# Сомалиски јазик

| Сомалиски |
| --- |
| Af-Soomaali اللغة الصومالية |
| Застапен во | Сомалија, Етиопија, Џибути |
| Подрачје | Африкански Рог |
| Говорници | 15 милиони  (2007) |
| Јазично семејство | афроазиско
* кушитско
	+ низинско источно
		- макросомалиско
			* сомалиско
				+ **сомалиски**
 |
| Писмо | латиница (службено), арабица, османија, борама |
| Статус |
| Службен во |  Сомалија  Сомалиленд |
| Признаен како малцински во |  Кенија |
| Регулативен орган | Регионална академија за сомалиски јазик |
| Јазични кодови |
| ISO 639-1 | so |
| ISO 639-2 | som |
| ISO 639-3 | som |
| Говорното подрачје на сомалискиот јазик |

**Сомалискиот јазик** (изворно: *Af-Soomaali*; арапски: اللغة الصومالية) е јазик од низинска источнокушитска гранка на афроазиското семејство. Најсродни јазици се афарскиот и оромскиот. Сомалискиот е најдобро документиран кушитски јазик, со академски трудови пред 1900 г.

## Горворници, застапеност и статус

Сомалискиот е државен и службен јазик на Сомалија почнувајќи од 1972 г., со неговата стандардизација и усвојувањето на латиницата. Јазикот го говорат Сомалијци во Сомалија, Етиопија, Џибути, Јемен и Кенија, како и од сомалиската дијаспора низ светот. Точниот број на говорници е непознат. Според еден извор, јазикот го говорат 7,78 милиони жители во самата Сомалија и уште 12,65 милиони ширум светот. Според други извори,, сомалискиот го владеат 13 милиони луѓе, но често се среќава бројката од 25 милиони лица.

### Наречја

Јазикот има три наречја: северно, бенадирско и мајско. Стандардниот јазик се води според северносомалискиот говор. Бенадирското (крајбрежно) наречје е застапено во приморските подрачја на Бенадир, од Кадалеј на југ до Марка, вклучувајќи го Могадишу и непосредната околина. Овие крајбрежни говори имаат фонеми што не постојат во стандардниот јазик.

## Фонолошки особености

Сомалискиот јазик има 22 согласки, со барем по една во секое место на творба освен надгласилното. Постојат пет основни самогласки, секоја со предна и задна, како и кратка и долга варијанта. Со тоа јазикот има вкупно 20 чисти самогласни гласови. Покрај тоа, постојат три тона: висок, низок и надолен.

### Согласки

**Согласни фонеми**|   | Дво- уснени | Уснено- забни | Забни | Венечни | Преднеп.- венечни | Свиени | Предно- непчени | Задно- непчени | Ресично- надглас. | Голтнички | Гласилни |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Носни | m |   |   |   |   | n |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Избувни |   | b |   |   | t̪ | d̪ |   |   |   |   |   | ɖ |   |   | k | ɡ | q͡ʡ |   |   |   | ʔ |   |
| Слеани |   |   |   |   |   |   |   |   | tʃ |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Струјни |   |   | f |   |   |   | s |   | ʃ |   |   |   |   |   | x~χ |   |   |   | ħ | ʕ | h |   |
| Трепетни |   |   |   |   |   |   | r |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| Приближни |   |   |   |   |   |   | l |   |   |   |   | j | w |   |   |   |   |   |   |

/ɖ/ е звучна свиена избувна согласка. Понекогаш се изговара како едноударната согласка [ɾ] помеѓу самогласки.

Безвучните избувни согласки /t/ и /k/ секогаш се приздивни.

Ресичната струјна согласка /χ/ честопати се изговара како [x], т.е. безвучна заднонепчена струјна согласка. Сите зборови со оваа фонема се усвоени од арапскиот. Може да претрпат „сомализација“ со нивна замена со избувната согласка /ɢ/.

/ʕ/ (звучна готлничка струјна согласка) може да има крут глас.

/r/ честопати се изговара со глас и може да биде делумно обезвучена. Помеѓу самогласки може да има еден удар.

## Самогласки

Сомалискиот има пет самогласни творби. Сите пет разликуваат дишна и груба варијанта и имаат долги и кратки облици. Со издолжувањето не се менуваат останатите одлики на самогласката.

Постојат пет дифтонзи, и сите се јавуваат во преден и заден и долг и краток облик, освен /ɞi/ кој не се јавува како заден.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

**Монофтонзи**|   | Предни | Задни |
| --- | --- | --- |
|  | кратки | долги | кратки | долги |
| Затворена предна незаоблена / Речиси затворена речиси предна незаоблена | i | iː | ɪ | ɪː |
| Полузатворена предна незаоблена / Полуотворена предна незаоблена | e | eː | ɛ | ɛː |
| Речиси отворена предна незаоблена / Отворена задна незаоблена | æ | æː | ɑ | ɑː |
| Полуотворена заоблена од сред. ред / Полуотворена задна заоблена | ɞ | ɞː | ɔ | ɔː |
| Затворена заоблена од сред. ред / Затворена задна заоблена | ʉ | ʉː | u | uː |

 |

**Дифтонзи**| Првиот елемент е напред | Првиот елемент е назад |
| --- | --- |
| кратки | долги | кратки | долги |
| æi | æːi | ɑɪ | ɑːɪ |
| æʉ | æːʉ | ɑu | ɑːu |
| ei | eːi | ɛɪ | ɛːɪ |
| ɞi | ɞːi | ɔɪ | ɔːɪ |
| ɞʉ | ɞːʉ | ɔu | ɔːu |

 |

## Граматика

Јазикот е аглутинативен, со различни додавки за падеж, род и број. Забележителна разлика помеѓу сомалискиот и највеќето индоевропски јазици е постоењето на повеќе облици кај личните заменки, употреба на честички во реченицата за укажување на задршката (фокусот), широка употреба на тонови за означување на падеж и број, како и поларитет на родот (еден ист збор има различен род во еднина и множина).

## Лексика

Најважните лексички заемки во јазикот се преземени од арапскиот јазик. Ова се должи на вековните врски на Сомалијците со соседните арапски народи на општествен, културен, трговски и верски план. Денес се забележани 1.436 арапски заемки,, а се смета дека порано арабизмите биле уште позастапени.

Постојат и извесни заемки од италијанскиот и англискиот стекнати во колонијалниот период. Со осамостојувањето на земјата, создадени се и многу неологизми, за претставување на поими од областа на управувањето и образованието.

## Писмо

Сомалиско-арапска плоча (XIV век).
Во подалечното минато, сомалискиот се пишувал со древно писмо. Оттогаш наваму, јазикот се пишува со повеќе разни писма. Од нив најзастапена е сомалиската латиница, прогласена за службена во 1972 г. Азбуката ги содржи сите букви од англиската освен *p*, *v* и *z*. Има 21 согласка и 5 самогласки. Не се користат надредни други посебни знаци, со исклучок на апострофот, кој ја претставува гласилната согласка (не стои на почеток на зборот). Постојат три согласни диграфи: DH, KH и SH. Писмото исто така не го бележи тонот и положбата на самогласките (задна или предна).

Низ историјата јазикот се пишувал на разни писма како арабицата итн. Вададово писмо. Во XX век се осмислени и неколку матични сомалиски писма: „османија“, „борама“ и „кадаре“, наречени по нивните автори.

## Наводи

1. Diriye Abdullahi, Mohamed. 2000. *Le Somali, dialectes et histoire*. Ph.D. dissertation, Université de Montréal.
2. Saeed, John Ibrahim. 1987. *Somali Reference Grammar.* Springfield, VA: Dunwoody Press.
3. Saeed, John Ibrahim. 1999. *Somali*. Amsterdam: John Benjamins.

## Надворешни врски

* Извештај за сомалискиот јазик - Ethnologue (англиски)
* Сомалиско-англиски речник (англиски)
* Сомалиски јазик Архивирано на 15 април 2012 г. - PanAfrican L10n (англиски)
* Граматика на сомалискиот јазик - Hooyo.Web (англиски)
* Библиографиjа