вештачкиот“ систем на Карл Линеј, чие најпопуларно дело ги класификувало растенијата во класи и редови според бројот на прашници и толчници. Жисје сепак ја задржал Линеевата биномна номенклатура, поради што делото се стекнало со големо и долгосежно влијание - голем дел од растителните семејства и денес му се припишуваат на Жисје. Од семејствата зачувани во правилникот ICBN, 76 се на Жисје, наспроти само 11 на Линеј.

Во 1788 е избран за странски член на Кралската шведска академија на науките.

Жисје бил член на истакнатата масонска ложа „Девет сестри“ (*Les Neuf Sœurs*)

## Дела

* Jussieu, Antoine Laurent de (1789). *Genera Plantarum, secundum ordines naturales disposita juxta methodum in Horto Regio Parisiensi exaratam*. Paris. OCLC 315729. Посетено на 19 февруари 2007.
* Jussieu, Antoine Laurent de. *Antonii Laurentii de Jussieu Genera plantarum :secundum ordines naturales disposita, juxta methodum in Horto regio parisiensi exaratam, anno M.DCC.LXXIV*. Посетено на 19 август 2009.
* Jussieu, Antoine Laurent de. *Opuscules de botanique*. Посетено на 19 август 2009.

## Наводи

* Duane Isely, *One hundred and one botanists* (Iowa State University Press, 1994), стр. 118–120
* Оваа статија вклучува текст од објавено дело кое сега е јавна сопственост: Chisholm, Hugh, уред. (1911). „Де Жисје“. *Encyclopædia Britannica* (11. изд.). Cambridge University Press.
* „Де Жисје“. *Catholic Encyclopedia*. New York: Robert Appleton Company. 1913.
# Сунг (династија)

Карта на областа во која владеела династијата Сунг
**Династијата Сунг** (кин. 宋朝, Сонг Чао) е чест назив за владетелите на Кина од 960 до 1279 година. Првиот цар од оваа династија се викал Таика. За време на владеењето на Сунг династијата, Кина повторно се обединила. Главниот град на империјата бил Хангџоу.

За време на владеењето од околу 300 години, имало многу конфликти меѓу соперничките династии од тоа време, така што владеачкиот период бил поделен на Северен Сунг (960-1127) и Јужен Сунг (1127-1279).

За време на владеењето на династијата Сунг, уметноста цветала, а исто кака и филозофска мисла. Воената администрација на царските провинции била заменета со цивилна. Новите градови биле основани со цел да се развие трговијата, како и да се зајакне економијата. Технологијата на производство на барут била развиена, а печатењето било на високо ниво, исто така била развиена и писменоста. Поседувањето на земјиште и работата во државната служба веќе не биле мерка за успехот на поединецот. Развиен бил и приватен бизнис.

Во 1078 година, Кина произвела 125.000 тони железо и користела 1 кг по глава на жител, додека во Европа во исто време се користело ½ кг. Градот Хангџоу во 1200 имал 400.000 жители. Во тоа време, Западна Европа имала само два града со повеќе од 100.000 жители, Париз и Венеција.

Династијата Сунг ја наследила династијата Јуан.

## Надворешни врски

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|   |  |   |  Ризницата има содржини поврзани со:Династија Сунг |

 |

* Династија Сунг Архивирано на 25 февруари 2021 г.
* Уметноста за време на династијата Сунг
* Уметноста за време на династијата Сунг со коментари Архивирано на 7 септември 2008 г.
# Лезбос

**Лезбос** (грчки: Λέσβος) е трет по големина остров во Грција (после Крит и Евбеја) и најголем од Северноегејските Острови. Административно островот сочинува една општина под истото име Лезбос и се наоѓа во Периферијата Северен Егеј. Најголемиот град на островот, Митилена, е и управен центар на округот. Помали градови се: Калони, Моливос, Пломари, Ајазос, Ерезос и Петра. Зафаќа површина од 1.632 км2 и население од 92.000.

## Назив и значења

Сателитска снимка на Лезбос
Планина Олимп на Лезбос со највисок врв на островот
Заливот Калонис во јужниот дел на островот
Најважна населба на островот, градот Митилена
Во старогрчката митологија, заштитник на островот исто така се нарекувал „Лезбос“, син на Лапит кој за жена ја зел Метимна. Зборот лезбејски се изведува од името на островот. Оваа придавка потекнува од делата на познатата поетеса од Лезбос, Сапфо, во кои е опишана љуботав помеѓу жени.
Жители наи Лезбос се нарекуваат *Лесвонијани* (место Лезбијанци) или „по грчки“ *Лесвиоти*

## Галерија

* Митилена, пристаниште
* Мала црква
* Панорама на Митимна(Моливос, во позадина тврдина
* Моливос, пристаниште
* Скала Ерезос, плажа
* Плажа Петра
* Скала плажа
* Палми, Каламарис
* Палми, Панајода
* Ајазос
* Манастир Лимонос
* цркви
* Римски аквадукт
* Солана

## Надворешни врски

* Матична страница
# Безрбетници

Бентосни безрбетници од Росовото Море: школки, рилчест црв и морски змиулки.
*Thelenota ananas*, морска краставица од типот иглокожи, е безрбетно животно.
*Helix aspersa*: европски белодробен полжав, пример за безрбетно животно.
**Безрбетници** (латински: *Invertebrata*) — голема група на еукариоти во која припаѓаат животните без ‘рбетен столб. Тука се вклучени најголемиот број од сите видови на животни - според некои автори, на безрбетниците им припаѓаат 96,3% од целото животинско царство, наспроти 4% кои им припаѓаат на животните со ‘рбетен столб (*Vertebrata*). Безрбетниците се побројни и од сите останати царства (*Archaea*, *Monera*, *Protista*, *Fungi* и *Plantae*) заедно.

Терминот *безрбетници* не е валиден од таксономски аспект, додека терминот *‘рбетници* е таксон (поттип) во типот на хордовите животни (*Chordata*). Хордата е еволутивен претходник на ‘рбетниот столб и се јавува само во ларвениот стадиум кај примитивните поттипови од типот *Chordata* (*Tunicata* и *Acrania*), како и во ембрионалниот развиток на ‘рбетниците (вклучувајќи го и човекот). Поради ова, животните од овие два поттипа (*Tunicata* и *Acrania*) некаде се сметаат за безрбетници. Поделбата на животните на безрбетници и ‘рбетници во зоологијата е направена од практични причини - за полесно изучување.

## Еволуција и поделба на безрбетните животни

Според традиционалната поделба на царството *Animalia*, праживотните (*Protozoa*) се сметаат за безрбетни животни. Но, во современите класификациски системи праживотните се дел од царството *Protista*. Ваквата прераспределба е направена, пред се, врз основа на структурата на јадрата кај животните и праживотните. Кај првите, јадрото е од везикуларен тип, додека кај вторите тоа е составено од големо јадро (макронуклеус) и мало јадро (микронуклеус), кои имаат сосема поинакви биохемиски одлики. Како безрбетни животни порано се сметаа и некои видови на алги, како еуглената, волвоксот и некои претставници од групата на огнени алги (*Dinophyta*). Денес и тие се вбројуваат како дел од *Protista*, бидејќи градбата на нивните клетки е многу поблиска до онаа на растенијата отколку на животните.

Сепак, животните еволуирале од праживотните (одредени динофлагелати), и затоа името на овој таксон е соодветно. Првите животни се оние од безрбетните типови *Porifera* и *Cnidaria*. Кај сунѓерите сè уште се огледува консолидацијата на едноклеточните динофлагелати во многуклеточен организам (клеточен степен на телесна организација) и затоа се означени како *Parazoa*, односно бесткивни животни, додека кај жаркарите веќе почнува потесното поврзување на клетките во ткива (*Eumetazoa* или ткивни животни).

### Типови на безрбетни животни

Постојат околу 35-40 видови на животински типови во зависност од авторот на систематиката. Некои најпознати безрбетни типови на животни се:

* Сунѓери - *Porifera*
* Жаркари - *Cnidaria*
* Сплескани црви - *Platyhelminthes*
* Цевчести црви - *Nematoda*
* Мекотели - *Mollusca*
* Прстенести црви - *Annelida*
* Членконоги - *Arthropoda*
* Иглокожи - *Echinodermata*

## Наводи
# Китови

| Китови Период: Ран еоцен - денес |
| --- |
|  |
| Кит *Megaptera novaeangliae* |
| Научна класификација |
| Царство: | Животни |
| Колено: | Хордати |
| Потколено: | ‘Рбетници |
| Класа: | Цицачи |
| Ред: | **Cetacea** Бризон, 1762 |
| Подредови |
|
Mysticeti
Odontoceti
Archaeoceti (изумрен)  |

**Китот** е голем цицач кој целиот свој живот го поминува во вода. Китовите имаат рибовидно тело; но нивните опашни перки се хоризонтални наместо вертикални како кај рибите. Тие имаат весловидни предни екстремитети. Нивната кожа е мазна и сјајна и, во зависност од видот, може да е црна, бела или да е со различни бои и шари. Под кожата се наоѓа тенок слој на масно ткиво, наречено китово масло, кое дава изолација и служи како извор на складирана енергија.

Китовите не се риби. Рибите се ладнокрвни и дишат под водата користејќи жабри. Од друга страна, китовите одржуваат топла и константна телесна температура од околу 37 °C и дишат воздух со помош на бели дробови. За разлика од рибите, кои ги движат своите вертикални опашни перки од една страна на друга додека пливаат, китовите ги движат нивните хоризонтални опашни перки горе-долу за да се пропелираат себеси низ водата.

Китовите припаѓаат на мамалискиот ред Cetacea. Научниците ги класифицираат китовите во две групи. Една група, позната како вилични китови (*Odontoceti*), имаат вилици со остри заби кои ги користат при ловењето на риби, лигни и друг плен. Во вилични китови се вбројуваат делфините и порпоизите. Другата група на китови е беззаби китови (*Mysticeti*) кои немаат заби. Овие китови користат гигантски и флексибилни чешловидни структури за филтрирање на мали риби и ситни ракови од водата.

Китовите можат да се најдат во сите светски океани, па дури и во неколку реки. Еден вид на делфин, виолетов речен делфин, живее само во реката Амазон и нејзините поголеми притоки. Некои китови, вклучувајќи ги синиот, грбестиот и сивиот, мигирираат на огромни растојанија, патувајќи меѓу тропските региони во зима и субполарните води во лето. Другите китови не мигрираат на долги растојанија или, како на пример китот-убиец, талкаат без специфични мигрирачки патишта.

## Физички опис

Китовите се огромни во споредба со сите други животни. Синиот кит е еден од најголемите животни воопшто, со должина од преку 24 m и тежина од 150 метрички тони. Неговото срце е големо колку фолксваген буба, а неговото тело е речиси големо и тешко како тоа на најголемиот познат диносаурус.

Китовите поседуваат кружно тело заострено во задниот дел во пар на широки хоризонтални опашни перки. Коските на опашните перки ги претставуваат екстремитетите на копнените цицачи. Многу китови имаат дорзална перка сместена на или позади центарот на грбот.

## Китовите како тема во уметноста и во популарната култура

* „Незаконски товар“ — краток расказ на македонскиот писател Ѓорѓи Крстевски.
* „Риболовот на китови на Гренланд“ (англиски: *Greenland Whale Fisheries*) - песна на ирската рок-група Поугс (*The Pogues*) од 1984 година.
* „Последниот голем американски кит“ (англиски: *Last Great American Whale*) - песна на американсиот рок-музичар Лу Рид (*Lou Reed*) од 1989 година.

## Наводи
# Схоластика

Приказ на училиште во 14 век
**Схоластика** е поим со кој се означува универзитетската наука која е под контрола на црквата. Схоластиката постои во времето на раниот феудализам кога феудалците ги задоволувале своите интереси главно преку црквата.Во тоа време целото општество зависело од интересите на црквата,а сите науки и уметности коишто се проширувале и унапредувале биле под контрола на црквата.Во тоа време од црквата зависело и образованието коешто било организиарно во црковни училишта.Периодот на схоластика завршува до хуманизмот кога започнале да се формираат световни училишта и да се отвораат првите универзитети коишто биле независни од црквата.
# Прокопиј Кесариски

| Прокопиј Кесариски |
| --- |
| Роден/а | ~ 500 Кесарија, Палестина Прва (Византија) |
| Починат/а | ~ 570 |
| Занимање | адвокат и правен советник |
| Предмет | световна историја |
| Значајни дела | * *Војни*
* *Градби*
* *Тајна историја*
 |

**Прокопиј Кесариски** (старогрчки: Προκόπιος ὁ Καισαρεύς, латински: *Procopius Caesariensis*; ~ 500 - 565} — познат византиски историчар од Палестина. Го придружувал војсководецот Велизар во војните на царот Јустинијан I. Тој претставува главен историчар за случувањата во VI век. Ги пишува делата *Војни*, *Градби*, како и славната *Тајна историја*. Се смета за последен голем историчар на античкиот свет.

## Поврзано

* Јустинијан I
* Вандалски војни

## Наводи

## Надворешни врски

* Дела од Прокопиј Кесариски на проектот „Гутенберг“
* Дела од или за Прокопиј Кесариски на Семрежниот архив