Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Морфин

Морфин|  |
|  |
| Клинички податоци |
| Бременосна категорија | * AU: C
 |
| Склоност кон физичка зависност | Extremely high |
| Начин на примена | Smoked/inhaled, insufflated, Oral, SC, IM, IV |
| ATC код | * N02AA01 (WHO)
 |
| Законска регулација |
| Режим на издавање | * AU: S8 (контролирано)
* CA: Класа I
* UK: Class A
* US: Schedule II
 |
| Фармакокинетички податоци |
| Биорасположливост | ~25% (oral); 100% (IV); |
| Врзување за протеини | 30–40% |
| Метаболизам | Hepatic 90% |
| Полувреме на елиминација | 2–3 h |
| Екскреција | Renal 90%, biliary 10% |
| Идентификатори |
|
IUPAC име
* (5α,6α)-7,8-didehydro- 4,5-epoxy-17-methylmorphinan-3,6-diol
 |
| CAS Number | * 57-27-2 64-31-3 (neutral sulfate), 52-26-6 (hydrochloride)
 |
| PubChem CID | * 5288826
 |
| DrugBank | * APRD00215
 |
| ChemSpider | * 4450907
 |
| CompTox Dashboard (EPA) | * DTXSID9023336
 |
| ECHA InfoCard | 100.000.291  |
| Хемиски и физички особини |
| Формула | C17H19NO3 |
| Моларна маса | 285.34 |
| 3D модел (JSmol) | * Interactive image
 |
|
SMILES
* OC(C=CC1CC2N3C)=C(OC4C(O)C=5)C1C4(CC3)C2C5
 |

**Морфинот** претставува алкалоид кој се добива од незрелите листови на афионот (лат. Papaver somniferum). Морфинот на човекот му е одамна познат. Порано бил сметан за сигурен, ефикасен и долготраен лек кој не создава зависност и успешно помагал при тешки заболувања.

Денес се знае дека морфинот претставува опоен аналгетик, кој силно делува на централниот нервен систем, предизвикувајќи еуфорија, поспаност, го ублажува стравот кај пациентот. Со развивање на медицината докажано е дека сепак и морфинот предизвикува зафисност како и сите други опојни алкалоиди, но сепак се користи кај пациенти со многу силни болки како фрактури, оштетување на големи ткива, постоперативни болки и пред сè кај злоќудните заболувања како ракот на белите дробови - каде го олеснува кашлањето и ја смалува болката, кај злоќудни заболувања на дебелото и тенкото црево каде ја намалува перисталтиката. Бидејќи предизвикува зависност, пациентот не смее да дознае дека прима морфин, бидејќи и кога ќе нема силни болки ќе бара да добие доза на морфин.

Морфинот е неизбежен и кај пациентите кој се наоѓаат во терминалната фаза од болеста. На овие пациенти животот им е при крај и затоа им се дава морфин за да остатокот од животот го поминат со помали болки. Така на пример кај злоќудните болни кои ракот е во крајна фаза и ниедна терапија не делува на него, се преминува на давање на морфин бидејќи пациентот има јаки неиздржливи болки. Аплицирањето на морфинот во вакви случаи се дава додека не настапи смрт.

Според Светската здравствена организација, морфинот се смета како едно од основните лекарства за најголемиот дел од населението.

## Морфинот како тема во уметноста и во популарната култураа

* „Морфин“ (*Morphine*) - американска рок-група.
* „Сестро морфин“ (*Sister Morphine*) - песна на британската рок-група „Ролинг Стоунс“ (*The Rolling Stones*) од 1971 година.

## Наводи
# Тундра

Географска застапеност на тундрата
**Тундра** — непошумена, рамна или со брановидна конфигурација почва, која се протега над појасот на тајгата во поларните региони, позната како „арктичка тундра“ или во појасот на високите планини позната како „алпинска тундра“ што се одликува со гола земја и карпести предели на кои единствена вегетација се мовот, лишаите, малите тревни билки и ниските грмушки. Животинските видови се ретко застапени поради екстремно тешките услови во околината. Во арктичката тундра може да се сретнат ласицата, поларната лисица, белиот волк, еленот и бушавото говедо. Во алпските тундри можат да се сретнат многу животни, вклучително и планинската овца и рисот кои се селат во потоплите климатски зони за време на зимата. Климата во појасите со алпинска тундра е многу поблага во споредба со онаа во областите со арктичка тундра. Односно тундрата е област во која постојат и одделни растителни заедници.

## Галерија

* Тундра во Гренланд
* Тундра на архипелагот Кергелен
* Тундра во Сибир
# Едификатор

**Едификатори** (од латински: подредувачи) се видови на растенија со силно изразено влијание врз процесот на образување на животната средина. Тие учествуваат во изградбата на структурата на средината, а во извесна мерка и на составот на растителните заедници — фитоценози. На пример, една елка во елова шума, која образува густа корона, задржува и до 50% од врнежите и пропушта мало количество на светлина. Во врска со ова, во густата елова шума владее полумрак, што условува во неа да се развиваат темнољубиви растенија. Под короните на елите се забележува зголемена количина на водна пареа и јаглеродна киселина, а исто така и флуктуации на температурата — нејзино намалување во текот на денот и зголемување во текот на ноќта (за разлика од соседните оголени места). Ова се одразува на средната годишна температура во тој екосистем.

## Наводи
# Плодно тело

Базидиокарпи на *Amanita muscaria*.
Аскокарп на *Sarcoscypha austriaca*.
Кај габите, **спорокарпот** (грч. *karpos* [καρπο] - плод; познат и како **плодно тело**) е многуклеточна структура на која се развиваат спороносните структури (базидии или аскуси). Плодното тело е дел од половата фаза од животниот циклус на габата, додека остатокот од животниот циклус е обележан со развој на мицелиуми и бесполово производство на спори.

Спорокарпот на столпчестите габи е познат како базидиокарп, додека плодното тело на торбестите габи се нарекува аскокарп. Овие два вида на плодни тела се јавуваат во многу различни форми кои играат важна улога во идентификацијата и таксономијата на габите.

Плодните тела се **епигејни** ако тие растат на земјата, како кај обичните печурки, додека оние кои растат под земјата се **хипогејни**. Епигејните спорокарпи што се видливи со голо око, особено плодните тела со повеќе или помалку агарикоидна морфологија, најчесто се нарекуваат печурки, додека хипогејните габи обично се нарекуваат тартуфи или лажни тартуфи. Во текот на нивната еволуција, тартуфите ја загубиле способноста да ги разнесуваат нивните спори преку воздушните струења, а наместо тоа, се насочиле кон разнесување со помош на животните (преку исхраната).

При аматерското собирање габи, но и при академската микологија, идентификацијата на вишите габи се основа на особините на спорокарпот.
# Коменсализам

Форетски акарини на мува (*Pseudolynchia canariensis*).
**Коменсализам** е партнерски однос помеѓу два организми, при кој едниот партнер има корист, а неговото дејствување нема никакво влијание врз другиот партнер.
# Пика

**Пиката** (Ochotona), позната и како свиркач, е тревојадно животно и спаѓа во иста група со зајаците. Сепак, не трча како зајак: прави мали скокови и не се движи многу. Тоа е мало животно со мали ноџиња, кое живее во мали семејни групи, во дувло направено меѓу камењата и корењата на некое дрво. На тибетски јазик „пика“ значи „зајак свиркач“.
# Паралелна еволуција

**Паралелизам** или **паралелна еволуција** е сличен еволутивен развиток кај различни видови кој се јавува по дивергенција од некој заеднички предок кој не ги поседувал одликите на своите потомци, но имал првична анатомска одлика која водела до нив. На пример, некои јужноамерикански и африкански мајмуни еволуирале во организми со релативно големи тела, независно еден од друг. Нивниот заеднички предок бил доста помал мајмун, но многу потсетувал на нив.

## Примери

Еден од најзабележителните примери на паралелна еволуција се среќава кај двете главни гранки на цицачи — плаценталните цицачи и торбарите — кои по одвојувањето на копнените маси каква што била Гондвана пред околу 100 милиони години имаат независен еволуциски развиток. Плаценталните цицачи и торбарите во Јужна Америка споделувале ист екосистем (пред да се случи Големата американска размена на видови), во Австралија преовладувале торбарите, додека во Стариот Свет доминирале плаценталните цицачи. Меѓутоа, во сите овие живеалишта цицачите биле мали и живееле на ограничени простори во екосистемот, сè до масовното истребување на диносаурусите пред 65 милиони години. Тогаш, цицачите на сите три копнени маси заземале многу поголем број на форми и улоги. Додека некои форми биле единствени за секој посебен простор, се јавиле и животни кои биле слични со тие од останатите континенти. Некои примери за ова се литоптерните и коњите, чии нозе тешко можат да се разликуваат; европската сабјозабеста мачка (Machairodontinae) и јужноамериканскиот сабјозабест торбар (Thylacosmilus); тасманискиот волк и европскиот волк; како и торбестите кртови и плаценталните кртови, шеќерните летачи и, веројатно, глувците.

## Паралелна наспроти конвергентна еволуција

Паралелните и конвергентните еволуциони стремежи можат прецизно да се дефинираат и јасно да се разграничат. Кога двата потомци се слични во однос на некој белег или својство, еволуцијата се нарекува паралелна доколку *нивните предци биле исто така слични*, а конвергентна доколку *не биле слични*.

Кога не се познати анцестралните (предочни) форми или, пак, не се јасно определени белезите кои се разгледуваат, тогаш разликата меѓу паралелната и конвергентната еволуција станува посубјективна. На пример, сличноста меѓу плаценталните и торбарските цицачи се објаснува на различни начини. Ричард Докинс во неговата книга „*Слепиот часовничар*“ смета дека сличноста е резултат на конвергентна еволуција поради тоа што овие две групи цицачи, на секој континент на кој се наоѓале, имале долга еволутивна историја пред истребувањето на диносаурусите која им овозможила стекнување на значителни разлики. Стивен Џеј Гулд оваа сличност ја опишува како паралелна еволуција, која почнала од заедничкиот предок на сите торбари и плацентални цицачи.
# Конвергентна еволуција

| Конвергентна еволуција |
| --- |
|
 |
|
Овие два сочнички
 растителни родови, *Euphorbia*
 и *Astrophytum*, се
 далечни роднини, но независно
 развиле многу слична
 телесна форма. |

**Конвергентна еволуција** (**конвергенција** или **приближувачка еволуција**) е онаа еволуција при која несродните видови стануваат сè послични поради приспособувањето кон иста животна средина. Конвергентната еволуција обично претставува развиток на слична анатомска одлика кај различни видови линии (на пример, видови од две различни класи) која се јавува по дивергенцијата од заедничкиот предок кој ја немал првичната одлика која би водела до таа одлика. Во овој случај, заедничкиот предок е временски пооддалечен отколку во случајот со паралелизмот.

Пример за конвергентна еволуција е сличниот изглед и грабливиот однос на северноамериканските волци и тасманиските волци (тигри). Првиот е плацентален цицач, а вториот е торбар. Нивниот заеднички предок живеел во времето на диносаурусите, пред повеќе од 100 милиони години, и бил многу различен од овие негови потомци. Постојат и многу други австралиски торбари кои се исклучителен пример за конвергентна еволуција со плаценталните цицачи насекаде низ светот.

Се смета дека паралелизмот и конвергенцијата се резултат главно на одделните видови линии кои го искусуваат истиот тип на природна селекција низ долги периоди.
# Филогенетско дрво

**Филогенетското дрво** (**еволуционо дрво**, **дрво на животот**) е дрво кое ги одразува еволуционите поврзаности меѓу различните видови или други ентитети кои имаат заеднички предок.

Филогенетско дрво засновано на rRNA гени
Врвовите на филогенетското дрво се делат на три класи: листови, јазли и (максимум еден) корен. Листовите се крајните врвови, т. е. тие врвови кон кои се насочува само една линија; секој лист претставува некој вид на жив организам (или објект кој подлежи на еволуција, како на пример, домен на белковината). Секој јазол претставува еволуциски настан: разделување на видот-предок на два или повеќе видови кои понатаму еволуираат независно. Коренот го претставува заедничкиот предок на сите набљудувани објекти. Линиите на филогенетското дрво се нарекуваат ,,гранки‘‘.

Идејата за ,,дрвото‘‘ се појавила во раните размислувања за животот, како процес на развиток од попрости кон посложени форми. Современите еволуциони биолози и натаму го користат дрвото како илустрација на еволуцијата, односно го прикажуваат развитокот и потеклото на видовите.
# Мидвејски Атол

**Атолот Мидвеј**, познат и како **Остров Мидвеј** или **Мидвејски Острови**, (англиски: *Midway Atoll*, хавајски: *Pihemanu Kauihelani*) е атол со површина од 6,2 квадратни километри што се наоѓаат во Северниот Тихи Океан во близина на северозападната страна на Хавајскиот архипелаг) на 28° 13' СГШ и 177° 22' З" ГД, на околу третина пат помеѓу Хонолулу и Токио.

Мидвеј
Се наоѓа околу 150 милји источно од Меѓународната датумска граница, односно 2.800 милји западно од Сан Франциско и 2.200 милји источно од Јапонија. Се состои од прстенест корален гребен и неколку песочни острови. Двата најважни дела на земјата се Сенд Ајланд и Истерн Ајланд, и служат како живеалиште на илјадници морски птици.

Мидвеј, кој нема домородно население, е невклучена територија на САД, службено одредена како *острвско подрачје* под надлежност на Секретаријатот за внатрешни работи на САД. Претставува Национален природен резерват со кој управува Службата за рибарство и дивеч на САД. Програмата за посетители е укината во јануари 2002 и моментално не постои инфраструктура за посета. Посетителите што располагаат со личен превоз, можат за посети да се обратат на управата за резервати. Економската активност произлегува исклучиво од владините извори. Сета храна и роба мораат да бидат увезени.

Поглед на Мидвеј
Мидвеј лежи на пола пат помеѓу Северна Америка и Азија. Исто така се наоѓа скоро на спротивниот дел од светот од англискиот Гринич.

Мидвеј е најпознат како место на кое на 4 јуни 1942, за време на Втората светска војна, се одиграла Битката кај Мидвеј. На него Воената морнарица одбила јапонски напад и со тоа се означила пресвртницата на војната на тихоокеанскиот дел.
# Европски бурник

| Европски бурник |
| --- |
|  |
| Заштитен статус |
|  Незагрозен  (МСЗП 3.1) |
| Научна класификација |
| Царство: | Животни |
| Колено: | Хордати |
| Класа: | Птици |
| Ред: | Цевконосни |
| Семејство: | Hydrobatidae |
| Потсемејство: | Hydrobatinae |
| Род: | Hydrobates F. Boie, 1822 |
| Вид: | H. pelagicus |
| Научен назив |
| Hydrobates pelagicus (Linnaeus, 1758) |

**Европската бурница** (*Hydrobates pelagicus*) е мала птица од фамилијата бурници, (*Hydrobatidae*), дел од морските птици, од редот на цевконосните. Таа е единствениот член од родот *Hydrobates*.
Според списокот на „Авибазата“ на *Denis Lepage*, оваа птица ја има во Македонија, но нејзиното присуство не е посведочено.

## Опис

Бурницата е мала птица, со темни перја и бела задница. Таа е 15–16 cm долга со 38–42 cm распон на крилја. Таа се разликува од останатите бурници со своите помали димензии, различната задница и начин на летање.

## Распространетост

Европскиот бурник се гнезди на недостапните острови во северниот Атлантик и западниот Медитеран, со основна популација во западна Ирска, северозападна Шкотска, а светски најголемата колонија се гнезди на еден од островите на Фарските Острови. Најголемата колонија, пак, во Медитеранот се наоѓа на еден од островите на Малта, каде постојат околу 5000 парови. Таму живеат исклучиво вон сезоната за парење, и ова, како и недостапните острови на гнездење, придонесуваат *европските бурници* да бидат птици кои не можат да се видат. Само силните атлантски бури може да ги натераат да се засолнат на `ртовите на југозападна Ирска и Англија.

## Поведение

### Гнездење

*Европски бурник*
Европскиот бурник се гнезди во колонии блиску до морето, најчесто во дупки, јами или во пукнатини од карпи. Снесуваат само по едно бело јајце. Размножувањето им е во ноќните часови за да го избегнат грабливиот напад од галебите и поморниците. Тие, исто така, избегнуваат да слетаат на копно кога месечината осветлува. Како повеќето бурници, нивната способност за движење на копно е ограничена и се сведува на брзо повлекување кон засолништето.

### Хранење

Овој вид има растреперен лет и тапкаат по површината на водата собирајќи храна од површината на океанот. Може да ги видиме од брод, зашто го следат. Птичарите ги намамуваат со специјален мамец кој содржи остатоци од риби, рибино масло, пченка и разни ароми, па дотогаш речиси празниот океан ќе биде исполнет со стотици вакви птици.

## Меѓу народот

Овие птици им се познати на морнарите и се верува дека тие се предвесници на невреме. Нивното најкористено народно име во Англија е „пилето на Мајка Кери“. Мајката Кери е фантастичен лик, кој е измислен во 19 век од страна на морнарите и кој го претставува морето. Некогаш се верувало дека овие птици се душите на морнарите премрзнати од студ.

## Наводи

* „*Hydrobates pelagicus*“. *IUCN Red List. Version 2006*. International Union for Conservation of Nature. 2004. Посетено на 12 May 2006.

## Надворешни врски

* Avibase
# Онкологија

Онкологија|  |
| Главен интерес | **Канцерогени тумори** |
| Гранки | *Медицинска онкологија, радијациона онкологија, хируршка онкологија* |
| Значајни испитувања | Тумор маркери, |

**Онкологија** е гранка на медицината која се занимава со превенција, дијагноза и третман на рак. Медицински професионалец кој практикува онкологија е *онколог*. Етимолошкото потекло на името е грчкиот збор ὄγκος (ónkos), што значи "тумор", "волумен" или "маса" и зборот λόγος (логос), што значи "студија".

Преживувањето на ракот е подобрено поради три главни компоненти, вклучувајќи подобрени превентивни напори за намалување на изложеноста на факторите на ризик (на пример, пушење и консумација на алкохол), подобрен скрининг на неколку видови на рак (што овозможува претходна дијагноза) , и подобрувања во третманот.

Видови на рак често се управува преку дискусија на мулти-дисциплинарен конференции за рак, каде што се среќаваат медицински онколози, хируршки онколози, радиотерапии, патолози, радиолози и органски специфични онколози за да го најдат најдобриот можен менаџмент за поединечен пациент со оглед на физичките, психолошкиот, емоционалниот и финансискиот статус на пациентот. Многу е важно онколозите да бидат ажурирани во однос на најновите достигнувања во онкологијата, бидејќи промените во управувањето со ракот се доста чести. Сите подобни пациенти кај кои напредува ракот, и за кои не се достапни стандардни опции за третман на нега, треба да се запишат во клиничко испитување..[*се бара извор*]

## Ризични фактори

## Наводи
# Цитологија

Цртеж на прокариотска клетка.
**Цитологија** или **клеточна биологија** — наука која ги проучува градбата и функцијата на клетката. Зборот цитологија доаѓа од грчките зборовите citos (*kytos*) = клетка и logos = наука. Со помош на микроскоп може да се видат физичките својства на клетката, животниот циклус, поделбата на клетката, физиологијата и комуницирањето на клетките меѓу себе.

## Поделба на клетка

Клетките се делат на прокариотски и еукариотски клетки. Прокариотските имаат поедноставна градба од еукариотските. Немаат вистинско јадро туку јадренце во кое се среќава ДНК без хистонски белковини. Генетскиот материјал (ДНК и РНК) не е одвоен со мембрана туку е во допир со надворешната средина на клетката додека кај еукариотска клетка генетскиот материјал е заграден со мембрана.
Мембраните кај еукариотската клетка имаат важна улога во структурата на различни органели. Органелите се меѓуклеточни структури кои имаат прецизна одредена функција во клетката напоредно со органите што имаат јасно одредени функции во организмот.

## Надворешни врски

### Поврзани изданија

* Цитологија и генетика — списание (англиски)