Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Утро

Утринска магла
**Утро**, **утрина** или **сабајле** — првите часови на денот. Според други определби може тоа е делот од денот кој најчесто се смета дека е помеѓу полноќта или зората и пладнето.

## Утрото како тема во уметноста и во популарната култура

### Утрото како тема во книжевноста

* „Утро“ — песна на аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес.
* „Утро во пустината Гоби“ — песна на монголскиот поет Сормуниршин Дашдоров.
* „Утро крај езеро“ — песна на македонската поетеса Јованка Денкова.
* „Утро“ - поетски циклус на рускиот поет Станислав Лакоба од 1970-1971 година.
* „Есенско утро“ — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1953 година.
* „Утро“ — песна на македонскиот поет Блаже Конески.
* „Утро“ - песна на рускиот поет Владимир Мајаковски од 1912 година.
* „Утро“ — песна на македонскиот поет Матеја Матевски.
* „Утро“ — песна на Матеја Матевски.
* „Зимско утро (пет песни)“ - поетски циклус на рускиот писател Борис Пастернак од 1918-1919 година.
* „Зимско утро“ — песна на рускиот поет Александар Пушкин од 1829 година.
* „Утрото над нас“ - песна на Кочо Рацин.
* „Утрина“ — песна на македонскиот писател Бошко Смаќоски.
* „Наутро во часот ран“ — песна на македонскиот поет Стојан Тарапуза.
* „Утро (Будење на елементите)“ - песна на рускиот поет Данил Хармс од 1930 година.

### Утрото како тема во музиката

* Јутро (српскохрватски = утро) — југословенска рок-група, основана во 1971 година.
* „Добро утро, добро утро“ (англиски: *Good Morning Good Morning*) — песна на британската рок-група Битлси (*The Beatles*) од 1967 година.
* „Неделно утро“ (англиски: *Sunday morning*) — песна на американската рок-група Велвет андерграунд од 1966 година.
* „Три часот наутро“ (англиски: *Three O'Clock In The Morning*) — композиција на американскиот џез-музичар Декстер Гордон (*Dexter Gordon*) од 1962 година.
* „Едно утро“ (српски: *Jednog jutra*) — песна на српската група Дарквуд даб (*Darkwood Dub*) од 1998 година.
* „Утринска прошетка“ (германски: *Morgenspaziergang*) — песна на германската електронска група Крафтверк (*Kraftwerk*) од 1974 година.
* „Зазорување на утрото“ (англиски: *Morning Dawning*) — песна на британската рок-група *The Creatures* од 1983 година.
* „Утринска тема“ — песна на македонската рок-група Леб и сол од 1978 година.
* „Замаглено утро“ (англиски: *Misty Morning*) — песна на јамајската реге-група *Bob Marley & The Wailers* од 1978 година.
* „Саботно утро“ (англиски: *Saturday Morning*) — песна на американската рок-група Мит папетс (*Meat Puppets*) од 1982 година.
* „Утро во Челси“ (англиски: *Chelsea Morning*) — песна на канадската музичарка Џони Мичел (*Joni Mitchell*) од 1969 година.
* „Добро утро“ (српски: *Добро јутро*) — песна на српската рок-група Рибља чорба од 1982 година.
* „Некое сомотно утро“ (англиски: *Some Velvet Morning*) — песна на американското дуо Ненси Синатра (*Nancy Sinatra*) и Ли Хејзелвуд (*Lee Hazlewood*) од 1968 година.
* „Рано наутро“ (српски: *Rano izjutra*) — песна на српската рок-група Шарло Акробата (*Šarlo Akrobata*) од 1981 година.

## Наводи
# Попладне

*Недела попладне на островот Гранд Жат*, Жорж Сера
**Попладне**, како што самото име кажува, е дел од денот по 12:00 ч. (*по пладне*), па сѐ до -- зависно од контекст -- вечерта, квечерината, или пак 18:00 ч. Употребата на терминот е прилично субјективна.

## Попладнето како мотив во уметноста

* „Попладне“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.

## Наводи
# Годишно време

Годишните времиња прикажани како положбата на Земјата во однос на Сонцето.
**Годишното време** — еден од најважните периоди во годината, најчесто засновано на годишните климатски промени.

## Годишните времиња како мотив во уметноста

* „Годишни времиња“ — песна на македонската поетеса Христина Аслимоска.
* „Годишни времиња“ — роман на македонската писателка Јулијана Величковска од 2014 година.
* „Четворицата сликари и јаболкницата“ — песна за деца на хрватскиот поет Григор Витез.
* „Годишните времиња“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.
* „Четири годишни времиња“ (италијански: *Le quattro stagioni*) — циклус од четири виолински концерти на италијанскиот композитор Антонио Вивалди од 1718-1720 година.

## Наводи
# Месечев календар

Ирански Исламски календар посветен на каџарскиот владетел Насер ал-Дин Шах во 1280 година, Музеј на Линден, Штутгарт, Германија
**Месечев календар** (**лунарен календар**) — календар чии датуми ги означуваат месечевите мени (месечеви мени се различните изгледи на Месечината гледана од Земјата).

Календарите кои ги означуваат временските сезони и вртењето на Земјата околу Сонцето се викаат сончеви календари, како грегоријанскиот календар.

Единствениот месечев календар кој е во широка употреба е исламскиот календар.
# Месечеви мени

Анимација на Месечината додека минува низ сопствените мени, гледано од северната полутопка. Привидното лулање на Месечината е познато како либрација. Привидната промена на големината е поради екцентричноста на месечевата орбита.
**Месечевите мени** — облик на осветлениот дел на Месечината што се набљудува од луѓето, кои се на површината на Земјата. Месечевите мени се менуваат кружно како што Месечината кружи околу Земјата, во согласност со менувањето на релативната положба на Земјата, Месечината и Сонцето. Месечината и Земјата се плимно сврзани, и поради тоа од Земјата секогаш се гледа истата страна на Месечината. Ова согледување е различно поради осветленоста која доаѓа од Сонцето и зависи од положбата на Месечината во својата орбита. Затоа, делот од полутопката кој е видлив за набљудувачите на Земјата може да се менува од 100% (полна месечина) до 0% (млада месечина). Месечевиот самрак е границата помеѓу осветлените и затемнетите области на Месечината. Покрај неколку кратери во близина на месечевите полови како Шумејкер, сите останати делови на Месечината добиваат околу 14,77 дена на сончева светлина проследено со 14,77 денa ноќ (темната страна на Месечината е ознака која се однесува на радио тишината (а не на отсуството на светлина).

Четирите главни месечеви мени се прва четвртина, полна месечина, трета четвртина, и млада месечина (третата четвртина е исто познато како последна четвртина на Месечината). Секоја од четирите мени на Месечината трае околу 7 дена (7,4 дена), но се менува незначително поради месечевата периапсида и перигејот.

Ова се случаите кога, привидната месечева небесна ширина од која се одзема привидната сончева околуземска небесна ширина се добиваат вредностите 0°, 90°, 180° и 270°.
# Хронометрија

Песочен часовник, универзално познат симбол на времето и уред кој порано се користел за следење на времето.
**Хронометрија** или **хорологија** (од грч. *χρόνος* „време“ и *μέτρηση* „мерење“) е науката која се занимава времето и времемерењето.

Ова не е исто што и хронологија, која е науката која ги сместува настаните во времето, и која честопати зависи од него.

## Поврзано

* Хронометар
* Когнитивна хронометрија
* Историја на времемерните направи
* Ментална хрнометрија
* Хронологија на времемерната технологија
# Ѕвездено време

Овој астрономски часовник користи бирање што покажува и ѕвездено и сончево време.
**Ѕвездено време** (или „сидерално време“) — мерка за положбата на Земјата при нејзиното вртење околу својата оска, или мерка за време преку очигледното дневно движење на пролетната рамноденица, што е многу блиску но не сосема исто со движењето на ѕвездите. Се разликуваат по прецесијата на пролетната рамноденица во десното искачување во однос на ѕвездите.

Земјениот **ѕвезден ден** исто така се разликува од вртежниот период во однос на позадината од ѕвезди според износот на прецесија во десното искачување во текот на еден ден (8,4 мс). Неговата средна вредност на Ј2000 е 23ч56м4,090530833с.
Етимологијата на терминот доаѓа од латинскиот збор „sidereus“, sidus, sider- = ѕвезда. Според тоа, значењето на овој термин е мерење на времето во однос на положбата на ѕвездите.

## Дефиниција

Ѕвезденото време се дефинира како часовен агол на пролетната рамноденица. Кога меридијанот на пролетната рамноденица е директно над земјата, локалното ѕвездено време е 00:00. Ѕвезденото време на Гринич е часовен агол на пролетната рамноденица на нултиот меридијан во Гринич, Англија; локалните вредности се разликуваат според географската должина. Кога ќе се придвижиме по должината 15° источно, ѕвезденото време се зголемува за еден час.

За разлика од пресметувањето на сончевото време, овде разликите прецизно се сметаат, не во цели часови. Ѕвезденото време на Гринич и UT1 се разликуваат едно од друго со постојана вредност (ГСТ = 1.00273790935 × UT1). Ѕвезденото време се користи во астрономските опсерватории, бидејќи ѕвезденото време овозможува да се пресмета кои астрономски објекти ќе бидат видливи во одредено време.

## Наводи
# Исландски јазик

| Исландски јазик |
| --- |
| *íslenska* |
| Изговор | is(t)lɛnska |
| Застапен во | Исланд |
| Говорници | 320,000  (2011) |
| Јазично семејство | индоевропско
* германски
	+ северногермански
		- западноскандинавски
			* **исландски јазик**
 |
| Писмо | исландска азбука |
| Статус |
| Службен во |  Исланд |
| Регулативен орган | Институт за исландски студии Арни Магнусон |
| Јазични кодови |
| ISO 639-1 | is |
| ISO 639-2 | ice (B) isl (T) |
| ISO 639-3 | isl |
| Linguasphere | 52-AAA-aa |
|  |

|  |
| --- |
| **Исландски јазик**  |
|  |
|  **Писмо** | латиница |
|  **Пример** | Прв член од „Декларацијата за човекови права“ |
|  **Текст** | Hver maður er borinn frjáls og jafn öðrum að virðingu og réttindum. Menn eru gæddir vitsmunum og samvizku, og ber þeim að breyta bróðurlega hverjum við annan. |
|  **Македонски** | Сите човечки суштествa се раѓaaт слободни и еднакви по достоинство и правa. Tиe се обдарени со разум и совест и требa да се однесувaaт еден кон друг во дуxот на општо човечкaтa припaдност. |
| **Портал: Јазици** |

**Исландски јазик** (*íslenska*) — северногермански јазик и службен и мајчин јазик на населението на територијата на Исланд. Јазикот е сличен со фарскиот јазик со западните дијалекти на норвешкиот јазик. Додека скоро сите западногермански јазици ги редуцирале инфлекциите на деклинациите на именките, исландскиот јазик се состои со граматички правила слични на латинскиот јазик или со старонорвешки јазик или староанглиски јазик.

## Правопис

Исландската азбука е заснована на латиницата. Карактеристично за азбуката е тоа што има задржано две стари букви кои се користеле во минатото и кај останатите германски јазици.

| **големи букви** |
| --- |
| A | Á | B | D | Ð | E | É | F | G | H | I | Í | J | K | L | M | N | O | Ó | P | R | S | T | U | Ú | V | X | Y | Ý | Þ | Æ | Ö |
| **мали букви** |
| a | á | b | d | ð | e | é | f | g | h | i | í | j | k | l | m | n | o | ó | p | r | s | t | u | ú | v | x | y | ý | þ | æ | ö |

Буквата *é* била официјално усвоена во 1929 година и го заменила диграфот *je*, додека пак буквата *z* била официјално укината во 1973.

## Фонологија

### Самогласки

монофтонзи|  | предни | задни |
| --- | --- | --- |
| рамни | заоблени |
| затворени | i | u |
| скоро затворени | ɪ | ʏ |   |
| средно отворени | ɛ | œ | ɔ |
| отворени | a |

дифтонзи|  | предни | задни |
| --- | --- | --- |
| средни | ei • øy | ou |
| отворени | ai | au |

### Согласки

Согласки|  | билабијални | лабио-забни | забни | алвеоларни | непчани | меконепчани | глотални |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Носни | m̥ | m |   |   | n̥ | n |   |   | ɲ̊ | ɲ | ŋ̊ | ŋ |   |   |
| експлозивни | pʰ | p |   |   | tʰ | t |   |   | cʰ | c | kʰ | k | ʔ |   |
| фрикативни |   |   | f | v | θ | ð | s |   | ç | j | x | ɣ | h |   |
| апроксимантни |   |   |   |   | l̥  l̥ˠ | l lˠ |   |   |   |   |
| треперливи |   |   |   |   |   |   | r̥ | r |   |   |   |   |   |   |

## Наводи

## Поврзано

* Исланд
* Германски јазици
* Исландска азбука
* Исланѓани
# Староанглиски јазик

| Староанглиски |
| --- |
| Englisc, Anglisc, Ænglisc |
| Застапен во | Денешна Англија (освен најјугозападиот и и најсеверозападниот дел), делови од денешна Шкотска југоисточно од реката Форт и источните погранични предели на денешен Велс. |
| Изумрен | се развил во средноанглиски кон XII век |
| Јазично семејство | индоевропско
* Германски
	+ Западногермански
		- Англофризиски
			* **староанглиски**
 |
| Писмо | Рунско, подоцна староанглиска латиница. |
| Јазични кодови |
| ISO 639-2 | ang |
| ISO 639-3 | ang |

Алфред Велики, статуа во Винчестер, Хемпшир. Англискиот крал од 9 век предложил основното образование да се изучува на англиски јазик, а оние што сакаат да напредуваат, да ги продолжат своите студии на латински
**Староанглискиот јазик** (англиски: *Old English*, изворно: *Englisc*, *Anglisc*, *Ænglisc*), наречен и **англосаксонски јазик** е стар облик на современиот англиски јазик. Овој јазик се зборувал во делови на Англија, како и во јужна и источна Шкотска во периодот од средината на V век до средината на XII век. Овој јазик спаѓа во групата на западногерманските јазици. Овој јазик е многу сличен со старофризискиот јазик и старонорвешкиот јазик. Во текот на својата историја, староанглискиот јазик прифатил некои особини од страна на келтскиот јазик.
# Дански јазик

| Дански |
| --- |
| dansk |
| Изговор | данск |
| Застапен во | Данска, Фарски Острови, Гренланд, Исланд, Германија (Јужен Шлезвиг) |
| Говорници | Околу 6 милиони   |
| Јазично семејство | Индоевропско
* Германско
	+ Северногерманско
		- Источноскандинавско
			* **дански**
 |
| Писмо | Данска латиница |
| Статус |
| Службен во |  Данска  Гренланд  Фарски Острови  Европска Унија Нордиски Совет |
| Регулативен орган | *Dansk Sprognævn* (Дански јазичен одбор) |
| Јазични кодови |
| ISO 639-1 | da |
| ISO 639-2 | dan |
| ISO 639-3 | dan |
|  |

|  |
| --- |
| **Дански јазик**  |
|  |
|  **Писмо** | латиница |
|  **Пример** | Прв член од „Декларацијата за човекови права“ |
|  **Текст** | Alle mennesker er født frie og lige i værdighed og rettigheder. De er udstyret med fornuft og samvittighed, og de bør handle mod hverandre i en broderskabets ånd. |
|  **Македонски** | Сите човечки суштествa се раѓaaт слободни и еднакви по достоинство и правa. Tиe се обдарени со разум и совест и требa да се однесувaaт еден кон друг во дуxот на општо човечкaтa припaдност. |
| **Портал: Јазици** |

**Дански јазик** — еден од северните германски јазици (или скандинавски јазици), подгрупа на германската гранка на индоевропските јазици. Го зборуваат околу 6 милиони луѓе, главно во Данска, а го зборуваат и 50.000 Данци во северните делови на Шлезвиг-Холштајн во Германија, каде што има статус на малцински јазик. Данскиот јазик е исто така службен јазик и задолжителен училиштен предмет во данските територии на Гренланд и Фарските Острови, коишто сега имаат ограничена самостојност. Во Исланд и Фарските Острови, данскиот, покрај англискиот, е задолжителен странски јазик во училиштата. Во Северна и Јужна Америка, постојат данско-јазични заедници во Аргентина, САД и Канада.

## Наводи

## Надворешни врски

* Граматика на данскиот јазик, превод: Никола Левандис, рецензија: Ана Алачова (македонски)
# Жариште (геометрија)

По рефлексијата во параболично огледало, паралелните зраци се собираат во жариштето на параболата
Зраците кои потекнуваат од едната жаришна точка на елипсата се спојуваат во втората жаришна точка по рефлексијата
**Жариште** или **фокус** — во геометријата е точката што го одредува конусниот пресек. Познати се четири вида конусни пресеци:

* Елипсата има две жаришта: збирот растојанијата од двете жаришта е ист за сите точки на елипсата.
* Хиперболата има две жаришта: разликата во растојанието од двете жаришта е иста во апсолутна вредност за сите точки на хиперболата.
* Параболата има единствено жариште: која било точка на параболата е на исто растојание од жариштето како што е од симетралата.
* Кружницата има жаришна точка во средиштето: сите точки на кружницата се подеднакво оддалечени од средиштето.

Зборуваме и за жаришта на други криви, на пр. кај лемнискатите.

Името *жариште* е поврзано со особеностите од оптика. Огледалото, кое има облик на еден од наведените конусни пресеци, имено (под соодветни услови) ги собира светлосните зраци во жариштето, па температурата таму значително се зголемува и собраните зраци можат да го запалат предметот што се наоѓа во жариштетот. Слична појава може да се забележи и со оптичките очила - леќи - поради што и таму зборуваме за жаришна точка.

## Наводи