Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Детектив

Алан Пинкертон, поранешен детектив во Полицијата на Чикаго и основач на Детективската агенција „Пинкертон“.
**Детектив** — истражувач на злосторнички дела, најчесто како член на некоја служба за спроведување на законот (на пример, полиција или приватна агенција). Најчесто, детективите собираат информации така што разговараат со сведоците на настанот или со доушници, прегледуваат бази на податоци или собираат физички докази.

## Детективот како мотив во уметноста и во популарната култура

* „Пит, крал на сите дететективи“ (англиски: *Pete, King Of All Detectives*) — песна на американската рок-група Биг блек (*Big Black*) од 1987 година.
* „Лош детектив“ (англиски: *Bad Detective*) — песна на американската рок-група *New York Dolls*.
* Детективски роман — посебен жанр во книжевноста.

### Детективски филмови

* „Украдениот накит“ (англиски: *The Stolen Jools*) — американски филм од 1931 година, во режија на Вилијам Ц. Мек Ген.
* „Малтешкиот сокол“ (англиски: *The Maltese Falcon*) — американски филм од 1941 година, во режија на Џон Хјустон.
* „Куче-скитник“ (јапонски: 野良犬, *Nora inu*) — јапонски филм од 1949 година, во режија на Акира Куросава.
* „Детективска приказна“ (англиски: *Detective story*) — американски филм од 1951 година во режија на Вилијам Вајлер.
* „Хамет“ (англиски: *Hammett*) — американски филм од 1982 година, во режија на Вим Вендерс.

## Наводи
# Понеделник

**Понеделник** е денот во седмицата помеѓу недела и вторник.

Според ISO 8601, понеделник е првиот ден од седмицата. Во многу јазици, името означува „прв ден“, иако во други јазици како грчки или хебрејски означува „втор ден“.

Понеделник, најчесто во модерното западно општество е и првиот ден од работната недела бидејќи понеделник најчесто е денот кога вработените се враќаат на работа, а децата во училиште по неработниот викенд.

И во македонската традиција понеделник е т.н. *делник*, еден од деновите за работа.

## Понеделник во уметноста и во популарната култура

Понеделник се јавува како инспирација за голем број автори од областа на уметноста и популарната култура:

* „Понеделник наутро“ - 16. глава во романот „Еден ден“ на Дејвид Николс.
* „Понеделнички приказни“ — книга на францускиот писател Алфонс Доде од 1873 година.
* „Понеделник“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.
* „Не ги сакам понеделниците“ - песна на пејачката Тори Амос (*Tori Amos*) од 2001 година.
* „Не ги сакам понеделниците“ (англиски: *I don't Like Mondays*) — песна на британската рок-група *The Boom town Rats* од 1979 година.
* „Понеделник“ (српски: *Ponedeljak*) — песна на српската рок-група *Goblini* од 1994 година.
* „Бурен понеделник“ (англиски: *Stormy Monday*) — песна на американскиот блуз-музичар *T-Bone Walker* од 1947 година.
* „Понеделник, понеделник“ (англиски: *Monday, Monday*) — песна на американската група *The Mamas & The Papas* од 1966 година.
* „Понеделник“ (англиски: *Monday*) — песна на британското техно-дуо Орбитал (*Orbital*) од 1993 година.
* „Понеделничка ноќ од сателит“ (англиски: *Monday Night by Satellite*) — песна на австралискиот поп-пејач Мајкл Хачинс (*Michael Hutchence*) од 1989 година.
* Среќни понеделници (англиски: *Happy Mondays*) — англиска рок-група.
* „Понеделник никогаш нема да биде ист“ (англиски: *Monday Will Never Be The Same*) — песна на американската хардкор панк група *Hüsker Dü* од 1984 година.
* „Понеделник“ (англиски: *Monday*) — песна на британската рок-група Џем (*The Jam*) од 1980 година.

## Поврзано

* Редовна година која започнува во понеделник
* Престапна година која започнува во понеделник

## Наводи
# Вторник

**Вторник** — денот во седмицата помеѓу понеделник и среда

Во македонската традиција вторник е т.н. *делник*, еден од деновите за работа.

## Вторник како тема во уметноста и во популарната култура

* „Вторник“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.
* „Вторник“ — песна на македонскиот писател Јован Павловски.
* „Залудната љубов на вторникот“ — песна на македонскиот поет Љупчо Силјановски.
* „Вторник по вторник“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.
* „Вторник“ (англиски: *Tuesday*) — песна на англиската електро-поп група Јазу (*Yazoo*) од 1982 година.
* „Вторник попладне“ (англиски: *Tuesday Afternoon*) — песна на американската рок-група *Moody Blues* од 1967 година.
* „Вторник“ (англиски: *Tuesday*) — песна на австралиската рок-група *The Hummingbirds* од 1989 година.

## Поврзано

* Редовна година која започнува во вторник
* Престапна година која започнува во вторник

## Наводи
# Среда

**Среда** е третиот или четвртиот ден во седмицата во зависност од културата и традицијата којашто го имплементирала во своето броење. Во Македонија тој е третиот ден во седмицата, помеѓу вторник и четврток. Среда во еврејската Библија се смета за денот кога се создадени Сонцето и Месечината.

## Среда како тема во уметноста и во популарната култура

Среда се јавува како честа тема во уметноста и во популарната култура, како:

* „Чиста среда“ - поема на Томас Стернс Елиот од 1930 година.
* „Среда“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.

## Поврзано

* Редовна година која започнува во среда
* Престапна година која започнува во среда

## Наводи
# Четврток

**Четврток**, според ISO 8601, е четвртиот ден во седмицата, помеѓу среда и петок.
По некои конценции, четвртоците во годината ги означуваат броењата на седмиците. Првата седмица се дефинира како седмица којашто го содржи првиот четврток во годината.

Во словенските јазици и во кинескиот, овој ден го носи името според бројот „четири“: *štvrtok* (словачки), *čtvrtek* (чешки), *četvrtak* (хрватски и босански), czwartek *(полски),* четверг *(руски),* четвртак *(српски),* четвер *(украински). На кинески овој ден се вика* 星期四, xīngqīsì *(„четврти“). Во грчкиот јазик за овој ден го користи бројот „пет“:* Πέμπτη *(„петти“), а исто и во португалскиот:* quinta-feira *(„петти ден“) и хебрејскиот:* יום חמישי*.*

Името на овој ден на јазикот урду е *Jumeraate*, што значи „ноќта спроти петок“. Во религијата хинду, четврток е *Guruvaar* (ગુજરાતી), од *Guru*, санскритското име за најголемата планета Јупитер.

## Четврток како тема во уметноста и во популарната култура

* „Четврток“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.
* „Човекот кој беше Четврток: Кошмар“ - новела од Г. К. Честертон од 1908 година.
* „Четвртоци“ - расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2010 година.
* „Четврток“ - краток филм на македонскиот режисер Милчо Манчевски од 2013 година.
* „Четврток“ (англиски: *Thursday*) - песна на американската рок-група Морфин (*Morphine*) од 1993 година.
* „Четвртокот“ - песна на македонската рок-група The John од 2012 година.

## Поврзано

* Редовна година која започнува во четврток
* Престапна година која започнува во четврток

## Наводи
# Петок

**Петок** е петтиот ден во седмицата, кој се наоѓа помеѓу сабота и четврток. Во културите коишто за прв ден во седмицата ја земаат недела, петок е шестиот ден во седмицата. Во христијанската религија, петок се смета за свет ден, односно ден пред воскреснувањето на Исус Христос.

## Петок како тема во уметноста и во популарната култура

* „Петок, 13-ти“ - кус расказ на македонскиот писател Драган Георгиевски од 2013 година.
* „Петок“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.
* „Петок“ (англиски: *Friday*) - песна на американскиот рапер Ајс Кјуб (*Ice Cube*).
* „Петок навечер“ (англиски: *Friday Night*) - песна на поп-пејачката Лили Ален (*Lily Allen*).
* „Петок навечер“ (англиски: *Friday Night*) - песна на диско-групата Арабеск (*Arabesque*) од 1978 година.
* „Петок“ (англиски: *Friday*) - песна на поп-пејачката Ребека Блек (*Rebecca Black*).
* „Петок навечер“ (англиски: *Friday night*) - песна на американската рок-група Бич Бојс (*Beach Boys*) од 1967 година.
* „Петок во моите мисли“ (англиски: *Friday On My Mind*) - песна на американската група Изибитс (*The Easybeats*) од 1966 година.
* „Петок, јас сум вљубен“ (англиски: *Friday I'm in Love*) - песна на британската рок-група Кјур (*The Cure*).
* „Ноќта, минатиот петок“ (англиски: *Last Friday Night*) - песна на американската поп-пејачка Кети Пери (*Katy Perry*).
* „Црн петок“ (англиски: *Black Friday*) - песна на американската рок-група Стили Ден (*Steely Dan*) од 1975 година.
* „Ќе те сакам до петок“ (англиски: *Love You Till Friday*) - песна на американската рок-група Риплејсментс (*The Replacements*) од 1981 година.
* „Најпосле е петок“ (англиски: *It's Finally Friday*) - песна на американскиот пејач Џорџ Џонс (*George Jones*).

## Поврзано

* Редовна година која започнува во петок
* Престапна година која започнува во петок

## Наводи
# Сабота

**Сабота** е шестиот ден од седмицата, помеѓу петок и недела, и е неработен ден во Македонија, освен во исклучоци кои може да ги прави Владата на Република Македонија. Како неработен ден, сабота се поврзува со недела како викенд-денови. Во некои религии и култури тој е седмиот, последниот ден во седмицата.

## Сабота како тема во уметноста и во популарната култура

* „Сабота, 13 јули“ - кус расказ на македонскиот писател Драган Георгиевски од 2013 година.
* „Сабота в село“ (италијански: *Il sabato del villaggio*) - песна на италијанскиот поет Џакомо Леопарди од 1829 година.
* „Сабота“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.
* „Сабота“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.
* „Саботна ноќ“ (англиски: *Saturday night*) - песна на британската панк-рок група Адиктс (*The Adicts*).
* „Саботно сонце“ (англиски: *Saturday Sun*) - песна на британскиот поп-рок музичар Ник Дрејк (*Nick Drake*).
* „Саботна книга“ (англиски: *Book Of Saturday*) - песна на британската рок-група *King Crimson* од 1973 година.
* „10.15 саботна ноќ“ (англиски: *10.15 Saturday Night*) - песна на британската рок-група Кјур (*The Cure*).
* „Саботно утро“ (англиски: *Saturday Morning*) — песна на американската рок-група Мит папетс (*Meat Puppets*) од 1982 година.
* „Саботната ноќ е мртва“ (англиски: *Saturday Nite Is Dead*) - песна на британскиот рок-пејач Греам Паркер (*Graham Parker*) од 1979 година.

## Поврзано

* Шабат

## Поврзано

* Редовна година која започнува во сабота
* Престапна година која започнува во сабота

## Наводи
# Седмица

Италијанска нараквица ги претставува деновите во неделата по нивните истоимени богови (од средината на XIX век, Волтеров уметнички музеј)
**Седмица** (разговорно **недела** и архаично **теден**) — групирање на денови како во месечевиот месец, година итн. Седмицата зазема помал временски период од месецот и помага на луѓето за организирање на работата, секојдневните активности, комуникацијата и останатите сфери од животот. Повеќето од земјите во светот ја поделиле седмицата на седум денови.

## Седмицата како мотив во популарната култура

* „Првата недела/Последната недела... Безгрижен“ (англиски: *First Week/Last Week...Carefree*) - песна на американската рок-група „Токинг хедс“ (*Talking Heads*) од 1977 година.
* „Доаѓа крајот на неделата“ (англиски: *Here Comes The Weekend*) — песна на британската рок-група *The Jam* од 1977 година.

## Литература

* Colson, Francis Henry (1926). *The Week: An Essay on the Origin and Development of the Seven-day Cycle*. The University press.

## Наводи

## Надворешни врски

* Englisc Rímbóc: Англосаксонски календар
# Минута

| минута |
| --- |
| Аналоген часовник покажува една минута по дванаесет часот. |
| Информации за мерката |
| Мерен систем | прифатена за употреба со единиците на SI |
| Единица за | време |
| Ознака | min  |
| Претворање на единици
  |
| *1 минута во ...* | *... е еднакво на ...* |
|  |
|    Основни SI-единици |    60 s |
|    Не SI-единици |    160 h |

**Минута** (симб. **мин**, **min** или **'**) е мерна единица за време и агол. Таа е 1⁄60 од часот или степенот и е поделена на 60 секунди. Во скалата на координирано универзално време (UTC), постојат ретки случаи кајшто минутата има 59 или 61 секунди (престапна секунда). Минутата не е дел од системот SI, но е прифатена за употреба со единиците на SI.

## Во астрономијата

Во астрономијата, минутата е единица за агол, како „минута ректасцензија“. Еднаква е на 1⁄60 дел од часот и се дели на 60 секунди ректасцензија.

Земјата се свртува околу својата поларна оска за петнаесет лачни минути во текот на една минута ѕвездено време. Една лачна минута на екваторот е приближно еднаква на една морска милја.

## Поврзано

* Лачна минута
* Меѓународен систем на мерни единици
* Географска ширина и должина

## Наводи

„Лачна минута“ од Ерик В. Вајсштајн — MathWorld (англиски)
# Месец

**Месец** е единица на време, која има приближно времетраење колку свртувањето на Месечината околу Сонцето.

Белите копчиња на музичката тастатура одговараат на месеците со 31 ден. (F одговара на јануари)
Во годината има 12 месеци: јануари, февруари, март, април, мај, јуни, јули, август, септември, октомври, ноември и декември, кои имаат свои соодветни изворни македонски имиња.

Месеците се јавуваат и како ликови во народното творештво, како што е случајот со македонската народна приказна „Девојчето и дванаесетте месеци“.

## Поврзано

* Македонски месеци
* Хрватски месеци

## Наводи
# Вртежен период

Анимирана ротација на астероид 433 Ерос
**Период на свртување** на едно небесно тело е времето што е потребно за да се исполни едно свртување (ротација) околу неговата оска на вртење во однос на позадината од ѕвезди. Се разликува од сончев ден на планетите.

## Поврзано

* Полови на небесните тела
* Повратно движење

## Наводи

## Надворешни врски

* Murray, Carl D. and Stanley F. Dermott (1999). *Solar System Dynamics*. Cambridge UP. стр. 531. ISBN 0-521-57295-9. Надворешна врска во `|title=` (help) Rotation periods of Mercury and Earth are wrong.
# Земјино вртење

Анимација која го покажува вртењето на Земјата околу својата оска.
**Земјино вртење** (или **Земјина ротација**) — вртењето на Земјата околу својата оска. Тоа трае приближно 24 часа.